Dezenformasyon seli cahil bırakıyor!

İkinci cehalet çağındayız! Birey de toplum da bu çağda enformasyon kuraklığından değil, enformasyon selinden mustarip. Ortaçağ kuraklığında bilginin eksikliği geri bırakıyordu. Şimdi ise sel ile gelen pislik (dezenformasyon) aynı etkiyi yapıyor. Bir şeyin doğru mu yanlış mı, gerçek mi gerçek dışı mı olduğunu tespit etmek için zaman ayırmak giderek güçleşiyor! Çünkü “hangi birini araştıracaksın!”

Birey için geriye tek şey kalıyor: Alışkanlıklarına, inançlarına, zevklerine, tercihlerine, fikirlerine göre hüküm vermek! Bu doğru mu? İnancıma uygunsa doğru! Bu gerçek mi? Tercihlerimle örtüşüyorsa gerçek!

Yeni yıl ile birlikte bir sosyal medya sitesinde ismi verilmeyen bir kurye-yemek teslimat firmasına yönelik insanlık-dışı özelliklerin sıralandığı içerik saman alevi gibi büyüdü; tüm dünyada yankı buldu. İçeriği paylaşan sözde o firmada çalışan bir yazılımcı. Süreçleri optimize etmek için kendilerine yaptırılan ve insanlığa sığmayan kimi şeylerden rahatsız olmuş, firmayı isim vermeden ifşa ediyor! Örneğin gecenin bir saatinde birkaç dolarlık bir ücret için teslimat yapmayı kabul eden bir kurye “çaresizlik skoru” denilen bir skorda yüksek puan alıyor. Yani bu kurye o kadar çaresiz ki gecenin o saatinde üç kuruşluk işi kabul etmek durumunda. Çaresizlik skoru yüksek olanlar kategorize ediliyor ve daha çok para kazanmalarının önüne geçilecek şekilde çalıştırılıyor. Bir başka örnekte ise hızlı teslimat diye bir şeyin olmadığı, ama normal teslimatın yavaşlatıldığı itirafı var. Kaliteyi artıracağına, standardı düşür!

Bu sektörün içinde olan, içinde olmasa da çalışma şartlarının zorluğunu bilenler için böyle bir içerik derhal benimsenecek türden! Çünkü bireysel tercih-fikir ile uyuşuyor! Bu tablonun uzağında olanlar ya da teslimatçı değil de örneğin şirket sahibi ya da yöneticisi konumunda olanlar içinse reddedilecek bir içerik! Peki hangisi doğru?

Neyse ki kamu yararına zamanını ayırma konusunda duyarlı medya mensupları var! Bir içerik birkaç yüz bin beğeni aldı diye onu derhal doğru olarak damgalamak yerine örneğin basit bir yapay zeka filtresinden geçirmeyi akıl eden birileri. Sonuç? İçerik yapay zekaya ürettirilmiş. Bir medya mensubu daha da ileri gidip bu içeriği yayınlayan kişi ile temas kuruyor; mesajlaşıyor. Onun gönderdiği güya şirket içi gizli belgeyi inceliyor ve onun da sahte olduğunu tespit ediyor. Köşeye sıkıştığını hisseden kişi kısa sürede sırra kadem basıyor!

Ancak cin şişeden çıkmış durumda! O sahte içeriği beğenmiş yüzbinlerce kişi gidip o medya mensubunun makalesini bulacak, okuyacak ve kendisine sunulan şeyin sahte olduğunu öğrenecek mi? Gerçeği bulacak ve gerçek onu özgürleştirecek mi? Pek olası görünmüyor! Çünkü malum kimsenin vakti yok…

İkinci cehalet döneminde bireyi (ve toplumu) esir alan, onu cahil bırakan, onu köle yapan şey enformasyon kıtlığı değil. Dezenformasyon denilen “yalan bilgi”. Dezenformasyon sel olmuş akıyor, önüne geleni alıp götürüyor! Ülkemizde de başka pek çok ülkede de dezenformasyon ile mücadelede yasal düzenlemeler mevcut. Ama selin hacmi dikkate alındığında bellidir ki bireyin de toplumun da doğruyu yanlıştan, gerçeği sahtesinden ayıracak bilgi-beceriye sahip olması kaçınılmaz!

Herkese Bilim Teknoloji Dergisi; “Dijital Kültür” Köşesi (Sayı 506 23.01.2026)

Aydınlanma sözünü neden tut(a)madı?

