Yapay zeka makineleri değil kelimeleri ele geçiriyor; yani iktidarın kaynağını!

Yuval Noah Harari, Davos 2026’da yine kısa ama çarpıcı bir konuşma yaptı. Yapay zeka ile ilgili işaret ettiği nokta etik, risk ya da regülasyon tartışmaları değil; iktidarın mahiyetine yönelikti: İnsan türünün ayırt edici gücü dil üretmek ve ortak gerçeklikler kurmaksa, bu kapasitenin makineleşmesi yalnızca teknolojik değil, siyasal ve epistemik bir kırılmadır.

Şu formül yanlış görünmüyor: Toplumsal gerçekliği kuran şey dil ise ve yapay zeka dili insan kadar hatta insandan daha etkin biçimde üretebiliyorsa (ki daha şimdiden öyle), genel anlamda iktidarın epistemik temeli insan tekelinden çıkıyor demektir.

Neyin doğru, neyin geçerli bilgi olduğuna dair ortak zemin kaybolmaya başladığında epistemolojik anlamda bir kriz çıkması kaçınılmaz görünüyor. Modern toplum bu zemini kurumlar ve nesnel süreçler üzerinden inşa etti: Üniversite, mahkeme, basın, bilimsel metodoloji. Bu kurumların otoritesi, metin üretme ve o metinlerin meşruiyetini kabul ettirme kapasitesine-gücüne dayanır. Hukuk metindir. Para metindir. Sözleşme metindir. Toplum bir anlatıdır. Şirket, hukuki bir kurgudur.

İnsan türü fiziksel gücüyle değil, kurmaca üretme ve bu kurmacalara kolektif olarak inanma kapasitesiyle tarih yaptı. Şimdi bu kapasiteye ortak olan bir sistem var. Sanayi toplumu makinelerle kas gücünü büyüttü. Dijital toplum ise bilişsel üretimi ölçeklendiriyor. Eğer yapay zeka yalnızca hesap yapsaydı, bu sanayinin devamı olurdu. Fakat bugün yapay zeka makale yazıyor, hukuki taslak hazırlıyor, yatırım raporu oluşturuyor, politik konuşma metni üretiyor, dini yorum derliyor, reçete yazıyor. Yani yalnızca veri işlemiyor; anlam üretiyor.

Anlam üretmek iktidar olmak demektir! İktidar sadece zor kullanma kapasitesi değil, neyin gerçek olarak kabul edileceğini belirleme kapasitesidir. Michel Foucault’nun işaret ettiği gibi bilgi ile iktidar iç içedir. Eğer bilgi üretiminin önemli bir kısmı insan-dışı sistemlere devredilirse, iktidarın epistemik kaynağı da yer değiştirir. İktidar o bilgiyi üreten “makine”nin (yapay zeka) eline geçer!

Bu çerçeveden bakıldığında yapay zekanın özbilinç sahibi olup olmayacağı (ASI?) pek de önemli değil. Asıl mesele, insanın epistemolojik ayrıcalığının aşınıp aşınmayacağı. Yani insanın, “gerçeği tanımlayan özne” olma, üzerinde yaşadığı gezegenin mutlak hakimi olma konumunun zayıflaması.

Bu dönüşüm gündelik ve görünmez biçimde ilerlemekte. Mahkemede hakimin önüne artık yapay zekanın hazırladığı taslak metin geliyor. Akademisyen yapay zekanın sunduğu literatür özetini gözden geçiriyor. Gazetecinin yararlandığı analiz raporu… Çocuğun ilk temas ettiği bilgi kaynağı… Bunları artık yapay zeka üretmeye başladı. Hal böyle olunca epistemik otorite insan suretinde görünse bile arka plandaki üretim merkezi değişiyor.

Artık bilginin kaynağı muğlak! İnsan, hangi bilginin insan deneyimine, hangisinin algoritmik örüntüye dayandığını ayırt edemez hale geldikçe, otorite de biçim değiştiriyor. Dijital toplumda iktidar, fabrikalara değil, veri merkezlerine; fiziksel üretime değil, bilişsel mimariye dayanır. Anlatı üretme kapasitesi ölçeklenmiş makineler tarafından yapıldıkça insanın “kurucu rolü” yeniden tanımlanacaktır. Önemli olan yapay zekanın insanın yerini alacak olup olmaması mı yoksa gerçeği tanımlama ayrıcalığını (iktidarı) kaybeden bir tür olarak insanın bu yeni dünyada kendini nasıl konumlandıracağı mı? Tabi kendine yer bulabilirse!

Herkese Bilim Teknoloji Dergisi; “Dijital Kültür” Köşesi (Sayı 510 20.02.2026)

Zengin olmanın kestirme yolu: Yapay zeka!

Otuz sene sonra aynı hikaye, farklı başrol! 1995’te internet ticari amaçlı genel kullanıma açılıp da dot.com balonu şişmeye başladığında “kestirme yoldan zengin olmanın” yeni bir yolu da keşfedilmişti. Bir web sitesi kur. Site üzerinden satılacak dijital bir ürün icat et. Öyle bir ürün olsun ki sadece satış işlemi değil, ürünün kendisi de dijital ortamdan (indirilerek) edinilebilir olsun. Örneğin dijital bir kitap! Sonrası teferruat. Bu ikisini bir araya getirdin mi, oturduğun yerden zengin olabilirsin.

