Fransa ile finali oynayacak takım, aynı zamanda kupanın da şampiyonu olur!

FIFA dünya sıralamasında Belçika kaçıncı sıradadır? İlk onda bile değildir diyenler olacaktır. Ancak Belçika, Katar’daki dünya kupası başladığında Brezilya’nın ardından ikinci sırada yer alıyordu. İlk on içinde yer alan belki de en beklenmedik ülke!

Dünya Kupası’nın ilk maçları oynandı ve iki büyük sürpriz Suudi Arabistan ile Japonya’dan geldi. Suudiler Arjantin’i, Japonlar da Almanya’yı aynı skorlar 2-1 yendiler. Hem de 1-0 geriye düştükten sonra. Bir kez daha kabul etmek gerekti ki futbolun zevki her türlü istatistiği ya da beklentiyi ofsayta düşürecek bir bilinmezi de bünyesinde taşıyor olması. Bunun sembolik anlatımı da iki kelime ile özetlenmekte: Top yuvarlaktır!

Ancak pratikte incelendiğinde futboldaki bilinmezin bununla sınırlı kalmadığı da görülmekte. Atbaşı giden ikinci temel olgu maç içinde hakemlerin verdiği yanlış kararlar ise üçüncüsü artık değişmesi gereken bazı kurallar. Yıllardır çeşitli teknolojiler bu spora dahil edilmeye çalışılıyor ancak ne hikmetse bunlar bir türlü yaygınlaştırılamıyor. İşini ilginci başka spor dallarında benzeri teknolojilerin uzun yıllardır kullanılıyor olması. Bu açıdan bakıldığında futbolun teknolojiden gerçekten istifade eder hale geldiğinin birinci temel göstergesi yan hakemlerin kaldırılması olacaktır. Onca teknoloji varken ağırlıklı olarak çizgi ihlali (ofsayt, avut-korner, taç) amacıyla hala insandan istifade ediliyor olması şaşkınlık verici. Muhafazakarlıksa işte bir İngiliz örneği: Wimbledon’da servis atılırken topun ağa değip değmediğini tespit etmek için 1996’dan beri elektronik sensörler kullanılıyor; insan hakemler yerine!

Katar’da devam etmekte olan dünya kupasında FIFA yeni bir elektronik sistemi devreye aldı. Böylece ofsayt pozisyonu milimetrik durumlarda bile tartışmaya yer bırakmadan tespit edilebilir hale geldi. Bu teknolojinin yaygınlaşması umulur ki orta vadede yan hakemleri gereksiz hale getirsin. Ancak yanlış karar olgusu sadece yan hakemlerle ilgili değil. Orta hakemin verdiği pek çok kararda da hata söz konusu. Dünya üzerinde oynanmış milyonlarca futbol maçı varsa, bunların on binlercesi büyük bir olasılıkla kayıt edilmiş durumdadır. Yani elde bir yapay zekâ algoritması geliştirmek için yeterli olacak büyük veri var! Bu büyük veri kullanılarak bir orta+yan hakem algoritması geliştirilebilir ve maçları bu algoritma yönetebilir.

Böylece güven olgusu yeni bir boyuta taşınmış olur. Bu hakemleri seçenlerin, seçilen hakemlerin verdiği bu kararların yarattığı görünen kaos yerini şu görünmez kaosa bırakabilir: Ya algoritmaya yan tutacak şekilde veri-kod eklenirse? Ya algoritma Türk ile Fransız takımların yaptığı maçlarda Fransızları destekleyecek şekilde programlanırsa? Ya bunun yerel versiyonu üç büyüklerin Anadolu takımlarıyla yapacakları maçlarda, her fırsatta üç büyüklerin lehine karar verirse? Ortada bir insan hakem (ve onu seçen-atayan yönetici insanlar) varken linç edecek birilerini bulmak kolay! Ancak algoritma işin içine girdiğinde insanların elinden bu linç etme imkânı da alınmış olacak! İlginçtir algoritmanın yansız, tarafsız çalışabileceğini kabul etmek nedense zor geliyor!

Değişmesi gereken kurallar listesinin başında elbette ofsayt var! Ofsayt topyekûn kalkmalı. Bir maç 0-0 biteceğine 7-7 bitsin! Doksan dakika sıkılmadan geçsin! Gelelim Katar’da kim şampiyon olacağı tahminine. Fransa ile finali oynayacak takım, aynı zamanda kupanın da şampiyonu olur!

