Gerçeklik olgusuna büyük darbeyi hangisi indirecek: Metaverse mi, yapay zekâ mı?

2023, yetmişli yaşlarına gelmiş bir teknolojinin üne kavuşmayı anca başarabildiği bir yıl olarak da anılacak. Bu yıl ‘Yapay Zekâ’yı sağır sultan bile duydu! Enformasyon işleyip bilgi üretmeyi gündelik hayatına entegre etmiş olanlar ondan derhal azami fayda sağlamaya başlarken diğerleri iki gruba ayrıldı. Birinci grupta acil gereksinimlerini hızlıca karşılayıp ötesini düşünmeyenler yer aldı. İkinci grupta ise bu dalgaya da kayıtsız kalabilmeyi başaranlar!

ChatGPT gibi üretici yapay zekâları yoğun olarak kullanmaya başlayanlar kısa sürede yeni bir tekno-becerinin de dijital okuryazarlık kümesine dahil edilmesine önayak oldu: Yapay zekaya doğru direktif, sufle (‘prompt’) verebilme. Trevanian’ın 1979’da kaleme aldığı Şibumi adlı romanında bahsettiği Şişko (The Fatboy) adlı ‘bilgisayar’ hakkındaki şu tespitler yirmi sene önce ‘arkasında internet olan arama motoru’ olarak değerlendiriliyordu, şimdi ise ‘arkasında devasa veri kümeleri olan yapay zekâ’ : “Şişko’ya veri programlamak, bir yığın teknisyen ve mekanik uzmanının soluk almadan yaptığı bir işti. Ama ondan bilgi almak ancak bir sanatçının harcıydı’.

Şu bir ‘sanatçı’ suflesi olabilir: “Bana bölme işlemi yapan bir yazılım kodu yaz; pay ve paydayı girdi olarak al, paydanın sıfır olduğu ya da pay ve paydanın aynı anda sıfır olduğu durumlarda sırasıyla şu uyarı mesajlarını göster: ‘Payda sıfır olamaz’ ve ‘Sıfır bölü sıfır belirsizdir’.” Şu da bir yalap şalapçı suflesi: “Bölme işlemi yapan bir program yaz”.

Kovid-19, eve tıkılma, her şeyi internet üzerinden yapmak zorunda bırakılma, ortalamanın çok daha üstünde dijital veri üretme ile yapay zekanın hemen bu sürecin sonucunda yükselişe geçmesi arasında bir korelasyon kurulabilir mi? Öyle ya da böyle kapasitesi giderek artan yapay zekâ insanlığı tehdit edecek bir düzeye ulaşabilir mi? Yoksa o da kapitalizmin ürettiği diğer teknolojiler gibi ustalıkla ehlileştirilebilecek mi?

Bu ve buna benzer sorular kafaları kurcalarken ortalıkta dolaşan bu şeyin bir elf mi yoksa bir ork mu olduğu pek ilgi görmüyor. Yapay zekanın gerisindeki veri kümeleri nelerdir? Onları kim oluşturdu, denetledi, kontrol etti? Giderek artan yapay zekâ halüsinasyonu (yapay zekanın hiçbir doğruluk değeri taşımayan ama kendi içinde tutarlı görünen içerikler üretmesi) ilk tehlike sinyali olarak değerlendirilebilir mi? Filipinlerde, Afrika’nın fakir ülkelerinde çalıştırılan insancıkların denetiminde ‘temizlenen’ veri kümelerine bel bağlamak ne kadar doğru? Politik ya da başka sebeplerden dolayı sosyal medya üzerinde üretilen dezenformasyon ile beslenen yapay zekaların ürettiği-üreteceği bilgi ne kadar güvenilir olacak?

Metaverse teknolojisi gerçeklik olgusuna büyük bir darbe indirecek diye eleştirilirken kenardan sıyrılıp gelen yapay zekâ acaba gerçekliğe çok daha büyük bir darbe mi indirmeye başladı? Metaverse beş duyu organı üzerinde manipülasyon yapma potansiyeliyken yapay zekâ aynı şeyin bilişsel düzeyde yapılabileceğine işaret ediyor. Belki de evrim denilen şey budur. Kendisinden (fiziksel, bilişsel vb.) daha üstün bir canlı formu üreten (ya da onunla karşılaşan), gün gelir o ürettiği (karşılaştığı) canlı formunun emrine girer, kölesi olur! Hala değer katacak bir özelliği varsa!

Herkese Bilim Teknoloji Dergisi; “Dijital Kültür” Köşesi (Sayı 404 04.01.2024)

Ya bombayı düşman ülke değil de bir UAP atarsa?

Çalışmak Bertrand Russell’ın da ifade ettiği gibi “abartılmış bir erdem” mi? Feodal tarım toplumunda üretimi doğa koşulları belirliyordu: Mevsim, hava durumu, gün ışığı… Sanayi toplumunda ise üretimin ana dinamosu olan fabrika-makine sonsuz-üretim kavramını gündeme getirdi. Bir makine günün her saati çalışabilirdi. Bu durum insan (emeğinin) aşırı sömürülmesi ile sonuçlandı. İnsan da makine gibi çalıştırılabildiği kadar çalıştırılması gereken bir makine parçasıdır!

Günlük sekiz saatlik çalışma pratiği büyük kavga ve grevler sonucunda elde edilmiş bir haktır. Yoksa başlangıçta asgari çalışma süresi günde on iki saat idi. Günümüzde dünyanın pek çok yerinde bu sürenin azaltılması için baskı grupları oluşmuş durumda. Oysa günlük çalışma süresinin altı ya da beş saate indirilmesi talebi-önerisinin uzun bir geçmişi var.