Peki bu denklemde insanların kapış-kapış satın alacağı o dijital kitap ne olabilirdi? Eğer kurgu bir roman ya da kurgu-dışı bir araştırma kitabı olsa ancak ilgili kişiler satın alabilirdi. Öyle bir kitap olmalıydı ki oralarda gezinen (eski tabiriyle internette sörf yapan) herkesin ilgisini çeksin. Satın almaya güdülesin. Öyle bir ortamda herkesi çekecek içerik yine aynı konuyla ilgili olabilirdi. Yani internetten kolayca para kazanmayla ilgili! İçeriğin içi boşalmaya başladı.

Böylece ilk dijital saadet zinciri dot.com çılgınlığıyla birlikte başlamış oldu. Başroldeki teknoloji web idi. Bir web sitesi kur ve webde nasıl para kazanılır türünden dijital bir kitap sat. Sanırsın herkes anasından yazar doğmuş. Kağıdı-kalemi eline alacak. Webde nasıl para kazanılır diye bir şeyler karalayacak. İçeriğin kalitesizleşmesi bu süreci de “saadet zinciri” düzeyine indirmiş oldu.

Otuz sene sonra günümüzde dijital saadet zinciri ikinci kez gündemde. Bu kez başrolde web yok; yapay zeka var! Otuz sene önce oturup bir şeyler yazmak gerekiyordu ya şimdi ona da gerek yok. Yapay zeka yazar! Tabii bir şey göz ardı edilmemeli. İçerik yine gündemdeki “konuyla ilgili” olmalı. Madem başrolde yapay zeka var. O zaman “yapay zeka kullanarak para kazanmayı öğrenme” kısa eğitimleri içeriği oluşturmalı. O da zaten yapay zekaya yaptırılır. Yani kimsenin oturup da yapay zeka kullanma eğitimi hazırlamasına gerek yok.

Sosyal medya bu tür eğitim içerikleri pazarlayan hesaplarla dolu. Hatta “yalvarıyorlar”. Ne olur sosyal medyada gezinmeyi ya da televizyonda dizi izlemeyi bırakın da günde on beş dakikanızı ayırarak şu yapay zeka zamazingosunun nasıl çalıştığını öğrenin. Sonra ne olacak? Sonra işin en kolay(?) kısmı: Yapay zekaya dijital bir şeyler ürettirip onları satarak zengin olacaksın! Ne mesela? Örneğin yapay zekayı nasıl kullanırsın eğitimleri! İkinci dijital saadet zincirine hoş geldiniz! Elde değer katan hiçbir şey yok! Ama para cepten cebe dolaşarak geç gelenden erken gelenin cebine doğru yer değiştiriyor.

Yapay zeka kullanmayı öğrenmek, ondan para kazanmak bu kadar kolay mı? Üç kağıtçılar dışında kim kolay yoldan para kazanma taktiklerini başkalarıyla paylaşmış ki dünyada? Birisi kolay yoldan para kazanılabileceğini söylüyorsa ya yalan söylüyordur ya da kendi cebi için diğerlerini kullanmaya çalışıyordur! O nedenle olacak bu tür yalanlar iki grup arasında daha hızlı alıcı buluyor! Tembeller ve konuya cahil olanlar!

Herkese Bilim Teknoloji Dergisi; “Dijital Kültür” Köşesi (Sayı 498 21.11.2025)

Yapay zeka metaforları mı anlasın, insan sembollere saygı duymaya devam mı etsin?

Bir arkadaşım sordu: Yapay zekalar sembollerle düşünebilir-etkileşim kurabilir mi? Derin bir mevzu. Bir an için yapay zeka “düşünebiliyor mu ki?” sorusuna takılmadan, yaptığı şeyin “düşünmek” olduğu kabul edilirse… Literal yerine sembolik iletişim kurabilip kuramadığı irdelenebilir. Tabii ilk yapılacak şey “içeriden bilgi almak”: Bir yapay zekaya bunu sormak.

Neyse ki yapay zeka dürüst! İçi-dışı bir! En azında suya sabuna dokunmayan etkileşimlerde. Bu soruya da samimi bir cevap verdi. Kendisine sorulan şeyin metaforik bir anlatım içerdiğini tespit edebileceğini, ona göre cevap verebileceğini ancak bunun ne tür bir duygu bağlamına karşılık gelebileceği konusunda deneyim sahibi olmadığı-olamayacağı için bir yorum yapamayacağını açıkladı: “Evet, yapay zeka sembollerle çalışabilir, metaforik anlamları çözümleyip iletişim kurabilir. Ancak bunu insana özgü “yaşantısal derinlik” ve “duygusal boyut”la değil, istatistiksel/bağlamsal eşleştirme düzeyinde yapar.”

