Ağırsıklet boks şampiyonu Kubrat Pulev mı daha güçlü Elon Musk mı?

“İyi ile kötünün mücadelesi” değil ama “güçlü ile zayıfın mücadelesi” demek daha nesnel bir değerlendirme olacaktır. Bilinen insanlık tarihini dört kelimede özetlemek gerekse! Güç değişik formlara dönüştükçe insan da kendisini o formun paradigmasına göre yeniden dönüştürmek zorunda kalıyor. İlk çağlarda belli ki kas kuvveti önemliydi. İnsan doğayı-hayvanı alt edecek kas gücüne ulaştı. Ancak tarım yapmak bir dönüm noktası oldu. Yemeğin peşinde koşmak zorunda kalmaktan çıktı. Yerleşik düzene geçti.

Tarım ile kurduğu dünyada da zamanla insan güçlü ve zayıf olarak bölünmeye başladı. Güçlüler için hayat güzelken zayıfın bir şeyler icat etmesi zorunlu hale geldi. Kemale eren zayıf, güçlüye bireysel mülkiyeti, eşitliği kabul ettirdi. Elinde onca silahı olan güçlü bu yeni insan karşısında gerilemeye başladı. Her ne kadar yok olmadıysa da eski gücünü kaybetti.

Sanayi toplumu ile gelen bu yeni tablo da benzer bir parçalanmaya sahne oldu. İnsanlar bu kez de bu yeni paradigmaya göre güçlü ve zayıf olarak ikiye ayrılmak zorunda kaldı. Daha çok parası olan ile olmayan! İnsanlık şimdi yeni bir dönüm noktasında. Güçlü-zayıf tanımı yeniden yapılacak. İnsanlar yine iki gruba ayrılacak. Birileri güçlü konumlarından olacak. Birileri zayıfken güçlü hale gelecek.

Her dönüm noktasında belirleyici olan ögelere topyekun teknoloji demek yaygın bir kullanım. Dün sabanı ya da buhar makinesini icat etmek neydiyse bugün bilgisayarı ya da yapay zekayı icat etmek o. Teknoloji icadı başlarda tesadüflere dayandıysa da giderek akıl gücü liderliği ele aldı. Kas gücü gölgede kaldı. Milyon kişilik bir orduya sahip olan değil milyonları imha edecek nükleer silaha sahip olan daha güçlü mesela. Ağırsıklet boks şampiyonu Kubrat Pulev değil, Elon Musk daha güçlü mesela.

Son ABD başkanlık seçimi vesilesiyle tekno-oligark denilen dünyanın en zengin insanları yeni bir güçlü-zayıf paradigması oluşturmaya mı çalışıyor? Devlet aygıtı vesilesiyle ortaya çıkmış olan gücü de aşıp, sadece paranın tek güç kriteri olarak kabul göreceği bir paradigma. Bunun için de insanı ekarte etmeye çalışıyorlar. Yakın zamana dek bu ekarte etme işi devlet aygıtından daha güçlü bir modele sahip olmak üzerine kuruluydu. Şimdi devletle uğraşmak yerine insanı topyekun güçsüzleştirecek bir model ufukta göründü. İş gücünde insan yerine makineyi kullanmak!

Ama bu yeni makinenin eskisinden bir farkı var. Bu makine insanın ona a priori olarak her şeyi öğretmesine gerek duymadan, kendi kendine öğrenerek çalışabilecek. Yapay zeka insan-gibi bir bilince sahip olmasa bile bir insan kontrolüne gereksinim duymadan çalışabilir. İnsan kontrolüne gereksinimi yok ama insanın üreteceği veriye gereksinimi var. O da şimdilik. Yaratıcılık alanının şifrelerini de çözdüğünde yapay zekanın ne sosyal medya ne de başka bir kaynaktan insanın veri üretmesine ihtiyacı kalmayacak! İnsanda bir deha var ama her yaratıcı örnek dehadan gelmiyor. Sanatta ve edebiyatta bu uzun zamandır kabul edilmiş bir gerçek! Edebiyatçı da sanatçı da öncüllerinden ve çağdaşlarından istifade ediyor! Makine (yapay zeka) neden etmesin?

Herkese Bilim Teknoloji Dergisi; “Dijital Kültür” Köşesi (Sayı 486 29.08.2025)

Dünyada derebeylik mi, yoksa yepyeni bir gezegen mi?