Dijital yakınsama tamam da ıraksama ne oluyor? Dijitalde yakınsayan, birbirine doğru yaklaşan, yek-vücut haline gelen, tekilleşen şey o zamana dek farklı kulvarlarda seyretmekte olan teknolojiler. Akıllı telefon, otonomisini kaybederek birleşen bu teknolojilerin ana yatağı haline geldi. Pratik açıdan bakıldığında birbirinden bağımsız akıp gitmekte olan saat, fotoğraf makinesi, internet erişimi, hesap makinesi, not defteri, eposta vb. gibi dere yatakları akıllı telefon deryasında birer uygulama (app) düzeyine gerilediler. Bu imkanlar için gerekli olan müstakil donanımlar ise ortadan kalktı-kalkıyor.

Teknoloji ile insan vücudunun yakınsaması ise tekillik (singularity) adı altında ayrı bir kategoride ele alınıyor. Eski normların ve sanayi toplumu paradigmasının üstünde yükseltildiği için derdi insan vücudu ve transhümanizm. Oysa bir yanda posthümanist bakışlar diğer yanda ise “ya makinenin insan vücuduna değil de insan bilincinin makineye nakli” söz konusu olursa bakışı tekillik olgusuna da yeni açılımlar getiriyor.

Bu zengin yakınsama diyarının yanında sessizce gelişmekte olan bir başka diyar ise “uzaklaşma”. Ve bu uzaklaşmanın güncel aktörü olarak gündeme gelen dijital ileri teknolojiler. Bu uzaklaşma-ıraksamanın izleri Aydınlanma’ya kadar sürülebilir. Temel soru şudur: Aydınlanma insanları kandırdı mı? Aydınlanma öncesi Ortaçağ karanlığındaki feodal toplum yapısında ölüm-kalım mücadelesi veren insan, mülkiyet hakkı-liberalizm-demokrasi ile birlikte aydınlanmaya başladı; modern topluma geçiş yaptı. Bugün gelinen noktada insanlar hala ölüm-kalım mücadelesi veriyor! O zaman ne değişti?

Aydınlanma ile gelen bilim-bilgi-bilişsel beceri kümesinin geliştirilmesi gereği, iki yüz elli senelik tarihsel süreç irdelendiğinde, geniş kitlelere ulaştırılamamış-yaygınlaştırılamamış durumda. Özellikle de Aydınlanma’nın evdeki insanlarını kalkındırmak için omuzlarına basarak aşağı ittiği, sömürü topraklarında yaşayanlar için.

Bıçak artık kemiğe dayanmış durumda. Yıllardır üstüne basılarak aşağı itilenler, kendilerinden beklenen değil de bildikleri kurallara başvurarak faturayı kesmeye çalışıyor. Nedir? Madem benim doğup büyüdüğüm toprakları (ve üstünde yaşayanlar olarak beni) sömürüyorsun. Madem bunu oradan yapıyorsun. O zaman ben de oraya gelirim. İmkânım ölçüsünde burayı- sömüren-oradaki pozisyonuna terfi ederim. Doğudan (Asya) ve güneyden (Afrika) batıya (Avrupa-ABD) göçün bir başka anlatımı!

Teknoloji, özellikle de bilgisayarlaşmayla birlikte, son elli senedir, bilişsel becerilerini geliştirme imkânı bulanlar ile bulamayanların arasını üstel ölçekte açmakta. Yaşam o kadar hızlandı ki kimse birkaç kuşak feda ederek torununun çocuğunun aradaki farkı kapatmasına olumlu bakmıyor. Etik kavramları çiğneyerek, hak gaspı ile, o kadar çok kötü örnek, kısa yoldan, kendi hayatını kurtardı ve kendisini “başarı hikayesi” olarak teşhir etti ki, uzun yoldan gitmek aptallık olarak nitelendirilmeye başladı. İşte ülkemizden bir örnek: Herhangi bir eğitim alma, asgari ücret ile çalış. Ya da üniversite mezunu ol, asgari ücretin üç yüz lira üstünde bir maaşla çalış! Kim ikincisini ister?

“Aydınlanma”, “dijital” yukarı çıkmış elini uzatıyor! Tut elimden, seni de yanıma alayım! Aşağıdan neden karşılık alamadığı için şaşkın. Oysa sesi o kadar uzaktan geliyor ki. Çukurun dibindekinin sinirini daha da bozuyor. İmkân bulsa da onu da yanına çekip, çukura gömse!

Herkese Bilim Teknoloji Dergisi; “Dijital Kültür” Köşesi (Sayı 378 06.07.2023)

Şu bebek patlaması kuşağı zıvanadan çıkmış durumda. Yaptıklarına, başardıklarına, elde ettiklerine bakarak kendilerini neredeyse ölümsüz sanıyorlar anlaşılan.