Yapay zeka zaten her türlü etkileşimi “istatistiksel/bağlamsal eşleştirme düzeyinde” yapıyor. Sadece sembolik ya da metaforik içerik söz konusu olduğunda seçtiği bir yol değil ki bu! Yapay zekanın çalışma modeli anlatıldığında şaşkına dönen insan elinin altındaki bilgisayar ya da cep telefonuyla da yıllardır benzer şekilde etkileşim içinde olduğunu unutuyor! Akıllı telefonda yer alan bir uygulamayı (app) tıklayarak açtığında, karşısına gelen ekranda diyelim ki eposta adresini ve şifresini girerek bir şeylere ulaştığında, arka planda olup biten tam olarak nedir?

Ekranda o uygulamayı temsil eden şey (ikon) görsel bir sembol. O sembole “tıklandığında”, dokunmatik duyarlılığa sahip ekran x-y koordinat sistemine göre ekranın hangi noktasının teması algıladığını tespit ediyor. O noktada yer alan görsel sembolün neyi tetikleyeceği ise belli. O ikon oraya “yerleştirilirken” ona atanmış. Birisi bu koordinattaki noktaya dokunursa, şu bilgisayar programı çalıştırılacak.

Eğer o programın girişinde iki bilgi parçacığının girilmesi emredilmişse (kodlanmışsa) ki bu örnekte kullanıcı eposta adresi ve şifresinin girilmesi söz konusu, ekranın öngörülen x-y koordinatlarına bir şeylerin tuşlanması beklenir… Hikaye böyle devam eder!

Aslında her adım sembolik. O cep telefonu (ya da bilgisayar) ne eposta adresinin ne demek olduğunu “biliyor” ne de şifre denilen şeyin. Onlar insanların harf, sayı, noktalama işareti diye isimlendirdiği bir grup “sembol”. Cihaz için ise elektronik devre üzerinde gezen bir grup elektrik akımı. Kimi zaman var kimi zaman yok. “Bilgisayarlar 1-0 mantığına göre çalışır” denildiğinde bile sembolik bir anlatım söz konusu. Bilgisayar 1 ya da 0 sıfır nedir, onu bile “bilmez”. Onun için elektrik akımının geçiyor olduğu (bir) ya da geçmiyor olduğu (sıfır) söz konusudur!

Peki bu sembolik dil konusu sadece elektronik cihazlar için mi geçerli? Hayır! Modern yaşamın pek çok alanında (fiziksel ya da dijital) sembolik bir etkileşim var! Trafik ışıkları da birer sembol para diye bilinen kağıt parçacıkları (banknot) da! Post-truth (gerçek-ötesi, doğru-ötesi) çağında ise sembollere yüklenen toplumsal mutabakatın oluşturduğu düzen yok olma riskiyle karşı karşıya! Canım kırmızıda geçmek istedi, sana ne! (E, öldüm ben!)

Herkese Bilim Teknoloji Dergisi; “Dijital Kültür” Köşesi (Sayı 492 10.10.2025)

Dünyada derebeylik mi, yoksa yepyeni bir gezegen mi?

Eric Schmidt’in geçen ay yayınlanan TED seansında yapay zeka ile ilgili değindiği konulardan bir tanesi de AGI üretim süreciydi. Bu süreçte kayda değer iki rakibin olduğunun altını çizdi: ABD ve Çin! Körfezdeki Arap ülkelerinin ise üçüncü aday olmaya çalıştıklarını söyledi. Olağan şüpheliler listesinde yer alan Avrupa Birliği ve Hindistan ise nal topluyor. Schmidt bu değerlendirmeyi en kritik parametreyi baz alarak yapıyor. Yapay zekaya milyarlarca dolar yatırım yapacak kadar çılgın (ve para sahibi) olabilmek!

Hindistan ayrı bir tartışma konusu olabilir ama Avrupa Birliği’nin bu tabloyu nispeten uzaktan seyretmekte olmasının gerisinde ne var? AB neden “milyarlarca doları yapay zekaya yatıracak kadar çılgın” değil?

Şu dört olayı ve gerçekleşme tarihlerini anımsamalı: 18.3.2014: Rusya Kırım’ı ilhak eder. 2015: AB ülkelerine yapılan düzensiz göç zirve yapar. 8.12.2021: Merkel on altı yılın ardından Almanya başbakanlığından ayrılır. 24.2.2022: Ukrayna-Rusya savaşı başlar. Sanki başka önemli parametre yokmuş gibi bu dördü baz alınarak şöyle bir okuma yapılabilir: Merkel göç sürecinden AB’yi Türkiye ile anlaşmalara yaparak korudu. Rusya Ukrayna savaşı çok daha önce (2010larda) çıkabilirdi. Bunun AB bölgesinde yaratacağı olumsuz etkilerini iyi değerlendiren Merkel sorunun büyümesini engelledi. Ancak politik ömrü biter bitmez süreç kaldığı yerden devam etti.

