Demesi kolay yapması zor geliyorsa bir sıkıntı var demektir.

17 Mart Pazar akşamı oynanan Trabzonspor-Fenarbahçe lig maçı sırasında ve sonrasında yaşanan olaylar gündemin yeniden futbola odaklanmasına neden oldu. Öncelikle şu tespiti yapmak çok mu hatalı olur? Ne kadar çok olmamışlık, hamlık, beceriksizlik o kadar çok kamuoyu dikkati çekmek, gündeme yön vermek!

Futbol ülkemizde kamuoyunun en çok odaklandığını alanlardan. Hem bir parçası olmak kolay hem de herhangi bir bilgi sahibi olmadan ahkam kesmesi. Son yıllarda dünyanın her yerinde sosyal medyanın ve politik atmosferin ivmelendirmesiyle güç ve itibarını artıran nesnellikten uzak, gerçek-ötesi (post-truth) bakış açısı bu tür popüler toplumsal konuların yanlış yönde ilerlemesine de katkı sağlıyor.

Örneğin pazar akşamı oynanan maçın ikincisi yarısında Trabzonspor kulübesinin yapamadığını tribünler yaptı. İkinci yarıya 2-0 önde başlayan konuk takımı her fırsatta yabancı madde yağmuruna tutarak korkuttular, oyuncuların konsantrasyonunu bozdular. Sahaya su dolu pet şişe, plastik bardak, maytap vs. atmak futbol oyununun doğal bir parçasıymış gibi davranan orta hakemin otorite odağı olmaktan uzak tavrı tribünleri daha da cesaretlendirdi. Hatta önlerindeki yan hakemin dibine patlayıcı madde bir attılar. Orta hakem bu tecavüze bile tepki gösteremedi. Örneğin hakem dörtlüsünü soyunma odasına çekip, ev sahibi takım sorumlularına bu iş böyle devam ederse maçı iptal edebileceği sinyalini veremedi.

Sufilerin nefsi emmare dedikleri, adaleti-eşitliği dikkate almadan sadece kendi çıkarını düşünen ve bunun için de hiçbir kural, edep vs. tanımayan bu anlayış sonunda neredeyse galip geliyordu. Maç 2-2 beraberliğe ulaştı. Trabzonspor biraz daha teknik ve taktik enerjiye sahip olsa maçı kazanacak golü bile atabilirdi. Ancak ilahi adalet gölgelenmiş maçı yeniden aydınlığa çıkardı ve konuk takım attığı üçüncü gol ile sahadan galip ayrıldı.

Maç sonunda onca gerilimin ardından sahanın ortasında kazanma sevincini yaşama hakkı yokmuş gibi konuk takım oyuncularını linç etmek üzere sahaya giren taraftar ise tablonun bambaşka bir boyuta taşınmasına neden oldu.

Tüm bu olayların ardından federasyon değişsin, yabancı hakem gelsin gibisinden deva olmayacak çözüm alternatifleri önerilecektir. Bu pansumanların hiçbiri yaranın kalıcı olarak geçmesini sağlamaz. Çünkü futbol da geniş kamuoyunu etkileyen diğer toplumsal konular gibi bireyleri etkileme gereksinimi olan güç odaklarının kontrolü altında. Eskiden tüm mazeret kaynaksızlığa bağlanıyordu. Kulüplerin geliri az. Altyapılar eksik. Şimdi bu iki sorun da aşılmış durumda. Ancak sorunlar bin misli arttı. Çünkü kaynak arttıkça ondan istifade etmek isteyenler de çoğaldı.

Bireye değer vermeyen, onu siyasi ya da kişisel çıkarları için bir araç olarak gören yönetim anlayışı. Bilgiye değer vermeyen, “öteki”ne saygı duymayan bir toplumsal yapı. Bunlar olduğu sürece bu tür konular çözüme kavuşmayacaktır. Samimi olarak çözüm isteyen var mı o da tartışılır! Konunun içindeki her kişi ya da kurum kendisinden başka herkesin değişerek sorunun çözüleceğini varsayıyor. Önce kendini değiştirmekle işe başlamak “aptallık” olarak değerlendiriliyor. Onca kaynak aktarmış, stadyum yapmış, vergi borcu silmiş kamu yönetimi gerektiğinde kendisine istisna yapılmasını talep ediyor. Özelde futbol genelde ülke sorunlarının gerçekten çözülmesi için yola belki de şu düsturla çıkılmalı: Bir istisna bile fazladır!