Ekonomi zorladıkça dünyanın neredeyse tamamı için düşünülmesi gereken “gelecek” bir kaç gün sonrasının ötesine geçemez hale geliyor. Peki dünyanın en zenginleri için? Onlar gelecek denildiğinde acaba ne düşünüyor? Geçtiğimiz günlerde Douglas Rushkoff’un internette de yayınlanan bir makalesi konuya biraz ışık tutuyor. Dolar milyarderleri Rushkoff’u geleceğin teknolojileri hakkında konuşma yapmak için bir etkinliğe davet etmiş. Konuşma ilerledikçe ağızlarındaki baklayı da çıkarmışlar. Dertleri bitcoin filan değil: Büyük felaketten sonra nasıl hayatta kalabiliriz?

Büyük felaket derken? Global ısınma, kitlesel göçler, ekonomik buhran, halk isyanları, nükleer savaş… Artık hangisi olursa. Böyle bir felaketten sonra örneğin güvenliklerini nasıl sağlayabilecekleri en önem verdikleri konu. “Evimi koruması için tutacağım güvenlikçiler bana isyan ederse ne yapabilirim? Bunu önleyecek bir teknoloji var mı? Yoksa robotlara mı güvensem? Robot güvenlik imkanları ne zaman piyasaya çıkar?”

Anlaşılan hepsinin ortak düşüncesi realitede felaketi önlemek için artık çok geç olduğu. Ok yaydan çıkmış! Mars trenine yetişemeyeceklerini de anlamış durumdalar. Kendisine yeraltı sığınağı inşa ettirmiş olanlar bile var. Tabii anlaşılmayan nokta şu: Diyelim ki dünya mutlu mesut bir şekilde yuvarlanıp gidiyor ve o beklenen türden bir felaketin olma olasılığı yok. Bu adamlar (evet dinleyicilerin hepsi erkekmiş) neyi dert edeceklerdi o zaman? Size ölüm yok mu, kardeşim?

Anlaşılan bebek patlaması kuşağı sahiden zıvanadan çıkmış durumda. Yaptıklarına, başardıklarına, elde ettiklerine bakarak kendilerini neredeyse ölümsüz sanıyorlar. “Madem ölecektik bütün bunları neden elde ettik; bunun için neden tüm zamanımızı harcadık?” der gibiler. Evet neden? Kim size, içinizden birileri başarıda, kazançta bu kadar ileri giderse ölümsüzlüğe ulaşabilir sözü verdi ki? Hiç kimse!

Herkes dilediği gibi düşünemez mi? Düşünebilir. Dilediği gibi bir yol çizemez mi? Çizebilir. Ancak bu mentalitedeki kişilerin kararları sadece kendilerini ilgilendirmenin ötesine geçiyor. Tarih bu türden “deli” sıfatıyla taltif edilmiş imparatorlar, diktatörler, krallarla dolu. Ellerinde imkan olsa kendileriyle birlikte tüm dünyayı da peşlerinden götürecek kadar delirmiş hem de. Şimdi bu delilik hali de anlaşılan sivilleşiyor; halka iniyor. Cebinde yeterince parası olan (bir kaç milyar dolarcık) “ya ölümsüz olacağım ya da benden sonra tufan” demeye başladı belli ki.

Üstelik yönetişim, standardlaşma, sürdürülebilirlik adıyla, “bireyler değil, süreçler önemlidir” diye kurallar koyanlar aynı kişiler değil miydi? Yapıyı oluşturan bir parça, görevi ne olursa olsun, “gittikten sonra” bile yapının zarara uğramadan yoluna devam edebilmesi için. Sanayi toplumunun icat ettiği tüm kurallar, anlaşılan, malın sahibi hariç diğerleri için geçerli. Malın sahibi Ortaçağ’daki gibi her türlü kuraldan muaf, mutlak hakim olarak, yoluna devam etmek istiyor.

Şimdi bunun için mi kan-ter içinde kalacağız onca ilerlemeyi, demokrasiyi, ifade özgürlüğünü, nefret söyleminin reddini vs elde etmek üzere. Tüm bu olguları icat etmese bile destekleyici pozisyonunda görünenlerin oynatmaya az kalan potansiyel birer deli olduğunu gördükten sonra? Bu iyi olgular, bu kötü adamların elinden kurtarılmalı!

Herkese Bilim Teknoloji Dergisi; “Dijital Kültür” Köşesi (Sayı 127 – 31.08.2018)