Bu senaryo Ukrayna-Rusya savaşının AB ülkelerine “de” yönelik bir operasyon olduğunu düşündürüyor. Son dönemde NATO’nun gündemindeki en önemli konu nedir? AB ülkelerinin savunma bütçelerini artırması. Neden? Rusya’ya karşı önlem olarak! ABD ben sizi korumak için sizin kendinizi korumak için ayırdığınız paradan daha çok para ayırıyorum; bu adil değil diyor! Yeni denkleme göre ABD AB için daha az savunma bütçesi ayıracak; AB ise daha çok. Böylece ABD yapay zekaya daha çok para aktarabilecek! AB ise daha az! İşte o nedenle AB, Schmidt’in sebep göstermeden tespit ettiği üzere “yapay zekaya milyarlarca dolar yatırım yapacak kadar çılgın” değil! Değil çünkü olamıyor! Şartlar onu gerektiremiyor! Savaşın ilk döneminde “enerji krizi” formunda oluşan etki ABD’de başkan değişiminden sonra doğrudan “savunma krizi” formuna dönüştü!

Yapay zeka geliştirmelerindeki en kritik iki parametre nedir? Enerji ve veri. Algoritmaların üretilebilmesi ve kullanılabilmesi için yoğun veri kümesine ve yüksek bilişim kapasitesine gereksinim var. O nedenle dünyanın her yerinde yüksek kapasiteli veri merkezleri kuruluyor. Ki o devasa yapay zekalar üretilebilsin-çalışabilsin. Doğal olarak o veri merkezlerini besleyecek elektriğe gereksinim var. Bu elektrik yenilenebilir de nükleer enerji kaynaklı da olabilir. Harari yıllar önce altını çizmişti: Gelecekte veri merkezleri askeri bölgeler içinde koruma altında tutulan mekanlar olacak!

Yapay zeka ile sanayi toplumu yeni bir evreye geçirilmeye çalışılıyor. Belki de bu evresinde sanayi toplumunu talep eden, kazandığı parayı soylu, dini ya da askeri liderlere kaptırmak istemeyen siviller ilk kez kendilerini güvende hissedecek. Çünkü ya bu dünyada kalıp yeni derebeyi olacaklar ya da atmosferden güvenle çıkıp bir başka gezegene ulaşabilecekler!

Herkese Bilim Teknoloji Dergisi; “Dijital Kültür” Köşesi (Sayı 479 11.07.2025)

Bilim insanını icat çıkarmaya (bilim yapmaya) güdüleyen şey merak ama iş insanını o bilimden teknoloji üretmeye güdüleyen şey para!

Herkes “yapay zekadan bö geldi; kusacağım” derken Eric Schmidt tersini düşüyor. Geçen ay TED’de yaptığı konuşmada yapay zekanın hayata katacaklarının muhteşemliğini heyecanla anlattıktan sonra “gereğinden fazla abartmak (over-hyped) ne demek tam tersi hala hak ettiği ilgiyi görmediğinin (under-hyped)” altını çizdi. Schmidt yıllar önce, Google’da CEO iken “Teknoloji özünde yıkıcıdır” (doğru) tespitini de yapmıştı.

Teknoloji gerçekten de yıkıcı! Yıktığı şey eski teknoloji olsa da insanın derdi başka! Yıkıcı etkiyi insan ancak yeni teknolojiden olumsuz yönde etkilediğinde idrak ediyor. Kişisel bilgisayarların gündelik hayatta yaygınlaşması örneğin. Bugün altmış yaşın altındaki pek çok kişi için kişisel bilgisayar hayatı olumlu anlamda dönüştürmüş bir teknoloji. Siz bir de onu 70’li-80’li yıllarda daktilo dünyasında (kullanıcısı, üreticisi, tamircisi, sarf malzeme sağlayıcısı olarak) yaşayanlara sorun! Kişisel bilgisayar daktiloyu yıktı; olan onca insana oldu!

Yapay zeka yaşı otuzun altında olanlara müthiş bir sıçrama imkanı sunarken, üstünde olanlar için er ya da geç yıkıcı bir teknoloji olacak. İşte en popüler tahmin: Gelecek beş-on sene içinde günümüzde insan işgücüne bel bağlayan pek çok meslek yapay zeka destekli yazılım ya da donanımın kontrolüne geçecek. Ve o insan işgücünü işsiz bırakacak.

Hal böyleyken nasıl olur da yapay zeka hala hak ettiği yeri alamamış olabilir? Üstelik bunu altmışını geçmiş birisi söylüyor! Cevap basit. Eğer otuzun üstündeysen ama milyar (olmadı) milyon dolar(lar)la oynuyorsan, gelmekte olan teknolojinin yıkıcılığından kendini kurtaracak imkanlar bulabilirsin. Çünkü o teknolojinin gelmesinde aktif rol alacak potansiyelin var demektir! Schmidt de onlardan birisi (aynı konuşmada, sanki herkesin yaptığı bir şeymiş gibi “geçenlerde bir roket firması satın aldım” demişliği var).