21.yüzyıl bitmeden günlük çalışma süresi üç saate, haftalık çalışma gün sayısı ise dörde inebilecek mi? Mevcut ücret modeli aynı oranda azaltılmadan bu yönde yapılacak bir düzenleme avantajlı olacaktır. Yoksa 8×5 modeline göre yüz lira ödenen bir kişi 3×4 modeline göre daha az ödeme alacaksa işgücü için bu kısaltmanın bir faydası yok! Oysa hükümetler ve sermaye kesimi bundan istifade bile edebilir. Hem istihdam artar hem de işçiler işverenlerle mücadele edeceğine birbirlerine düşer!

Öte yandan Sanayi 4 paradigmasının “insansız” çalışma modeli tabloyu farklı bir perspektiften değerlendirmeyi gerektiriyor. Bütünüyle devreye girdiğinde insan işgücü için bu ne 8×5 ne de 3×4 anlamına gelecek. Daha beteri: 0x0 !

Düşük maliyetli üretim ne yazık ki kendi başına bir ekonomik değere sahip değil. Resmin tamamlanması için üretilmiş olan metanın tüketilmesi de gerekiyor. O nedenle insanın topyekûn tablodan çıkarılması düşünülemez. Üretilmiş onca şey nasıl tüketilecek?

Evrensel baz ücret kavramı burada devreye giriyor. Yani her bir kişiye, herhangi bir işte çalışmasına gerek kalmadan, asgari bir tutarda ödeme yapmak. Fizibilitesi yapılan şey ise şu: Acaba ıskartaya çıkartılacak yüz milyonlarca insana bu türden bir ödeme yapmalı mı yoksa bu iş daha ucuza kapatılabilir mi? Savaşlar, pandemiler, UFO’lar…

UFO ya da yeni adıyla UAP (Unidentified Anomalous Phenomena, Tanımlanamayan Anormal Fenomenler) kitlesel yıkıma neden olabilir mi? Bir kesim bunun pek mümkün olmadığını öne sürüyor. Mantıkları ise şu: Onca yol teperek bir başka güneş sistemindeki bir başka gezegene ulaşabilecek bir uygarlık “savaşmayı-öldürmeyi” çoktan aşmıştır. Oysa yer değiştirme çoğunlukla hayatta kalma mücadelesinin son evresinde devreye giren bir yol değil mi? Belki onlar da yok olmak üzere olan gezegenlerinden kaçabilmek için tepmişlerdir onca yolu. Musk onun için Mars’a gitmek istemiyor mu?

Mahalle kahvelerinde pandemiyi Bill Gates’in, Amerika’nın, CIA’nın çıkardığı tartışıladursun, yarın öbür gün dünyanın bir yerine düşecek ve milyonlarca insanın ölmesine neden olacak bir bombanın bir UAP tarafından atılmadığını kim nasıl kanıtlayabilecek? Sosyal medya sağ olsun, ikna edilecek insan kitlesi olarak elde dünyanın sosis şeklinde, mantar şeklinde, tenis raketi şeklinde vb. olduğuna inanan (ya da inanmaya hazır) milyonlar varken…

Herkese Bilim Teknoloji Dergisi; “Dijital Kültür” Köşesi (Sayı 383 10.08.2023)

Koca film endüstrisi bir mobil uygulamaya indirgenebilir mi?

Hollywood’da senaristlerin başlattığı greve oyuncular da katıldı. Temel sebep ekonomik olsa da yancı olarak konuya dahil edilen nedenler içinde yapay zeka da var. Black Mirror’ın Haziran ayında yayınlanan yeni sezonunun ilk bölümünde işlenen konu örnek olarak gösteriliyor. Gel de yüzyıllar önce “istemezük” diyen matbaa-karşıtlarını anma!

Neymiş? Bir yanda pandemi ile gelen daha çok film ya da dizi çekme gereği daha çok çalışmalarına neden oluyormuş diğer yanda ise ekonomik şartlarında herhangi bir düzenleme yapılmıyormuş! Üstelik bir de yapay zeka tehdidi altındalarmış. Ya senaryoları yapay zeka yazmaya başlarsa? Ya kanlı-canlı insan oyuncular yerine onların bilgisayarda yeniden üretilmiş avatarları kullanılırsa?

“Joan Korkunç Biri” adlı 6.1 numaralı Black Mirror dizisinde bunun nasıl yapılabileceği ele alınıyor. Ünlü bir oyuncunun (diyelim ki Salma Hayek) birkaç dakikalık (olmadı saatlik) fiziksel video çekimleri yapılıyor. Daha sonra bu “veri kümesi” yapay zekaya aktarılıyor. Yapay zeka da bunu kullanarak, o oyuncu ile ne tür bir sahne çekilmesi arzu ediliyorsa o sahneyi dijital ortamda oluşturuyor. Deepfake denilen şeyin daha ileri düzey ve meşru(?) kullanımı!

Böylece oyuncunun yönetmenin yansıtmak istediği duygu ya da ruh haline bürünmeye çalışmasına gerek yok. Saatler süren tekrar çekimlere de. Yönetmen beğenmezse yapay zekaya “sahneyi yeniden çek”tirebilir. Bugün bile ChatGPT’nin cevabını beğenmezsek “yeniden üret”mesini talep etmiyor muyuz? Yapay zekâ aynı sahneyi kısa bir süre içinde revize ederek yeniden “çekecek”tir.

