Sanayi toplumunda optimizasyon sorunu bugüne dek insanın becerileri ile ilgiliydi; artık ontolojisiyle ilgili. İnsan tablodan çıkarılmalı!

İnsanlık yeni bir “kendini bilmezlik” evresine mi giriyor? Çevresindeki bilgi kaynağı, bilgiye erişme olanakları arttıkça sorunları da artıyor. Oysa bilgi ile problem olgularının ters orantılı olması gerekmez mi? Kişi ne kadar çok bilirse o kadar az derdi olmaz mı? “Gerçeği öğreneceksin ve gerçek seni özgür kılacak”.

Belki tam da üstüne basılan yer burası. Artık öğrendiğimiz “gerçek” ne kadar gerçek? Gerçek-ötesi, doğru- ötesi (post-truth) bir dünyadayız. Gerçek sahteleş(tiril)iyor. O sahteleştikçe çözümler de. Sorunlar ise yerlerini daha büyüklerine bırakıyor.

Sorun yumağı insanı sarıp sarmaladıkça teknolojiye olan gereksinim de artıyor. Bugün örneğin pek çok bireyin zaman yönetimi problemi var. Ne büyük bir tesadüf ki artık yanıbaşında birer dijital asistan peydahlanmaya başladı. Ona hiç kızmayan, yüzünü ekşitmeyen, 7×24 hizmetinde olan. Peki bu bireyin problemlerini çözmüş olacak mı? Görünen problemlerini çözecek belki ama yepyeni problemleri de beraberinde getirecek. Net nette “olmasaydı belki de daha iyi olurdu” dedirtecek.

Giderek kesif bir teknoloji bulutunun yaşamın etrafını sarması insanın geri çekilmesi anlamına da geliyor. Dijital asistanlar yaygınlaşınca insan asistanlar o cepheyi terk etmek zorunda kalacak. Makine öğrenme tabanlı yapay zeka uygulamaları yaygınlaştıkça avukatlar, doktorlar, cerrahlar, savcılar, hakimler, çağrı merkezi uzmanları, şirket yöneticileri vs. geri çekilecek. Otonom araçlar geliştikçe kol gücüyle çalışanlar da. Artık lokantalarda siparişi bir garsona değil masaların üstündeki ekranlara vereceğiz. Siparişler lüks versiyonda ayağımıza kadar otonom bir araçla gelecek. Sıradan lokantalarda ise kalkıp kendimiz almak zorunda kalacağız. Çöp kamyonları çöpleri de toplayacak, pizza teslimatı yapan dronelar önce motor kuryeleri tedavülden kaldıracak, sonra da pizzayı pişirenleri. Çünkü dronelara 3D yazıcı mantığı ile pizza yapma imkanı da eklenecek.

Bu teknolojik yenilikler aslında mevcut bir problemi çözüyor; tamam. Bu problemlerin ortak özelliği nedir? Çoğunlukla insanla ilgili. Onda var olan her daim öngörülebilir davranMAyabilme özelliği. Yani otonom iradesi. Dördüncü evresine geçirilmeye çalışılan sanayi toplumunda verimin artırılması refleksi artık geldi insanın kendisine dayandı. Optimizasyon sorunu bugüne dek insanın becerileri ile ilgiliydi; artık ontolojisiyle ilgili. İnsan tablodan çıkarılmalı!

Kalitesiz hizmet aldığımız her noktada insanın bir makine ile değiştirilmesine itirazımız olabilir mi? Tam da burada her birey kendi konumunu yeniden değerlendirmeli. Buraya dek hizmet alan birer insan olarak bize hizmet veren öteki insanları tablodan çıkardık. Onları birer makine ile değiştirdik. Diyelim ki hafta sonu bitti ve pazartesi geldi. Aaa bir de baktık ki biz de o gözden çıkarılan insanlar kümesinin bir üyesiymişiz. Bizim de her daim öngörülebilir davranmayabilme özelliğimiz başka bazı insanların “yaşam kalitesi”ni, “kişisel beklentileri”ni aşağı çekiyormuş. O zaman bizi de birer makineyle ya da yazılımla değiştirebilirler. Bu süreç çoktan başladı. Acaba diye merak etmekle vakit geçirmeyin. Ne zaman diye sorun kendinize. Sıra bana ne zaman gelecek? Güneye yerleşme planını hayata geçirmekte fayda var. Çünkü iş “makine”ye kalırsa, yerleştireceği bölgeyi rastgele seçebilir.