Bellidir ki gelecek beş-on sene içinde yapay zeka insanlığa bir başka kuantum sıçrama yaptıracak. Örneğin en küçük yerleşim bölgesinde bile her konuda dünyanın en bilgili (yapay) doktorlarının çalıştığını düşünün! Böyle bir dünyada sağlık sorunlarının çözümü kolaylaşmaz mıydı? Ya da bir ilacın toplam üretim maliyetinin milyon olmadı bin misli azaldığı bir dünya? Ya da her çocuğun üniversite eğitimine dek kendi anadilinde dünyanın en iyi (yapay) öğretmenleri tarafından yetiştirildiği bir dünya? Soru şu: Hangi tarihsel dönemeçte bu tür sıçramalar insanlığın iyiliği için düşünülmüş de yapay zeka ile de düşünülecek? Hangi firma ürettiği ilacı bedavaya sunuyor? Hangi sağlık sistemi? Sosyal devletin sübvansiyonları olmasa? Bilim insanını icat çıkarmaya (bilim yapmaya) güdüleyen şey merak ama iş insanını o bilimden teknoloji üretmeye güdüleyen şey para!

Schmidt’in yapay genel zeka (AGI) çalışmalarıyla ilgili değerlendirmesi de ilginç bir olasılığa işaret ediyor. Acaba üçüncü dünya savaşını AGI’yi üretim süreci tetikleyebilir mi? Eğer gücün aydınlık tarafı AGI’yi ilk üreten olursa, karanlık taraf onların veri merkezlerini bombalar mı? Peki ilk ulaşan karanlık taraf olursa? Aydınlık taraf sadece veri merkezlerini bombalamakla mı kalır? Şurası bir gerçek ki dünya bu tür problemlerin sadece bir grup insana-ülkeye yarayacak şeylerle çözülmesine olanak sağlamayacak kadar büyük ve çok bilinmeyene sahip.

Herkese Bilim Teknoloji Dergisi; “Dijital Kültür” Köşesi (Sayı 478 04.07.2025)

Dijitalden yapaya, dönüşümün yeni çağına hoş geldiniz!

Son kırk yılda teknoloji dünyasında çalışan herkes (Linkedin’deki kariyer özetine ne yazarsa yazsın) aslında tek bir büyük hikâyenin parçasıydı: Dijital dönüşüm. Kişisel bilgisayarların yaygınlaşmasıyla başlayan bu serüven; yerel ağlarla, istemci-sunucu mimarileriyle ve internetin doğuşuyla birlikte adım adım şekillendi. Her bir aşama, insan hayatına biraz daha dijital kattı.

Bu süreçte önce bilgi dijitalleşti. Fiziksel ortamdaki veri dijitale aktarıldı; veri tabanları kuruldu. Ardından iş süreçleri (çok da değiştirilmeden) bilgisayara taşındı. Sonraki aşamada iş süreçleri yeniden tasarlandı ve dijitalin sunduğu imkânlarla optimize edildi. Zamanla, fiziksel dünyada mümkün olmayan kimi hizmetler bile dijital imkanlar sayesinde sunulmaya başladı. Derken sıra geldi paraya ve iş gücüne: Blokzinciri mimarisi üzerinde çalışan kripto paralar finansı, robotlar ve yapay zekâ ise insan emeğini-işgücünü dijitalleştiriyor…

Bunca yılda hâlâ tamamlanamamış bir dijital dönüşüm süreci. Bu bir başarısızlık mı? Hiç de değil! İnsanlık, tarımdan sanayiye geçmek için yüzyıllar harcadı. Bugün hâlâ traktörle tanışmamış köyler var. Aynı şekilde, dijital dönüşüme direnen bazı kurumlar da – küçük ya da devasa olmalarının getirdiği avantajlarla – varlıklarını sürdürebiliyor. Yaşamakta oldukları dijital paradigma felcine rağmen!

Ancak artık yeni bir çağ başlıyor: Yapay Dönüşüm Çağı! Nedir? Bunun basit ama etkileyici bir cevabı var: İş süreçlerini yapay zekâya göre yeniden şekillendirmek! Dijital dönüşümünü büyük ölçüde tamamlayanlar bu yeni evreye çoktan adım attı bile. Bunu, şirketlerin medyada yaptıkları pazarlama ve iletişim kampanyalarında da görmek mümkün. Dijital alanda faaliyet gösteren her kurum, er ya da geç yapay zekâyla iç içe hale gelecek.

Yapay dönüşüm şu an iki koldan ilerliyor: Birincisi ürün ve hizmetlerin yapay zekâ ile zenginleştirilmesi. Yani kullanıcıya doğrudan dokunan kısımlar artık daha “akıllı”. İkincisi ise bu dönüşüm için gerekli yazılım altyapısının yine yapay zekâ desteğiyle dönüştürülmesi.  İşte bu, önceki dijital dönüşüm sürecinden en büyük farkı.

Eskiden bir işi dijitalleştirmek için iş analistleri süreçleri tarif eder, yazılımcılar da bu tarifleri koda dökerdi. Şimdi ise, bu tarifleri alan yapay zekâlar doğrudan kod üretiyor. İnsan tamamen sürecin dışına çıkmış değil elbette. Ama rolü değişiyor. Artık insanlar “ne yapılacağını” tarif ederken, “nasıl yapılacağını” yapay zekâ hallediyor.