Herkese Bilim Teknoloji Dergisi; “Dijital Kültür” Köşesi (Sayı 348 01.12.2022)

Herkesin aklı endüstriyel futbolu desteklerken gönlü Maradona’nın yüzyılın golü olarak tarihe geçen pozisyonunda.

Euro 2020 bir yıl gecikmeli başladı. Pandemi sağ olsun. Bir süredir futbola uzak kalanlar değişen bazı kuralların oyun üzerindeki etkisi konusunda fikir sahibi olmayabilir. Örneğin kale vuruşu. Kale vuruşu yapıldıktan sonra topun ceza sahasından dışarı çıkması zorunluluğu kalktı. Böyle olunca kaleci (ya da bir başka oyuncu) ceza sahası içindeki bir takım arkadaşına pas vererek de topu oyuna sokabiliyor. Bu da oyunun mahalle maçına biraz daha benzemesine neden oluyor. Artık neredeyse hiçbir takım uzun kaleci vuruşuyla topu oyuna sokmayı tercih etmiyor. Bu durumda rakip takım beş-altı kişi ile pres yapıp topu ceza sahası içinde kazanmaya çalışabiliyor.

Modern futbolun inişli çıkışlı macerası devam ediyor. Nasıl ki toplumsal dönüşüm avcı-toplayıcı, feodal-tarım ve sanayi diye evrelerden oluşuyorsa, futbolun da benzer bir seyri var. 1970li, 80li yıllarda modern öncesi Avrupa futbolu feodal-tarım düzenindeyken, bizim ülkemizdeki futbol daha ziyade avcı-toplayıcı evredeydi. Avrupa’dan maç izlerken takımların sahadaki dizilişleri şiir gibi gelirdi. Türk futbolunda ise iki kaleci hariç yirmi futbolcunun neredeyse tamamı top neredeyse orada öbeklenirdi. Şiir gibi dizilen feodal Avrupa takımları bir ya da iki kişi üzerine (oyun kurucu ya da son vurucu) taktiklerini kurarken, bizde bu istisnai bir durum olarak ortaya çıkardı.

Sonra “sarı fare” Cruyff sahaya çıktı. Daha doğrusu sahadan kulübeye geçti ve dünya futbolunu kökten değiştirdi. Futbol dünyasında bu yeni modelin adı kimi zaman “endüstriyel futbol” kimi zaman “kolektif futbol” ya da “total football”. Her ne kadar tarihçesi Cruyff’un antrenörlüğünün öncesine de gidiyorsa da Cruyff modelin yaygınlaşmasını sağladı. Böylece futbol toplumu da üçüncü evresine girmiş oldu. Futbolun sanayi toplumu evresi!

Endüstriyel futbolda oyuncular “Büyük Bir”in birer parçası olarak yer alır. Koca bir makinenin, mekanizmanın, sistemin birer küçük parçası. O nedenle futbolculardan sadece kendilerine düşen kısmı mükemmel bir şekilde yerine getirmeleri beklenir. Tıpkı otomobil fabrikasında sabahtan akşama dek vida sıkan işçi gibi!

Biraz da bu sıkıcılıktan olacak, futbol giderek izleyene de oynayana da keyif vermemeye başladı. Herkesin aklı endüstriyel futbolu desteklerken gönlü Maradona’nın yüzyılın golü olarak tarihe geçen pozisyonda. Şöyle bir futbolcu çıksa… Her maçta üç beş rakibini çalıma dizip, şık bir vuruşla gol atsa… Eski güzel (feodal) maçlar!

Sahalar güzelleşti. Stadyumlar güzelleşti. Gün içinde ya da akşamları maç yapılabilir hale geldi. Teknik bilgi birikimi yükseldi. Futbolcuların fizyolojileri, kas gücü bile arttı. Ancak nedense tüm bu gelişmenin akıllarda-gönüllerde yarattığı “tortu” aynı oranda yükselmedi. Hala o eski güzel (feodal) maçları özlüyoruz!

Belki de yönetmeye geldiğinde feodal yapısını bozmamaya özen gösteren futbol dünyasının, oyunu yepyeni kurallar eklemesinin zamanı geldi. Örneğin kalecilerin ve/veya ofsaytın kaldırılması. Duran zamanların basketboldaki gibi çıkarılması. Bir yarıda gol atamayan takımın aleyhine devre bitiminde ekstra penaltı verilmesi. Özel ligler kurmaya kalkacaklarına bunları düşünseler daha iyi ederler!