Yapay zekanın ele geçiremeyeceği işler-meslekler sıralanırken yaratıcılığa, tasarıma gereksinim duyanlar başta geliyordu. Peki sanatsal bir alan olan sinema nasıl oluyor da kuyruğu kaptırmaktan korkuyor? Cevap basit: Demek ki bu sektörde yaratıcılıktan ziyade standart bir üretim süreci ağır basıyor. Öyle ki bunu insanla yapmak yerine bilgisayarda yapmak olası! Belki de daha iyi (ve ucuz)! “Sanatsal film” çeken, sinema salonlarında yer bulamayan, ancak festival ya da yarışmalarda gösterime girebilen film dünyasının ahı mı tutuyor ne? Bütün o aksiyon sahneleri bilgisayarda canlandırıldıktan sonra Tom Cruise’a neden gerek kalsın ki? Ama Jeremy Irons’ın ya da Meryl Streep’in bir yüz ifadesini yakalamak için onu hala kanlı-canlı çekmek gerekecektir!

Talep patlaması genelde üretim-arz süreçlerinin (hala değilse) standartlaşmasına neden olur. Aksi durumda ya talep karşılanamaz ve ekonomik takas büyümeden sona erer. Ya da yeni bir paradigma sahneye çıkar ve parsayı toplar! Müzik endüstrisi bunu çok iyi öğrendi. Şimdi sıra film endüstrisinde!

Bundan nasibini sadece senaristler ya da oyuncular almayacak. Bu sektörden ekmek yiyen herkes yönetmeninden prodüktörüne kadar etkilenecek. Sahneler avatarlarla çekilmekle kalmayacak, fiziksel olarak varolmayan star avatar oyuncular ortaya çıkacak. Akşam biraz kafa dağıtmak isteyen tipik izleyici kendi filmini, senaryosunu, oyuncu kadrosunu, mekanını vb. kendi tasarlayacak-çekecek-izleyecek. Koca film endüstrisi bir mobil uygulama (app) düzeyine inecek! Yapay zekayı ekarte etmek için tasarım denmişti ya işte bir tasarım örneği. Bu tür uygulamaları geliştirenler dijital kükreyen aslanlar olacak!

Herkese Bilim Teknoloji Dergisi; “Dijital Kültür” Köşesi (Sayı 382 03.08.2023)

Yoksa hepimizin içine cin mi kaçtı?

Oxford Üniversitesi Sözlüğü 2022’nin kelimesini seçti: “Goblin Modu”. Seçim süreci bu sene daha “demokratik” gerçekleşti. Sözlük yöneticileri üç aday kelime belirleyip bunu halk oyuna sundu. Üç yüz binin üstünde bir katılım ile bu üç alternatif içinden goblin modu (ya da “goblin hali”) ifadesi yüzde doksanın üstünde bir oy alarak, ezici çoğunlukla birinci seçildi. Birinciliği “goblin modu”na kaptıran diğer iki aday “Metaverse” ile “IStandWith” (yanındayım) kelimeleriydi.

Goblin modu ifadesi şu şekilde tarif edilmekte: “sosyal normları reddederek, özür dilemeden kendini beğenmiş, dağınık, tembel veya açgözlü davranış türü”. Goblin modu pandemi sürecinin palazlandırdığı iki eğilimin sonucunda ortaya çıkmışa benziyor. Birinci eve kapanma sürecinin getirdiği fiziksel asosyalleşme ve pandeminin hafiflemesiyle birlikte eski norma dönme konusundaki isteksizlik. İkincisi de sosyal medya ortamlarında paylaşılan görsellerin işaret ettiği mutlu-mesut-mükemmel hayatın sahte olduğunu kanıtlama hevesi. BeReal gibi uygulamalar da benzer bir motivasyonla ortaya çıkmış durumda.

Goblin modu bir yanda tembel, uyuşuk, görüntüyü kurtarma veya politik doğruculuk derdinde olmayan ruh halini işaret ediyor. Öte yanda ise daha bencil ve açgözlü bir tutumu meşrulaştırıyor. O meşrulaştırmadır ki goblin moduna geçmiş bir kişi sergilediği bencilce ya da açgözlü davranışların özür dilemeyi gerektirecek fenalıkta olduğunu umursamıyor!

Goblin modu, orijinal saflığını yitirmiş dijital yaşamın bireyi vahşileştirdiğinin bir başka göstergesi olarak da okunabilir. Saflığını yitirmiş dijital yaşam derken… Örneğin sosyal medya! İnsafsız bir reklam mecrası olmak üzere sunulmamıştı. Ancak yirmi senelik bir macera sonucunda bugün sosyal medya reklamın tecavüzüne uğramış bir iletişim aracı olarak ortalıkta dolaşıyor! “Reklam” “televizyon”u bile bu kadar taciz edememişti!

Gündelik fiziksel yaşamın ekonomik anlamda giderek zorlaşması dünyanın her yerindeki dijitalleşme sürecindeki bireyi iki boyutta etkiliyor: Birincisi fizikselden dijitale kaçıp, cenneti sanalda inşa etmeye çalışıyor. İkincisi fizikselde giderek daha bencil hale geliyor. Bu bencilleşme her alanda ve seviyede farklı şekillerde kendisini ortaya çıkarıyor. Siyasette daha totaliter, tutucu, karizmatik liderler tercih ediliyor. İş dünyasında herkes birbirine çelme takma konusunda daha hevesli hale geliyor. Sıradan insan ise nefsine hâkim olma konusunda öz disiplinini bir kenara bırakıyor.

Türkiye örneğinde bu ilginç bir paradoksa işaret ediyor. Türkiye belki de hiçbir devrinde bu denli güçlü dini tarikat yapılanmalarıyla karşılaşmamıştı. Türkiye belki de hiçbir devrinde nefs-i emmare (şiddetle emredici nefse sahip birey) bataklığına saplanmamıştı. Dini anlamda tarikat aslında tasavvufun fiili icrasını sağlayan ekol ya da okuldur. Her tarikat ekolünün izlediği yol farklı olabilir. Ancak nihai amaç aynıdır. Ve o amaca ulaşmadaki göstergeler de bireyin nefsini dönüştürmesiyle ilgilidir. Bu çerçevede “Rabbena hep bana” mottosunu izleyen goblin modundaki birey nefs-i emmare bataklığına saplanmıştır. Onca tarikat ontolojik sebeplerine göre hareket ediyor olsaydı etrafta nefs-i emmare etkisinde bu kadar birey olmazdı.