Tıpkı modern otomobillerde olduğu gibi. Önceden usta bir şoför, araç bozulduğunda kaputu açıp sorunu anlayabilirdi. Şimdi ise çoğu zaman kaputun altı bir kara kutu. Aynı durum yazılım dünyasında da yaşanıyor: Yapay zekâ tarafından yazılan kodlar, yakın gelecekte insanlar için de birer kara kutu olacak.

Yapay dönüşüm çağı, yalnızca teknolojiyi değil; insanın düşünme biçimini, iş yapma tarzını da değiştiriyor. Hatta meslek tanımlarını bile! Yapay doktor ile onu eğiten insan. Yapay yazılımcı ile onu eğiten insan vd. Dönüşüm bu kez çok daha hızlı, çok daha derin ve geri dönülmez bir şekilde ilerliyor. Bu dönüşümde sadece teknolojiyi değil, insanı da anlamak şart. Çünkü bu hikâyenin kahramanı ne algoritmalar ne de makineler; hala insan. Şimdilik!

Herkese Bilim Teknoloji Dergisi; “Dijital Kültür” Köşesi (Sayı 470 02.05.2025)

Kripto-para dünyasındaki soygunlar dudak uçuklatıyor!

ABD’de Kasım ayında yapılan başkanlık seçimlerinden önce 60 bin dolar düzeylerinde seyreden Bitcoin, Trump’ın kazanmasından sonra yükselişe geçmiş ve Aralık-Ocak aylarını psikolojik sınır olan 100 bin doların üstünde geçirmişti. Şubat ayından itibaren düşüşte olan Bitcoin Mart sonunda 80-90 bin dolar bandında seyrediyor.

Trump’ın kripto-para dostu çıkması ve akabinde kripto-paraları da rezerv para listesine alacağını ilan etmesi olumlu seyrin altındaki dayanak noktaları. Ancak rezerv para olarak ilan edilen kripto-paralardan sadece Bitcoin’in resmi kararda yer alması, ABD federal hükümetinin çeşitli nedenlerle el koyduğu (200 bin tane olduğu tahmin edilen) Bitcoin haricinde düzenli olarak kripto-para alarak rezervi artırmayacak olması arkasından gelen düşüşün de temel nedenlerini oluşturuyor.

Özelde Bitcoin genel de ise kripto-paralar yüksek riskli para piyasası aracı olma özelliklerini sürdürüyorlar. Zaten düşük risk seviyesine indiklerinde kimse kripto-paralardan bir gecede zengin olamayacak.

Öte yandan yıllardır Kuzey Kore’yi işaret eden global bilgisayar korsan saldırı-soygunları da giderek hedef yükseltip, kripto-dünyasına odaklanmaya başladı. K. Kore devletinin resmin içinde olup olmadığı tam bilinmeyen bu saldırılar içinde Sony ve Bangladeş Merkez Bankası’na yapılanlar biliniyordu. Sony saldırısını (2014) firmanın K. Kore liderine eleştirel yaklaşan senaryoya sahip bir filmi piyasaya sürecek olması tetiklemişti. 2016 Bangladeş saldırısında ise global para transfer altyapısı SWIFT sistemi kullanılmıştı. Bir milyar dolarlık bir para transferi basit bir isim benzerliği nedeniyle 101 milyonda takıldı ve geri kalan 900 milyon doların transferi engellendi. Alıcı hesapların olduğu banka şubesi Filipinler-Manila’da “Jüpiter” adlı bir caddedeydi ve “Jüpiter” aynı zamanda ABD’nin ambargo uyguladığı bir İran petrol gemisinin adıydı. Sistem bu Jüpiter’in hangi Jüpiter olduğunu araştırmak üzere sürece insan kontrolünü dahil edince transferler devam etmedi. Gönderilen 101 milyonun ise 81 milyonu geri alınamadı.

Geçtiğimiz günlerde Lazarus adlı aynı bilgisayar korsanları bu kez tek hamlede en büyük kripto-para soygunlarından birisini gerçekleştirdi. ByBit adlı kripto-para borsasına ait yaklaşık bir buçuk milyar dolarlık Ethereum, soğuk cüzdandan sıcak cüzdana aktarılırken dijital olarak çalındı. Bu işlem fiziksel dünyada bir finans kurumunun merkez kasasında sakladığı nakdi gündelik işlemlerde kullanmak üzere şube kasasına taşıması sırasında yapılabilecek hırsızlık olayının dijital versiyonu olarak değerlendirilebilir. Dijital soğuk cüzdan, işlem yapılamayan kasayı dijital sıcak cüzdan ise banka hesabını temsil edebilir. Çalınan ByBit’in kripto-paraları yani, müşterilerinin değil!