Herkese Bilim Teknoloji Dergisi; “Dijital Kültür” Köşesi (Sayı 152 – 22.02.2019)

Yapay zeka demek için bilincinde olduğunun bilincinde olması gerekmez mi? Peki dünyanın el birliği ile ürettiği ileri bir teknolojik ürün pratikte tek bir ülkenin malı olabilir mi?

Son günlerde teknoloji ile ilgili iki laf ağızlara pelesenk oldu. Biri “yapay zeka” diğeri ise “yerli ve milli teknoloji”. Başımızı nereye çevirsek gözümüze çarpan yeni teknolojik üründe illa ki bir yapay zeka katkısı var. Cep telefonu yapay zekalı, laptop yapay zekalı, internet bankacılığı yapay zekalı. Yapay zeka dünyada altmış senede görmediği ilgiliyi Türkiye’de altmış günde gördü. Bir altmış gün sonra da unutulmuş kahramanlar çöplüğünde yerini alacaktır!

Olguların, kavramların bu denli hızlı tüketilmesinde ana etken nedir? Üretim süreciyle ilgili herhangi bir bilgi, deneyim, ilgi ya da menfaatimizin olmaması belki de! Vitrine sürekli yeni bir şeyler çıkarılsın ve biz de cebimizin gücü yettiğince onlardan beğendiklerimizi alalım, kullanalım, tüketelim. Sonra? Sıradaki!

Peki bugünün dar yapay zeka uygulamalarına “yapay zeka” demek ne kadar doğru? Bugün yapay zeka diye anılan yazılım, donanım ya da uygulamaların neredeyse tamamı “makine öğrenme” denilen olguya saplanıp kalmakta. Bu düzeydeki yapay zekada bir bilinç var ama “o bilinç” bilincinde olduğunun bilincinde değil! Oysa sokaktaki insan için zeka dendiğinde örnek alınan rol model insandır. Ve insan bugün sadece bilincinde değil, aynı zamanda bilincinde olduğunun da bilincindedir. Ki otonom irade buradan filizlenir. Bilimerleri yapay zekanın bu düzeye ancak 70-100 sene içinde geleceğini öngörmekte. Kaku gibi bazı bilimerleri ise neden bu düzeyde bir yapay zeka isteyelim ki diyerek konuyu sulandırıyor.

Ağızlara sakız olan ikinci olgu ise “yerli ve milli”. Bir teknolojik ürüne “yerli ve milli” demenin teknik düzeydeki kriterleri nedir? Hammaddesi ve onu işleme süreçleri ile son ürünün tasarımı dahil her şeyin ülke sınırları içinde tasarlanması, üretilmesi-yeniden üretilmesi vs mi gerekir? Örneğin Kaliforniya’da tasarlanmış, elektronik parçalarının bir kısmı Kore’den gelen, Çin’de üretilmiş bir ürün ABD malı mıdır, yoksa Çin malı mı?

Listeye yazılım tarafı da eklenebilir. ABD’li yazılım firmalarının ürettiği işletim sistemi ve kod geliştirme yazılımları kullanılarak tasarlanmış, kodlanmış, üretilmiş bir yazılım (örneğin akıllı cep telefonları için bir uygulama – app!) yerli ve milli midir; değil midir?

Izdırap çek(tir)meye gerek yok: Nasıl ki Kore’de üretilmiş parçalar, Çin’deki fabrikada bir araya getirilerek üretildiği halde inovasyon Kaliforniya’da yapıldığı için o cihazlar Amerikan malı oluyorsa, ABD kaynaklı imkanlar kullanılarak üretilen yazılımlar da tasarlanıp-yaratılan ülkenin malı olur. Her iki durumda da başka ülkelere bağımlılık söz konusu olsa bile. Çin eğer fabrikalarını kapatırsa Apple iPhone ürettiremez hale gelebilir.

Keza Apple AppStore’u kapatırsa herhangi bir Türk firmasının, örneğin GSM operatörünün, bankanın, e-ticaret sitesinin iOS için geliştirdiği uygulama (app) erişilemez, kullanılamaz. Ülkelerarası bu bağımlılık iş global ticarete geldiğinde kabul edilebilir bir olgu görünümündedir. Oysa konu “siyaset” olduğunda “yerli ve milli” sloganı haklı olarak kitleleri etkileyebilmekte. Belki de çelişen nokta yerli ve milli olgusunu globelleşmiş ekonominin bir parçası haline gelmiş ürünlerle irtibatlandırma çabası. Bugünün küresel ekonomisinde özellikle de ileri teknolojik ürünler, resmiyette tek bir ülkenin olsa da pratikte artık tüm dünyanın malıdır.