Goblin moduna geçmiş birey için “içine cin kaçmış” da denebilir! Çünkü “goblin” kelimesi farklı etimolojik kanallardan irdelendiğinde cine benzer hayali yaratıklara işaret etmektedir.

Herkese Bilim Teknoloji Dergisi; “Dijital Kültür” Köşesi (Sayı 350 15.12.2022)

İşveren ile işçinin mutabık kaldığı bir husus var: İki taraf da işgücünde insanı görmek istemiyor!

Pandemi ile gündeme gelen bir konu da “büyük sıfırlama” ifadesi etrafında şekillendi. Endüstri 4 fanatiklerinin o kaotik durumdan istifade etmesi şeklinde yorumlanabilecek bir husus. “Hazır pandemi olmuş, insanlar can derdine düşmüşken işgücünde insanı kullanmak yerine makineyi-robotu kullanma niyet ya da arzumuzdan daha çok söz edelim…”

Peki ne oldu? İnsanlar ofis giderlerinin bir kısmını ev giderlerine dahil etmek zorunda kaldı. (örneğin elektrik tüketimi, internet kullanım maliyeti, öğle yemeği giderleri vb.). Sonra da sabretmeye başladı. Muhteşem fırtına hafifledikten sonra yerinde kalanlar, “intikam soğuk yenen bir yemektir” taktiğini uygulamaya geçirdi.

Bugün Amerika’da her iki kişiden biri, Türkiye’de ise her dört kişiden biri aktif olarak bu süreci icra etmekte. Janjanlı bir ismi de var bunun: Sessiz İstifa! Sessiz istifa edenler, aslında çalışmaya devam ediyorlar. Maaş almaya da. Peki yaptıkları ne? Daha doğrusu yapmadıkları? Sessiz istifacılar çalıştıkları yerde kendilerinden beklenen asgari iş neyse onu yapıyor; başka da bir şey yapmıyor! Daha başka ne yapması beklenir ki diye sorulabilir. Örneğin inisiyatif kullanmak! Sessiz istifacıların inisiyatif kullanma gibi bir durumları yok. Ne de sorulmadığı sürece bilseler bile bir problemin çözümünü söylemeye de.

Büyük sıfırlamanın işgücü üzerindeki olumsuz etkileri henüz tam anlamıyla bilinmiyor. Yeterince zaman geçtikten sonra, post-truth yaşam modeli sağolsun, sebep-sonuç arasındaki ilişki de netliğini kaybedeceği için (insanlar unutacak) işgücünün büyük bir oranının insandan makineye transfer edilmesi nerede başladı, nerede bitti, kimse bilmeyecek!

Belki de o nedenle işgücünü oluşturan bireylerin önemli bir kısmı, bilinçli olarak ya da üzerinde pek de düşünmeden, sessiz istifacı haline dönüşüyor. Tüm dünyada son bir yıl içinde gözlenmekte olan ekonomik türbülans da kitlelerin bu hale dönüşümünü kolaylaştırıcı bir işlev görüyor. Ancak tek sebep maddi imkanların yetersizliği değil. Temel sebeplerin başında kişinin çalıştığı yerde kendisine bir kariyer geleceği bulamaması.

Bu aslında insan kaynakları dünyası için klasik sorunlardan. Bugün de yirmi sene önce de pek çok insan çalıştığı yerde kendisine bir gelecek görememekten şikayetçi(ydi). Değişen ise işgücüne katılan yeni kuşakların bu tabloya bakış açısı. Günümüzde tecrübesiz ya da sınırlı tecrübeye sahip işgücünün büyük bir kısmını Y Kuşağı oluşturuyor. Biraz da Z Kuşağı. Bilgisayar, internet, cep telefonunun olmadığı bir dünyayı bilmeyen bu kuşaklar için kendini gerçekleştirme sürecinin gecikmeden başlaması gerekir. Ofiste de okulda da yaşamın başka alanlarında da. Bu süreçlerde, herhangi bir sebeple ortaya çıkacak, gecikme ya da erteleme bu kuşaklar için tahammül edilmez bir olgu. O nedenle klasik iş dünyasının “kariyer için sabır” boyutu yeni kuşaklar için herhangi bir anlam ifade etmemektedir. Belki de bunun özünde dijital yerli bu genç kuşakların “kariyer” normunda gözlenmekte olan değişiklik. Bu kuşaklar için kariyer daha ziyade “kendini gerçekleştirme” bakış açısından ele alınıyor. Maddi ya da unvan açısından değil.

Sonuçta herkes mutabık. İşveren insanı işgücünden çıkarmak istiyor. İnsan da yaşamak için artık çalışmamak istiyor. Birinin eksik halkayı tamamlaması bekleniyor!

Herkese Bilim Teknoloji Dergisi; “Dijital Kültür” Köşesi (Sayı 340 06.10.2022)

Tornado Cash olayı! Üzümü yiyeni, bağcıyı bir kenara bırak “bağ”ı cezalandır!

Blokzinciri dünyasında geçtiğimiz ay yaşanan Tornado Cash olayı üzerinde çok boyutlu düşünmeyi gerektiriyor. Bir yanda Satoshi’nin açmış olduğu “kripto pandemi”nin nereye kadar uzanacağı diğer yanda ise “suç ehliyeti” normunun yeniden tanımlanmasının gerekip gerekmeyeceği.