Kripto dünyasında kripto-paranın çalınması resmin tamamı değil. Bunun sistemin içinde izini kaybettirmesi de önemli. Bunun için kullanılan yöntemlerden birisi de anonim takas hizmeti veren web siteleri. Bu sayede gönderici cüzdandaki kripto paraların hangi alıcı cüzdana nakledildiği bilinemiyor. Bir kişi elinde bir çuval para karanlık bir odaya giriyor ve diyelim ki orada bulunan biri ya da birilerine çuvalın içindeki paraları dağıtıyor. Bu kişiler de ellerinde kendi çuvalları odadan çıkıyor. Odaya o kadar çok giriş-çıkış var ki hangi girenin parası hangi çıkan(lar)a verildi, kimse bilemiyor.

O nedenle terör örgütü soruşturmasına dahil edildiniz diye arayan sahte polis-savcılara para kaptırmak daha işin başlangıcı. Dijital turpun büyüğü internette!

Herkese Bilim Teknoloji Dergisi; “Dijital Kültür” Köşesi (Sayı 467 11.04.2025)

Sanayi toplumu ile insan dini dönüştürdü. Yapay zeka ile sıra tanrıda mı?

Başlangıçta korku vardı! İçgüdüsel verili bilgi “hayatta kalmak”, onun en büyük düşmanı ise en büyük dostu olan doğa idi. Doğa hem yaşam veriyor hem de türlü yollarla verdiği yaşamı geri alabiliyordu. İnsanın yaşamı taşıyan diğer yuvaların arasından sıyrılıp öne çıkması, doğayı daha iyi bilmesi sayesinde gerçekleşti.

Ancak insan doğayı bilip ele geçirirken onu yaratan ama kendisinin ulaşamayacağı bir başka etmeni de resme dahil etti. Bu önce gökyüzündeki yıldızlar ve gezegenler formunda sonrasında ise metafizik mutlak hakim(ler) şeklinde tezahür etti. Uzaklardaki o ulaşılamaz tanrı(lar) motifinin erişilebilir hale gelmesi ise bugün din denilen kurum sayesinde gerçekleşti.

Kapitalizm belki de dinin kitlelere vazettiği sözlerin muadillerini üretmeyi başardığı için binlerce yıllık feodal tarım toplumunu alaşağı edebildi ve yerine sanayi toplumunu yerleştirdi. Doğaya hakim olmuş insan için geriye kalan tek kritik (ve sınırlı) şeyi öyle ya da böyle sınırsız hale getirmek: Zaman! Din insana bu dünyada sonsuz yaşam sözü veremese de öte dünyada bunun mümkün olduğunu söylemişti ya kapitalist sanayi toplumu da benzer bir sihri şapkasından çıkarmayı başardı. Önce özel mülkiyet hakkını tesis ederek insanın sermaye-para kazanmasını temin etti. Sonra da şu büyülü formülü belleklere yerleştirdi: Ne kadar çok paran varsa o kadar uzun yaşamış olursun!

Kapitalist sanayi toplumunda da insan belki süreli bir yaşama sahip ama o sınırlı yaşamın içine sığdırdığı deneyim hacmini, feodal tarım toplumunda yaşamış atalarınınkiyle kıyasladığında onların üç katı, beş katı, on katı uzunlukta bir hayat yaşamış sayılabilmekte. Deneyim hacmini artırmak da paraya bakıyor! O nedenle vakit nakittir!

Sanayi toplumu “birinci yapaylık evresi” olarak da değerlendirilebilir. Doğalı feodal tarım toplumu ise. Ya da Baudrillard’ın ifadesiyle gerçek olan doğadaki yaşam ise simülasyon olan sanayideki yaşam! Yapay çünkü artı değer için ürettiği şey doğada-toprakta değil fabrikada-ofiste. Giderek dijitalde.

Dijitalin yapay zekaya kadar olan serüveni bu yapaylığın çeşitli evrelerinden birisi olarak değerlendirilebilir. Mekanik ve elektrikten sonra ulaşılan elektronik. Endüstri (bir, iki) üç! Ancak dijital yapay zekaya (onun ileri evresine) ulaştığında buna endüstrinin dördüncü evresi demek ne kadar yeterli olacak?

Sanayi toplumu dini dönüştürerek kitleleri peşine takmasını, onları köyden-topraktan-kölelikten çıkarıp şehre-fabrikaya-işçiliğe (biraz da sermayedarlığa) taşımasını bildi. Peki ileri düzey yapay zeka ne yapacak? İnsan kendi eliyle din olgusunu önce icat etti sonra değiştirip-dönüştürdü. Belki de bundan sonra insan için geriye tanrı olgusunu değiştirip-dönüştürmek kalıyor.

İnsan farkında olarak ya da olmayarak metafizik boyuttaki tanrı olgusunu fizik boyuta indirgemek ve onunla olan diyaloğunun standartlarını yeniden tanımlamak istiyor. İnsan belki de o nedenle önce yapay genel zekaya (YGZ, AGI) sonra da yapay süper zekaya ulaşma arzusunda. Bu “ikinci yapaylık” evresinde insanın kendi eliyle ürettiği bir şey (makine, yapay zeka), gerilerden gelip önce insana yetişecek sonra da onu geçecek. İçine üflenmiş ilahi ruhun gereğini yerine getiremeyen insan bayrağı makineye devrediyor. Ben “insan” olamadım bari sen önce insan sonra “tanrı” ol!