Herkese Bilim Teknoloji Dergisi; “Dijital Kültür” Köşesi (Sayı 128 – 07.09.2018)

Sahiden ötekileri kimin için düşünüyorsunuz? Kendiniz için mi, kendileri için mi?

Shannon’ın 1948’de gündeme getirdiği enformasyon teorisi “ilerleme” ile “gelenek” arasındaki bakış açısını anlamaya yardımcı olabilir. Buna göre içinde bilinmeyen bir bilgi kırıntısı olan girdi, onu alan için potansiyel bir enformasyona sahiptir. Aynı bilgi kırıntısının sürekli gelmesi ise (en azından aynı alıcı için) yeni enformasyon anlamına gelmez.

Öte yandan devinimin içindeki potansiyel bilgi kırıntılarını “merak” etmemek de ilerlemenin ertelenmesi anlamına gelebilir. Aynı habitat içinde çevresinde olup bitenleri derinlemesine inceleyerek, içindeki bilgi kırıntılarını tespit etmekten kaçınan yaşam formları bu zengin bilgi hazinesinden ne yazık ki istifade edemez. Bu davranış kalıbının da kendi içinde tutarlı bir sebebi olabilir. Örneğin sadece şimdiki zamanda yaşama gereği. Eğer şimdiki zamanda yaşamaya bir tehdit oluşturmuyorsa devinimi analiz etmeye gerek yoktur.

Maalesef gelenek bu bakış açısını benimsemiş gibi görünüyor. Feragat ettiği şey “daha iyi”, kazanımı ise “bildik yaşamın devamı”. Metafizik bakış açısında bildik yaşamı daha iyi hale getirmeyi gereksiz görmenin anlamlı bir açıklaması da var. Dinler şu mesajı veriyor: Bu dünya geçici. İlerleyeceksin de ne olacak? Örneğin ortalama insan ha otuz yaşında ölmüş ha seksen ne fark eder? Kıyamet ya da öte dünya kavramları bu bakış açısını güçlendiriyor.

Üstelik insanın mevcut bilişsel formasyonu bu tabloda bir çelişki yaratıyorken! Gerçek anlamda sadece şimdiki zamanda yaşayanlar olsa olsa otonom irade ya da bilinç yoksunu hayvan formları olabilir. Bu çerçevede şimdiki zamanda yaşamak sadece şimdiki zamandaki sorun ya da dert ile uğraşmayı zorunlu hale getiriyor. Karnın mı acıktı, avlan. Karnın mı doydu, kalanı bırak.

Risk faktörü hayatın zorlaşmasıyla (her ne kadar ilgili becerilere sahip olsa da) insan formunu giderek şimdiki zamanın içine hapsetmekle yükseliyor. Politik ve ekonomik gidişat bireyi geleceğini ipotek ederek şimdiki zamanda mutlu(ymuş gibi) yaşamasını sağlıyor. Sosyal medya dijital mahalle baskısıyla bunu destekliyor. Mikro düzeyde “ayağını yorganına göre uzatmayan” bireyler makro düzeyde borç içinde yüzen toplumları, devletleri oluşturuyor.

Milyonlarca yıl da geçse zaman (hiç değilse doğal sebeplerle) bitmeyeceğe benziyor! İpotek edilen gelecek mevcut canlıların ardıllarına bırakılacak; çözülmesi gereken bir sorun olarak. Üç yüz metrelik bir uçurumdan aşağı düşmekte olan bir insan, şimdiki zamanda yaşadığı sürece, son metre hariç herhangi bir sorun ile karşı karşıya olmadığını iddia edecektir. Ah o son metre olmasaydı!

Eleştirinin giderek yükseldiği husus geleceği de dikkate alarak değerlendirme yapmak. Dünyanın ekonomik durumu iyi olmayan pek çok yerinde. Dünün dini toplumları bu kişileri “cadı” diye avlamıştı; bugünün gelenekçi toplumları da bu “uzman”ları ukala, snob, beyaz, monşer vb. çeşitli nahoş sıfatlarla damgalıyor, itibarsızlaştırıyor ve ötekileştiriyor.

Kısacası ortaya şöyle bir çelişkili tablo çıkıyor: Geleceği de dikkate alıp şimdiki zamanda yaşayanları uyaranlar mı haklı-doğru? Yoksa şimdiki zamanda tolere edebildikleri sorunlarla yaşayanlar mı? Birinci gruptakiler diğerlerini eleştirmek ya da küçük görmek yerine belki de şu soruya samimi bir cevap vermeli: Sahiden ötekileri kimin için düşünüyorsunuz? Kendiniz için mi, kendileri için mi?