Tornado Cash teknik tabiriyle bir akıllı kontrat. Ethereum blokzinciri üzerinde çalışıyor. Temel işlevi ise kriptopara gönderme işlemini “iyice” anonimleştirmek. Nasıl? Bir cüzdandaki kriptopara bir başka cüzdana “doğrudan” değil de Tornado Cash “dijital havuzu” üzerinden gönderilirse, gönderen cüzdanın kimliği anonimleşmiş oluyor. Gündelik hayattan verilebilecek örnek şu olurdu: Para göndermek isteyeceğiniz kişiye banka hesabınızdan direkt para göndermek yerine, parayı bir kuruma bağışlıyorsunuz. O kurum da parayı asıl ulaştırmak istediğiniz kişiye “yardım” olarak veriyor. Tornado Cash işte aradaki o iyiliksever kurum!

Son dönemde Kuzey Kore merkezli bir hacker kurumunun Tornado Cash modelini kullanarak, kripto paraları arkada dijital cüzdan izi bile bırakmadan oradan oraya transfer ettiğini tespit eden ABD, Tornado Cash uygulamasına yaptırım kararı aldı. Kripto dünyasına bu uygulamayı kullanırsanız sizin için kötü olur gibisinden bir mesaj verildi. Kripto dünyası da bu durumda ikiye bölündü. Bir kısmı ABD resmi makamlarıyla arasını bozmamak için yaptırıma riayet ederken bir kısmı bunun kripto dünyasının ruhuna aykırı olduğunu anımsatmakta ve ayak diretmekte.

Bu tür olaylar şu gerçeği yeniden anımsatıyor. Kripto dünyasının merkeziyetsiz yapısı ile modern dünyanın kontrolcü yapısı aslında birbiri ile tezat oluşturmakta. Şimdiye dek bu tezat görmezden gelinerek iki cambaz bir ipte oynamaya çalışıyordu. Ancak özellikle DeFi ve DAO yapılarının ortaya çıkmasıyla cambazlar birbirine değmeden ipin üstünde hareketlerini sürdüremeyecekler. İp bir yerde kopacak!

Öte yandan bu olay “suç ehliyeti” olgusunun da yeniden değerlendirmeyi gerektirecek bir boyuta doğru gidiyor. Bugün dünyada hiç kimse, silah kullanarak birisi öldürüldüğünde, o silahı üreten firmayı suçlamıyor. Kullanan suçlu bulunuyor. Tornado Cash örneğinde ise, bu akıllı kontratı kullanan hesapların ötesinde direkt uygulamaya yaptırım uygulanıyor. Yani silah üreticisine! Oysa Tornado Cash kötü amaçlar için kullanılmak üzere geliştirilmiş korsan bir uygulama değil. Örneğin Ukrayna-Rusya savaşında Ukrayna’ya kriptopara ile bağış yapmak isteyen, ancak Rusya’nın radarına girmekten de çekinen (diyelim ki Rusya topraklarında yaşayan birisi) Tornado Cash’i kullanarak sadece kimliğini değil, dijital cüzdanını da anonim hale getirebiliyordu. Artık yapamayacak!

Robotlar ve yapay zekâ bildik dijital dünyada “suç ehliyeti” olgusunu zorlarken (örneğin sürücüsüz otomobil kaza yaparsa kim suçlanacak?) Tornado Cash gibi akıllı kontratlar da sorunu kripto dünyasına taşıyor? Ortada üç tane olası “suçlu” var: Akıllı kontratı geliştiren yazılımcılar, onu kullananlar ya da akıllı kontratın kendisi! Her ne kadar bu süreçte Hollanda devleti bir kişiyi Tornado Cash’in geliştiricisi diye tutukladıysa da bir akıllı kontrat yazılımcısını tespit etmek kolay değil. Çünkü bunlar açık kaynak kodu mantığıyla geliştiriliyor. Yani ardında pek çok anonim yazılımcı var. Kullanıcı kötü niyetliyse suçlu duruma düşebilir. Peki akıllı kontratın kendisi? Eh adı üstünde denilebilir: Akıllı!

Herkese Bilim Teknoloji Dergisi; “Dijital Kültür” Köşesi (Sayı 336 08.09.2022)

Altı tahminde beş harfli bir kelimeyi bulabilir misiniz? O kadar zor değil!

Son birkaç aydır popülaritesi yükselen bilgisayar oyunlarından birisi de Wordle! Kelime bulma oyunu. Bulunacak kelime beş harfli ve oyuncunun altı tahmin hakkı var. Her tahminden sonra yazılım bulunacak kelimede yer alan ve doğru haneye yazılmış harfleri yeşil, yer alan ama yanlış haneye yazılmış harfleri de sarı ile işaretleyerek oyuncuya ipucu veriyor. Oyuncu da bu ipuçlarını kullanarak bir sonraki tahminini yapıyor. Oyun kısa sürede İngilizce dışında pek çok dile de uyarlandı. Bunlar içinde Türkçe de var.

ABD’de o denli popüler oldu ki New York Times oyunu birkaç milyon dolara satın aldı (ödedikleri bedeli tam açıklamamakla beraber “yedi basamaklı” ifadesinden yola çıkarak, bir ile on milyon dolar arasında olduğu söylenebilir). Oyunun kâğıt-kalem versiyonu daha eskiye dayanıyor ancak popüler olan bu versiyonu Josh Wardle’a özgüleniyor. Oyunun adı “word”  ve “Wardle” kelimelerinden türemişe benziyor – İngilizce’de “word” kelime demek.