Eric Schmidt’in geçen ay yayınlanan TED seansında yapay zeka ile ilgili değindiği konulardan bir tanesi de AGI üretim süreciydi. Bu süreçte kayda değer iki rakibin olduğunun altını çizdi: ABD ve Çin! Körfezdeki Arap ülkelerinin ise üçüncü aday olmaya çalıştıklarını söyledi. Olağan şüpheliler listesinde yer alan Avrupa Birliği ve Hindistan ise nal topluyor. Schmidt bu değerlendirmeyi en kritik parametreyi baz alarak yapıyor. Yapay zekaya milyarlarca dolar yatırım yapacak kadar çılgın (ve para sahibi) olabilmek!

Hindistan ayrı bir tartışma konusu olabilir ama Avrupa Birliği’nin bu tabloyu nispeten uzaktan seyretmekte olmasının gerisinde ne var? AB neden “milyarlarca doları yapay zekaya yatıracak kadar çılgın” değil?

Şu dört olayı ve gerçekleşme tarihlerini anımsamalı: 18.3.2014: Rusya Kırım’ı ilhak eder. 2015: AB ülkelerine yapılan düzensiz göç zirve yapar. 8.12.2021: Merkel on altı yılın ardından Almanya başbakanlığından ayrılır. 24.2.2022: Ukrayna-Rusya savaşı başlar. Sanki başka önemli parametre yokmuş gibi bu dördü baz alınarak şöyle bir okuma yapılabilir: Merkel göç sürecinden AB’yi Türkiye ile anlaşmalara yaparak korudu. Rusya Ukrayna savaşı çok daha önce (2010larda) çıkabilirdi. Bunun AB bölgesinde yaratacağı olumsuz etkilerini iyi değerlendiren Merkel sorunun büyümesini engelledi. Ancak politik ömrü biter bitmez süreç kaldığı yerden devam etti.

Bu senaryo Ukrayna-Rusya savaşının AB ülkelerine “de” yönelik bir operasyon olduğunu düşündürüyor. Son dönemde NATO’nun gündemindeki en önemli konu nedir? AB ülkelerinin savunma bütçelerini artırması. Neden? Rusya’ya karşı önlem olarak! ABD ben sizi korumak için sizin kendinizi korumak için ayırdığınız paradan daha çok para ayırıyorum; bu adil değil diyor! Yeni denkleme göre ABD AB için daha az savunma bütçesi ayıracak; AB ise daha çok. Böylece ABD yapay zekaya daha çok para aktarabilecek! AB ise daha az! İşte o nedenle AB, Schmidt’in sebep göstermeden tespit ettiği üzere “yapay zekaya milyarlarca dolar yatırım yapacak kadar çılgın” değil! Değil çünkü olamıyor! Şartlar onu gerektiremiyor! Savaşın ilk döneminde “enerji krizi” formunda oluşan etki ABD’de başkan değişiminden sonra doğrudan “savunma krizi” formuna dönüştü!

Yapay zeka geliştirmelerindeki en kritik iki parametre nedir? Enerji ve veri. Algoritmaların üretilebilmesi ve kullanılabilmesi için yoğun veri kümesine ve yüksek bilişim kapasitesine gereksinim var. O nedenle dünyanın her yerinde yüksek kapasiteli veri merkezleri kuruluyor. Ki o devasa yapay zekalar üretilebilsin-çalışabilsin. Doğal olarak o veri merkezlerini besleyecek elektriğe gereksinim var. Bu elektrik yenilenebilir de nükleer enerji kaynaklı da olabilir. Harari yıllar önce altını çizmişti: Gelecekte veri merkezleri askeri bölgeler içinde koruma altında tutulan mekanlar olacak!

Yapay zeka ile sanayi toplumu yeni bir evreye geçirilmeye çalışılıyor. Belki de bu evresinde sanayi toplumunu talep eden, kazandığı parayı soylu, dini ya da askeri liderlere kaptırmak istemeyen siviller ilk kez kendilerini güvende hissedecek. Çünkü ya bu dünyada kalıp yeni derebeyi olacaklar ya da atmosferden güvenle çıkıp bir başka gezegene ulaşabilecekler!

Herkese Bilim Teknoloji Dergisi; “Dijital Kültür” Köşesi (Sayı 479 11.07.2025)

Grönland’da maden arayan şirkete para yatıran ünlü dolar milyarderleri kim?