Herkese Bilim Teknoloji Dergisi; “Dijital Kültür” Köşesi (Sayı 466 28.03.2025)

Yapay zeka insanın zaman-para denklemini nasıl dönüştürebilir?

Görünen o ki insan yeni bir muhafazakarlık modeli üzerinde çalışıyor: Yapay zeka muhafazakarlığı. Ortada bir ticaret var. İnsan daha az öz-enerji tüketecek buna karşılık ‘az seçilen yol’dan gitmeyecek! Tarihten-geçmişten ders çıkarmak deniyordu ya işte o ders çıkarma işini artık insan değil makine yapar oldu.

Makine doğası gereği biraz otistik. Onunla etkileşim kurarken kelimeleri dikkatli seçmek gerekiyor. Maceraya her seferinde (sevimli bir çocuk gibi) tabula rasa başladığından herhangi bir varsayımı, ön kabulü yok. ‘Karı maksimize edecek tedbirler üret’ dense yeri geldiğinde çalışanları işten çıkarmakla kalmaz patronu öldürmeye bile kalkabilir. O nedenle geçmişten ders çıkarma sürecini doğru tanımlamak gerek.

Bugün yapay zeka ders çıkarırken, bir şeyler öğrenirken hangi geçmişi kullanıyor? Maliyeti en az (ya da ücretsiz) olan dijital bilgi kaynaklarını. Bu kaynakları yapay zekalar değil onların ağababaları seçiyor. Bunlar çoğunlukla sosyal medyadan elde ediliyor. Bir miktar da telif haklarını dikkate almadan kullanılan kaliteli kaynak var; örneğin kitaplar, ansiklopediler vb.

Onca veri kümesi ile eğitilen bir makinenin geçmişe yönelik analizi doğal olarak bir insanınkinden çok daha geniş kapsamlı olacaktır. Zaten o nedenle yakın gelecekte diyelim ki bir yapay zeka doktorun teşhisinin muadil bir insan doktorun teşhisinden çok daha isabetli hale gelmesi yaygın pratik halini alacak. Böylece milyonda bir görülen istisnai vakaları tespit etmek (az seçilen yol) daha da zorlaşacak.

Bu durum giderek insanın-insanlığın kendi kayıtlı tarihinin içine hapsolma sürecini ivmelendirecek. İnsanlar yeni bir şey tatmak yerine bildik tatları tercih eder olacak. Bildik yerlere gitmek, bildik kitapları okumak, bildik siyasileri tercih etmek…

Modern eğitim imkanlarından istifade edememiş insan kitleleri de öteden beri benzer davranış örnekleri sergilemiyor mu? Fark bu sonuca götüren veri kümelerinin değişik olması. Bir grup doğru-yanlış ama yaşanmış somut örnekleri baz alıyor. Daha kıdemli olan grup ise yüzlerce-binlerce yıllık geçmişe sahip olduğunu iddia ettikleri sözlü-yazılı geleneği(n yaşanmışlıklarını). Birinde yanlış veri kümesini doğru işleyen bir mekanizma riski söz konusu (yapay zeka muhafazakarlığı) diğerinde ise doğru veri kümesini yanlış işleme riski (klasik muhafazakarlık).

İnsanın doğal bir tepkisi var. Saatin tik-takları kendi yaşam süresiyle ilgili çünkü. Kimisi bir an önce bir şeyler yapmak, bir şeyler elde etmek istiyor. Dünyayı ya da insanlığı kurtarmak için değil, kendi zamanını uzatmak için. Zamanını harcıyor. Yalan-yanlış da olsa ucuz veri kümelerini kullanmak biraz da bu nedenle cazip geliyor! Kimisi de atadan gördüklerini kopyala-yapıştır. Arzu hep aynı: Zaman harcamadan zamanını uzatmak! Bin sene yaşayacak olsaydı böyle yapmaz, az seçilen yollardan daha çok geçerdi belki!

Muhafazakarlık sanki bir zaman sorunsalı! İnsan zamanını (çalışıp didinerek) paraya dönüştürüyor. Madde-enerji form değişikliği gibi. Zaman-para form değişikliği. Yeri geldiğinde bozdurup zaman satın alma imkanı olarak para! Az ise az gelecek (gıda, barınma vb.), çok ise çok gelecek (sağlık, eğitim, deneyim)! Yapay zeka bu denklemi nasıl değiştirebilir? Örneğin paraya dönüştürülemeyen sınırsız zamana ve bildik-sınırlı deneyim alanına sıkışıp kalmış bir insan!

Herkese Bilim Teknoloji Dergisi; “Dijital Kültür” Köşesi (Sayı 445 31.10.2024)

Metaverse bir yanda kendi rüştünü ispat etmeye çalışırken diğer yanda kısa günün karcıları dijital arsa oyununda yaş tahtaya mı bastılar?

En Çok Mağdur Türkler..