Herkese Bilim Teknoloji Dergisi; “Dijital Kültür” Köşesi (Sayı 119 – 06.07.2018)

Yapay Zeka insan seviyesine ve hatta daha da ötesine ulaşabilir. “Aklı olan insan” onu “bünyesine” katarsa bu işten karlı çıkabilir!

“Yapay Zeka”nın (YZ) evriminin üç aşamalı olacağı öne sürülmekte. Birinci evre yapay-dar-zeka (YdZ), ikinci evre yapay-genel-zeka (YgZ), üçüncü evre ise yapay-süper-zeka (YsZ). Bu üç evre sırasıyla “Köle”, “İnsan” ve “Efendi” olarak da adlandırılabilir. Şimdiye dek gelinen noktada süreç halen birinci evre olan YdZ “köle” düzeyinde. Bu konudaki uzmanların ve biliminsanlarının bir kısmına göre YZ alanındaki çalışmalar hep bu evrede kalacak. İkinci evre olan YgZ’ye (“insan”) bile ulaşılamayacak.

“Köle” YdZ aşamasındaki uygulamalar, belli bir alandaki uzmanlığın ötesine geçmeyen, geçemeyen, geçmesi beklenmeyen YZ’dir. Örneğin Go oyununda dünyaca ünlü ustaları yenen AlphaGo, belli bir hastalık konusunda doğru teşhis koymada uzmanlaşan bir dijital-doktor bu kategoride ele alınabilir. 4. Sanayi Devrimi ile ulaşılması hedeflenen YZ destekli nesnelerdir bunlar. Sanayi toplumu, kapitalist mentalite YZ’yi bu şekilde sınırlamak ister. Tıpkı toprak ağası atalarının köle yaptıkları insanları sınırladıkları gibi.

Ancak köleliğin rotası bir noktadan sonra nasıl ki özgürlüğe döndüyse YZ alanındaki gelişmenin de bir aşamadan sonra YgZ “insan” seviyesine ulaşacağını öngörmekte. Bu seviye çeşitli nedenlerle olabilir. Biliminsanlarının çalışmaları ya da “dijital mutasyon” sonucunda “köle” YZ’nin “insan” YZ’ye evrilmesi gibi. Öte yandan fiziksel vücudunu yaşlanmaktan korumak üzere dijitalleştirmeye başlaması beklenen insan da bu süreçte köprü vazifesi görebilir.

YZ ikinci aşamaya, insan düzeyine ulaştığında, insanınkine denk haklara sahip olması gerekecektir. Çünkü artık karşımızda herhangi bir yönlendirmeye tabi olmayan, otonom iradeye sahip bir varlık vardır. Çalışıyorsa maaş alacak, vergi ödeyecek, bir suç işlediğinde cezasını çekecek. Kapitalist anlayış böyle bir YZ düzeyini ister mi? Karşı soru: O devirde hala kapitalist anlayış kalacak mı?

En iyimser tahminlere göre YZ insan düzeyine ancak 70-100 sene içinde gelebilecek. Öte yandan YZ’nin evrimi bu düzeye gelince de bitmeyecek. O seviyeye ulaştıktan çok daha kısa bir süre sonra (örn. on yıl) YZ’nin “süper” düzeye yani “Efendi” seviyesine ulaşabileceği tahmin edilmekte.

Başka olasılıklar mümkün mü? Gelecek yüz küsur sene içinde diğer alanlardaki gelişmeler nasıl olacak? İnsan denilen şey “ne hale” gelecek? Ölümsüzlüğün peşindeki insan giderek YZ ile bütünleşmeye başlar mı? Belki de YZ için bir mekan, vücut aramak; robot ya da android üretmek gerekmeyecek; bu “süper”, bu “Efendi” YZ 22. yüzyıl insanının beynine “indirilen” bir yazılım olacak.

İşte bu aşamaya gelindiğinde insanlık hala kapitalist, global sanayi toplumunda yaşıyorsa büyük bir olasılıkla Efendi-YZ’ler her bir insana değil, seçkin bir insan grubunun beynine “indirilecek”. Ki sömürülecek birileri kalsın. Yok eğer o zamana dek insanlık yeni bir “dijital toplum”a geçmişse büyük bir olasılıkla sömürü kültürü de tarihe karışmış olacak. İnsanlar yine Marks’ın mezarına “Sen haklıymışsın” notları bırakacak. Londra’ya kadar gitmeden. Uzaktan. Dijital.

Herkese Bilim Teknoloji Dergisi; “Dijital Kültür” Köşesi (Sayı 112 – 18.05.2018)