Lityum, nikel, bakır! Bu üç metal kendi başına bir anlam ifade etmeyebilir. Şimdi bunların yanına dördüncü (sihirli) kelime de gelsin: Grönland! Şimdi bir anlam ifade etmeye başlamış olmalı. Ufak bir enformasyon daha: Grönland’ın batı kıyılarında bu madenleri aramak amacıyla kurulmuş bir maden şirketi var. Adı KoBold. Peki KoBold ile şu isimlerin ilişkisi ne? Jeff Bezos, Sam Altman, Marc Andreessen, Mark Zuckerberg. Şu: Hepsi de KoBold’a para yatırmış hissedar!

Yapay zeka güçlü veri merkezlerine gereksinim duyar. Harari de altını çizmişti. Gelecekte devasa veri merkezleri askeri birlikler tarafından korunuyor olacak ve nükleer enerji ile çalışacak diye! Bu tür veri merkezlerinin inşa projelerine başlandı bile. Geçtiğimiz haftalarda Oracle’ın kurucusu ve dünyanın en zenginleri listesinde kendisini perde arkasında tutmayı başarmış (ama ilk ondan da aşağı düşmemiş) Larry Ellison, OpenAI’dan Sam Altman ve Japon Softbank’tan Masayoshi San Trump’a Stargate Projesi’ni imzalatmayı başardılar. Bu proje kapsamında konsorsiyum ABD’de güçlü veri merkezleri kuracak. Yarım milyar dolarlık bir proje.

Bu veri merkezlerinin kurulması için bu metallere de gereksinim var. Ya birilerinden (ya da birinden) satın alınacak ya da doğadan çıkarılacak. O biri olasılıkla Çin! Grönland o nedenle değerli.

Herkes Trump için Çin’e karşı 3. Dünya Savaşı’nı çıkarma potansiyeli yüksek bir başkan yorumunu yaparken Trump, bir iş insanı olarak kendisinden beklendiği üzere, global stratejik olaylara “iş-para” gözüyle bakmakta olduğunu her fırsatta gösteriyor. İşte Grönland’ı neden istediği yavaş yavaş anlaşılmaya başladı. Panama ya da Meksika Körfezi çıkışlarının gerisindeki nedenler de olasılıkla ekonomik çıkıyor-çıkacak!

İki senedir Gazze Şeridi ve burada yaşayan Filistinlilere yapılan zulümler gözler önündeyken aynı Trump, aynı Gazze Şeridi’ni Miami ya da Monaco gibi bir yere çevirme konusunda ilk söylemlerini dünya kamuoyu ile paylaştı. Gazze Şeridi ABD yönetimine geçecekmiş. ABD o bölgeyi yeniden inşa edecekmiş! Filistinliler için değil olasılıkla dünyanın yeni jet sosyetesi için! Bu Trump mı Çin ile savaşacak? Olasılıkla Çin Trump ile sıkı bir pazarlık yapar ve anlaşır! Savaş da bir başka demokrat-bahara kalır!

Trump’ın arkasında saf tutmuş teknoloji-milyarderleri Bernie Sanders’in de döne döne altını çizdiği gibi yeni bir oligarşinin temelini mi atıyor? Düne kadar perde arkasından gerçekleştirdikleri nüfuz etme operasyonları, ne değişti de perde önünde icra edilir hale geldi? Yoksa başkanın bu konularda yeterli deneyimi olmadığından mı şüpheleniyorlar? Ya da başkanı kimseye kaptırmamak için mi yakın markajda tutuyorlar?

Şurası bir gerçek pandemi sonrasında bu dolar milyarderlerinin servetleri kat be kat arttı. Elon Musk örneğin. Seçimlerin yapıldığı Kasım ayından bu yana, yani sadece son üç ay içinde, serveti yaklaşık 170 milyar dolar arttı ve yarım trilyon dolar düzeylerine yaklaştı. Bugüne kadar konvansiyonel sektörlerin üstlendiği rolün bundan sonra teknoloji sektörüne geçmesi bir şeyleri değiştirecek mi? Yoksa kapitalizm aynı bildik vahşilikte yoluna devam mı edecek?

Herkese Bilim Teknoloji Dergisi; “Dijital Kültür” Köşesi (Sayı 460 14.02.2025)