Kendi halinde seyrederken son altı ay içinde oyunun birden popüler hale gelmesi ise bir başka sebebe dayanıyor. Malum sosyal medya virüsü sadece ergenleri değil her yaştan insanı bir tür “tanınma”, “alkışlanma” açlığına mahkum etti. Bireyin paylaştığı resimler, video klipleri, yazılar ne kadar “like” alırsa alsın bu açlık bir türlü dinmiyor! Bazı Wordle fanatikleri, tahminlerini ve sonucu ifade eden görsel bir paylaşım imkânı geliştirip sosyal medyadan (özellikle de Twitter’dan) paylaşmaya başladı. Bunun üzerine oyunun popülaritesi bir anda uzak yıldızlara kadar ulaştı.

Bu renkli gösterim sayesinde oyuncu hem o günün bulunması gereken kelimesinin ne olduğunu paylaşmamış oluyor hem de kendi performansını gösterme imkanını buluyor. Böylece bir görsel paylaşıma bakarak o oyuncunun üçüncü denemede doğru kelimeyi bulduğunu (üçüncü satırda beş tane yeşil kare), ilk tahmininde ikinci, üçüncü harfleri doğru bilip, beşinci harfi hatalı bir haneye yerleştirmiş olduğunu (“ilk kare gri, ikinci ve üçüncü kare yeşil, dördüncü kare gri ve beşinci kare sarı”nın yorumu olarak) anlamak mümkün.

Oyunun popülaritesi artınca bir başka açıdan da ilgi çekmeye başladı. Örneğin ilk hangi kelimeyi yazarsam doğru tahmini daha az deneme sonucunda bulma şansı yakalarım? TikTok’ta @tokbyzeb adıyla bilinen bir doktora öğrencisi biraz matematikle ilginç iki kelime buldu. İlk tercih olarak ROATE ikinci tercih olarak da LINDS kelimeleri seçildiğinde doğru kelimeyi bulmak daha kolaylaşıyor. Denemesi bedava!

Aslında burada bir sihir yok. Çünkü bazı limitler var. Örneğin bulunması gereken kelime daima beş harfli. Ayrıca kelimenin o dilde bir anlamı olması gerekiyor. Bir başka deyişle beş harfli (anlamlı-anlamsız) tüm kelimeler değil (öyle olsaydı İngilizce için yaklaşık 12 milyon tane farklı kelime olasılığı söz konusu olurdu). Bu çerçevede ister İngilizce olsun ister Türkçe ya da başka bir dil, beş harfli anlamlı kelimelerin kümesi çok daha sınırlıdır.

Bu durumda yapılacak şey, sınırlı küme içindeki kelimelerin her bir basamağında hangi harfin popüler olduğunu tespit etmek ve bu sıralamayı yaptıktan sonra da buna en yakın “anlamlı” kelime(ler)i bulmak. Şimdi soru şu: Türkçe Wordle oynarken ilk hangi kelimeyi yazmak avantaj sağlar?

Herkese Bilim Teknoloji Dergisi; “Dijital Kültür” Köşesi (Sayı 309 24.02.2022)

Ey kriptofobikler! Ya internet kapatılırsa? Milyar dolarlık e-ticaret şirketleri ne yapar?

Bir sonucun kime ne fayda sağladığına bakarak onun sebebine ulaşmak olsa olsa emekli istihbaratçılarla, çakma danışmanların ekmeğine yağ sürer. Önemli olan sonuç gerçekleşmeden önce kimin ne yaptığını-yapmaya çalıştığını tespit edebilmek. Tümdengelimci birinci model en iyi şartlarda “değişime ayak uydurmayı” destekler. Tümevarımcı ikinci model ise “değiştiren özne” yapar!

Komplo teorisyenleri Bill Gates’in arkasında koşmaya devam etsin, Bezos gibi e-ticaretçilerin pandemiden en karlı çıkan grup olduğu anlaşılıyor. Elon Musk da aynı kategoride ama o büyük (ve orta-uzun vadeli) oynuyor! Dünya yaşanmaz hale geldikçe uzaya gitmek isteyenlerin sayısı da artacaktır; ölü ya da diri!

Bu tablodan yola çıkarak pandeminin arkasında Bezos, Musk gibi milyarderlerin olduğu söylenebilir mi? Evet. Doğru olma olasılığı var mı? Evet. Daha önemlisi şu: Doğru olsa ne fark ederdi? Uyum sağlayabildin mi? Hatta bir sonraki sefer değiştiren olmayı arzu ettin mi?

Bu sürece ülkemizde en iyi uyum sağlayanlar e-ticaretçilerden önce “lojistikçiler” oldu! Eskiden sadece kısa mesafe zarf-paket-koli taşıyan moto-kurye sistemi pandemi ile birlikte patlama yaptı. Büyük şehirlerde artık bir liralık jiklet kapısına gelsin diye taşıyıcı firmaya on lira kurye ücreti vermeye hazır bir profil oluşuyor!

Öte yandan taşıyıcılara kıyasla daha uzun bir mazisi olan e-ticaret şirketleri yabancı yatırımcılara satılmaya başladı. Türkiye’nin de artık en az bir milyar dolar değerinde satılan tekboynuzlu (unicorn) firmaları var. Sahi “ya bilgisayarları kapatırlarsa” diye korkarak kriptopara olayına temkinli yaklaşanlar acaba buna ne diyecek? Ya interneti kapatırlarsa? Milyar dolarlık bu e-şirketler nasıl satış yapacak?