Herkese Bilim Teknoloji Dergisi; “Dijital Kültür” Köşesi (Sayı 274 24.06.2021)

Dijital kuşakların ilki Y Kuşağı, yaşı ilerledikçe seleflerine mi benzemeye başladı? ABD’de yapılan bir anket tehlike sinyalleri gönderiyor: Olabilir!

2018 Mart ayında ABD’de bin kişi ile bir anket yapılıyor. Soru şu: Havadan bir on bin dolarınız olsa, parayı aşağıdaki seçeneklerden hangilerine yatırırdınız? Seçenekler şunlar: Borç ödeme, gayrimenkül, vadeli hesap, emeklilik fonu, borsa, çocukların eğitimi, küçük işletme, kripto-para, (kendi için) eğitim.

Ankete katılanlar da yaşlarına göre gruplandırılmış. Böylece Bebek-Patlaması (1945-1963 doğumlular), X Kuşağı (1964-1983) ve Y Kuşağı’nın (1984-2000) seçimlerinin nerede çakışıyor, nerede ayrılıyor oldukları analiz edilmiş.

Buna göre Amerika’da herkesin borç içinde yaşadığı ortaya çıkıyor. BP kuşağı paranın üçte birini, X kuşağı dörtte birini, Y kuşağı da beşte birinden biraz fazlasını borç ödemeye yatırıyor. İkinci en popüler seçenekte tercihler değişmeye başlıyor. Y kuşağı parasının %15’ini, X kuşağı %14,6’sını gayrimenkule yatırırken, BP kuşağı %17’sini vadeli hesaba koyuyor.

Anket sonuçları listelendiğinde yaş grubuna paralellik arz eden seçimler de göze çarpıyor. Örneğin BP kuşağı kendi eğitimi için yüzde birin altında para ayırırken, Y kuşağında bu oran neredeyse %10. Keza çocukların eğitimi söz konusu olduğunda en duyarlı grup X kuşağı. %11’in üstünde para ayırıyorlar. Emeklilik fonunu en çok düşünen ise bekleneceği üzere en yaşlı kuşak. BP kuşağı bu alanda %11,5’luk fon ayırıyor.

Kripto paralara en çok değer veren Y kuşağı. %9’luk bir kısmını buraya yatırmaktan çekinmiyor. En favori paralar da bitcoin ile etherium. Bu oran X kuşağı için %4, BP için %3 civarında. Küçük işletme konusunda üç kuşak da ortak bir bakışta. Birbirine yakın oranlarda yatırımlarını bu alana yapmayı tercih ediyorlar. BP %5.6, X %6.7 ve Y kuşağı %6.3. Şaşırtıcı bir sonuç. Normalde Y kuşağının buraya daha çok, BP’nin ise daha az yatırması beklenebilirdi. Üç kuşağın bir ortak özelliği daha var. Yüzde sekizlik bir kısmı bu alanların dışında ama nereye yatıracağını bilmiyorlar. Bu tablo özellikle Y kuşağını analiz etmek açısından önemli enformasyon içermekte. Y kuşağınının tercihlerinin seleflerine bu denli yakın olması, bu kuşaktaki bireylerin giderek dönüşmekte olduğunu gösteriyor. Yüzyıllardır hükmünü süren sanayi toplumunun, kapitalizmin, modernitenin tipik birer post-bireyi olmaya doğru.

Dijital devrim, tanım gereği, aslında sanayi toplumunun normlarına aykırı özellikler içermektedir. Bunun temel dinamosu ise tek ideali (para kazanmak yerine) kendini gerçekleştirmek olan dijital kuşaklardır. İşte o kuşakların ilki olan Y kuşağı  ve işte tercihleri. Borç ödemek mi? Sen ne zaman bu kadar borç yaptın? Gayrimenkul mü? Sen  zaman bu kadar muhafazakarlaştın? Görülüyor ki yaşları ilerledikçe dijital kuşaklar da ebeveynlerine, X kuşağına, BP kuşağına benzemeye başlamakta. Yoksa bir kez daha “Elveda Başkaldırı!” mı? Bir kez daha “Bu da mı gol değil, hakim bey?” mi?

Herkese Bilim Teknoloji Dergisi; “Dijital Kültür” Köşesi (Sayı 108 – 20.04.2018)