Dijital dönüşüm sürecinde bilginin dijitalleşmesinden sonra süreçler dijitalleşmişti. Bu kapsamda ticari süreçler de internet üzerinden yapılabilir hale geldi. e-ticaret siteleri 90’ların ikinci yarısından itibaren tüm dünyaya yayıldı. Süreçlerin dijitalleşmesi mevcut aracıları ortadan kaldırmaya başladı ya da en iyi ihtimalle kendilerini dönüştürmeye zorladı. Ancak e-ticaret, özellikle de pandemiden sonra, yeni aracıların ortaya çıkmasına da neden oldu; oluyor! “Türkü yine o türkü; sazlarda teller değişti”. Yeni aracılar, tüketicilerin otuz sene öncesine kadar varolmayan yeni gereksinimlerini karşılamak üzere, yine sürece değer katarak, ortaya çıktı; çıkıyor! Bir kısmı müstakil, bir kısmı e-ticaret şirketlerinin bünyesinde. Ancak bu süreçte özellikle birinci kuşak e-ticaret şirketlerinin geride kaldığının altını çizmek gerek.

Eskiden (hamile kadınlar hariç) canım şunu çekti türünden talepler çoğunlukta karşılanmadan uçup gidiyordu. Şimdi mobil uygulamalar var. Günün her saati ne isterseniz! (O arada işin mutluluk boyutu ne olacak? Karşılanan gereksinimler olgusunu mutluluk ile irtibatlandırmak feodal toplumdan miras arkaik bir kültürel ögeye mi dönüşüyor? Karşılanan gereksinimler artık olsa olsa karşılanmayı bekleyen gereksinimler ile irtibatlandırılabilir. “Şimdi ne yiyoruz / yapıyoruz / alıyoruz?”)

Tarım örneğin! Belli ki birkaç on yıl içinde kritik bir üretim süreci haline gelecek. Yeniden. Ancak bu kez bilgi ile teknoloji ile donatılmış olarak. Bu konuda devlet, kamu, özel sektör, şirket, birey stratejik yatırım yapan var mı? Yoksa umudumuz tek kullanımlık ithal tohumlarla GDO’lar mı? Bir koy on al, vur-kaç! Köprü altlarındaki üçkağıtçılar gibi! Hala!

Herkese Bilim Teknoloji Dergisi; “Dijital Kültür” Köşesi (Sayı 306 03.02.2022)

Metaverse basitçe “üç boyutlu internet” olarak tanımlanabilir.

Metaevren (metaverse) ifadesini yine bir bilim-kurgu yazarına borçluyuz: Neal Stephenson. İlk kez Snow Crash (Türkçesi Parazit, Altıkırkbeş Yayınları) adlı romanında kullanmıştır. (Malum siberuzay (cyberspace) ifadesi de ilk kez William Gibson tarafından Neuromancer adlı bilim kurgu romanda kullanılmıştı).

Kitapta metaevren ifadesinin geçtiği bazı yerler şöyledir: “Hiro, Cadde’ye yaklaşıyordu. Burası, Metaevren’in Broadway’i, Şanzelize’siydi. Veri gözlüklerinin lenslerine yansıtılmış, minyatürleştirilmiş ve ters çevrilmiş, çok ışıklı bir bulvardı. Aslında yoktu. Ama şu anda, milyonlarca insan orada yürüyordu.” (…) “Hiro, Metaevren’e girip Cadde’ye baktığında ve karanlığın içine doğru uzanan, kürenin kavisinin üstüne doğru gittikçe kaybolan binalar ve elektrikli tabelalar gördüğünde, aslında büyük şirketler tarafından yapılan binlerce farklı yazılım parçasının grafik simgelerine (kullanıcı arayüzleri) bakıyor olurdu. Bu şeyleri Cadde’ye yerleştirmek için Evrensel Multimedya Protokol Grubu’ndan onay almak, Cadde’de bir ön cephe satın almak, imar izni ve ruhsat almak, denetimcilere rüşvet vermek zorunda kalmışlardı. Bu şirketlerin Cadde’ye böyle şeyler yapmaları için ödedikleri paranın hepsi EMPG’nin sahip olduğu ve yürüttüğü bir vakıf fonuna gidiyordu. Bu vakıf da parayı, Cadde’nin var olmasını sağlayan sistemlerin ve makinelerin geliştirilmesinde kullanıyordu.”

Yazarın Cadde (Street) adını verdiği dijital mekân, çevresi 65 bin 536 kilometre olan devasa bir bulvardır. Dijitaldir. Yani gerçekte yoktur. Ancak bir sanal gerçeklik gözlüğü takılarak erişilebilen müstakil bir sanal evrendir: Metaevren.

Sanal gerçeklik (Virtual Reality) teknoloji uzun yıllardır mevcuttu – Michael Douglas ile Demi Moore’un başrollerini paylaştığı Taciz (Disclosure) filmini anımsayın! Ancak son yıllardaki bazı gelişmeler VR’nin popülaritesini artırmaya başladı. Bunların başında VR gözlüklerinde kullanılan lens teknolojisindeki ilerlemeler ve maliyetin ucuzlaması geliyor. Onu ise sosyal medya marifetiyle bireyin dijital sosyalleşmesinin giderek kültürel bir öge halini almazı izliyor. Bunların üstüne tuz-biber olan son gelişme ise pandeminin getirdiği “eve kapanma” zorunluluğu.

Metaverse basitçe “üç boyutlu internet” olarak tanımlanabilir. Mevcut dijital etkileşimde birey fiziksel gerçekliktedir ve yine onun bir ögesi olan ikinci ekran ile (bilgisayar, tablet ya da akıllı telefon ekranı) bir başka gerçeklik ile etkileşim kurmaktadır. Metaverse modelinde ise ögeler (birey, içerik, eylem) üç boyutlu bir dijital gerçeklik ortamına ışınlanmaktadır. Bugün evinde oturan birey dijital ekrandan online bankacılık sitesine gidip işlem yapabilmekte. Metaverse’de ise yine evinde oturan birey dijital sokaklarda dijital yürüyerek dijital bir banka şubesine girip, dijital para transferini gerçekleştirebilecek. Metaevrende bireyi temsil eden dijital varlık ise malum “avatar” olarak isimlendirilmekte. Fiziksel gerçeklikte “mış gibi” görünecek bu eylemler metaevren insan kontrolündeki avatarlar sayesinde “dijital gerçek” sıfatıyla taçlandırılacak! Yani bir tür Matrix!

Metaevren olgusu şimdilik emekle aşamasında. Metaevrende avatarı ölen birisi fiziksel gerçeklikte ölmeyecek! SecondLife, Fortnite gibi sanal dünyalar uzun yıllardır piyasada. Şimdi bu dünyaya yeni bir oyuncu giriyor. Facebook! Zuckerberg geçtiğimiz günlerde Facebook’u üç boyutlu bir metaverse modeline dönüştürmek için milyarlarca dolarlık yatırım yapacaklarını açıkladı. O arada Facebook’un adını da değiştireceği ifade ediliyor. Bu yazı yayınlandığında Facebook’un yeni adı da açıklanmış olabilir.

Herkese Bilim Teknoloji Dergisi; “Dijital Kültür” Köşesi (Sayı 293 04.11.2021)

Aşı karşıtlığı yeni bir seçilmişler kitlesi oluşturuyor. 22. yüzyıla kimlerin kalmayacağını belirleyecek!

Pandemi nedeniyle herkes “kendi meşrebine” göre durumdan vazife çıkardı. Almanya’da kansere çözüm bulmak üzere çalışan iki bilim insanı, televizyonda Wuhan haberlerini görünce çalışmalarının yönünü değiştirmeye (iyi ki) karar verdi. Sonuç? Biontech aşısı!

Benzer şekilde başka meşrepten olanlar da Bill Gates-5G-Çip gibi olguları birer beton sütun yaparak komplo binası inşa etmeye başladı. Bilim insanı bilim insanı gibi, komplo teorisyenleri de komplo teorisyeni gibi. Herkes tutarlı. Her şey tam da olması gerektiği şekilde. Merkez Efendi nur içinde yatsın!

Komplo teorisyenlerinin yolunun doğru ama savundukları şeyin yanlış olduğunu ispat edebilecek bir meta teori de söz konusu. Senaryo şöyle gelişiyor: Dünya kaynakları ile nüfusu kıyaslandığında bir dengesizlik olduğu uzun zamandır biliniyor-konuşuluyordu. Peki nüfus nasıl azaltılabilirdi? Atiye dizisindeki gibi kadınların doğurganlığını ortadan kaldırarak mı? Savaş sevdalılarının arzu ettiği gibi kitlesel ölümlere neden olacak büyük bir savaş çıkararak mı? Etki alanındaki nüfusu çeşitli kriterlere göre (ırk, din, vb.) ayrıştırıp ötekileştirerek birbirine kırdıracak diktatör bozuntusu liderlerin iktidarları ele geçirmesine yardım ederek mi?

Bunlar denenmiş ve orta vadede işe yaramayacağı belli olmuş çözüm yolları. Denenmemiş bir yol ise, zamanın ruhuna uygun olacak şekilde, global köyde oradan oraya hareket halinde olan nüfusu da ulak-taşıyıcı gibi kullanarak bir pandeminin çıkmasını beklemek (doğuda su testisi illa ki su yolunda kırılır, bir çatlak illa ki oluşur). Ondan sonra da adeta deist bir yaratıcı ruhu ile gelişmeleri izlemek. Birileri (bilim insanları) canla-başla çözüm üretmeye çalışacak, birileri finansal amaçlarla onlara destek olacak. Bu yoldaki gelişmeler er ya da geç olumlu sonuçlanacak ve virüsten koruma sağlayacak bir neticeye (aşı) ulaşılacak.

Komplo teorisyenleri aşı gibi bir çözüm ortaya çıkana dek, pandeminin “çıkarılmış” olduğunu savunacak ve (burası kritik) dünya üzerinde belli bir profildeki nüfusun dikkatini çekmeyi başaracak. Bu profil aslında kısa çöpü çekenlerdir! Aşı ortaya çıktıktan sonra da egoları tavan yapmış bu teorisyenler yeni bir aşamaya geçecekler: Aşı karşıtlığı. Aşının görünen yüzü çözüm ise komplo kısmına ancak aşının kötü bir şey olduğu yüzü düşecek. Aslında komplo teorisyenleri farkında olmadan bu yolu seçmek zorunda kalacak. Aksi taktirde o “seçilmiş kitle” peşlerinden gitmeyi bırakacak.

Aşı olmaya direnç gösterme yönünde gelişme gösteren komplo teorileri insanları bir seçim yapmak zorunda bırakacak. Aşı olmayanlar, kendi kendilerini “seçilmişler” grubuna dahil etmiş olacak. Süreç burada ilginç bir hal alacak. Zaman geçtikçe aşı olanlar virüse karşı ayakta kalmayı başaracak. Aşı karşıtı olanlar ise her yeni gelen varyantla birlikte daha çok ölmeye. “Aşı bizi öldürmek için yapıldı, aşı olmayalım” diyenler böyle dedikçe ölüme daha da yaklaşacak. Böylece tam tersini savundukları inancıyla ama özgür iradeleriyle ölmeyi seçmiş olacaklar.  Zamanın post-truth ruhuna ne kadar uygun değil mi? Pandemi belki de bir sınav. Kim aklını kullanmayı öğrendiyse 22. yüzyıla onların soyu kalacak. O zaman geldiğinde dünyanın angaryasını yapacak yapay zekalar-robotlar da üretilmiş olacak (Endüstri 4)! Günümüzde: “Yaşlılara yer yok” idi. Gelecekte: “Cahillere yer yok!”

Herkese Bilim Teknoloji Dergisi; “Dijital Kültür” Köşesi (Sayı 288 30.09.2021)