Herkese Bilim Teknoloji Dergisi; “Dijital Kültür” Köşesi (Sayı 416 28.03.2024)

Madem beceremiyoruz; bırakalım!

Teknoloji giderek daha çok insanı esir alıyor. Japonların ilk bakışta itici gelen yeni bir toplum modeli önerisi-stratejisi var: Toplum 5.0 ya da ‘akıllı toplum’. Diğer pek çok ülke zaman içinde belki de farkında olmadan bu stratejinin önerdiği topluma doğru evrilecek. Tıpkı bir önceki Toplum 4.0 modelinde olduğu gibi.

Pek bilinmediği üzere, sanayi sonrası toplum modeli (önerisi-stratejisi) olarak Japonya 1980’lerde ‘bilgi toplumu’nu gündeme getiren ilk ülke olmuştu. Bilgi toplumu yaklaşımı dünyanın gelişmiş ve gelişmekte olan ülkeleri-toplumları tarafından giderek de facto bir model olarak benimsendi. Ancak iki şeyden ödün verilmedi: Sanayi Toplumu refleksi terk edilmedi ve ‘bilgi toplumu’, Japonların önerdiği üzere Toplum 4.0 olarak kabul edilmek yerine Sanayi 3 olarak kayıtlara geçirildi. Yani sonsuza dek sürecek (!) sanayi toplumunun üçüncü evresi. Öyle mi böyle mi olduğu ayrı bir tartışma konusu. Sanayi toplumu yıkıldığı zaman herkesin haberi olacak zaten! Ödün verilmeyen ikinci husus ise Sanayi 3, Toplum 4 doğru sıfat bir yana ‘bilgi toplumu’nun Japonya’dan çıkma olduğunun görmezden gelinmesiydi. Kimbilir Japonya II. Dünya Savaşı’nın kazananlarından olsaydı belki de şansı daha yüksek olurdu.

Japonya öncü (ya da fedai) rolünü oynamaya devam ediyor. Toplum 5.0’ı da yine onlar gündeme getirdi. Dünyaya uzaktan yeni bir stratejik bakış açısı sunuyor. Akıllı Toplum adı verilen bu yeni toplum modelinin özünde yatan şey aslında insanın makineye karşı mağlubiyetinin tescili niteliğinde. İnsanların dur durak bilmeden gelişme gösteren ileri teknolojileri kullanabilmesini sağlayacak yeni becerileri elde etmesi giderek imkansızlaşıyor. O halde insanlara neden bu kadar yüklenilsin ki? Hele bir de yaşlı nüfusu olan ülkelerde? Onun yerine bu yeni teknolojilerle çalışan nesneler-cihazlar yeterince akıllı olsun ve insanların dijital pet hayvancıkları gibi onların hayatını kolaylaştırsın.

Bir sonraki akıllı telefon ya da tablet, bir insanın göz hareketlerinden verdiği emirlerini anlasın ve ilgili aksiyonu alsın. Pazar alışverişinden faturaların ödenmesine kadar her şeyi bu akıllı nesneler yapsın. Hatta bununla da kalmasın. Evde yemeği yapan, düzenli alınan ilaçların birbirine karıştırılmadan ve tam da zamanı geldiğinde alınmasını sağlayan pet robotlar olsun. Televizyonun kumandasını kullanmayı da bilsinler, sabah yatak toplamasını da iki lafın belini kırmasını da.

Bu stratejinin itici gelmesinin gerisinde yatan şey belli ki insana ait bazı imtiyazların elinden alınacak olması. İnsan yaşlandıkça, sadece çevresine değil kendisine karşı da önüne geçilmez bir direnmenin içine giriyor. Tıpkı çocukken ebeveynine gösterdiği direncin bir benzeri: Kendim yapabilirim! Değil işte. Yapamıyoruz. Hem bunu tespit eden sadece Japonlar da değil. Çevrenize bir bakın. İnsanın neleri yapamaz hale geldiğini gördüğünüzde şaşıracaksınız. İşte bazı örnekler:

Bir mağazaya gelen müşteriye talep ettiği giysiyi bulmayı beceremiyoruz. Kahve alırken müşteriyi bekletmeden hizmet etmeyi beceremiyoruz. Kırmızı ışıkta durmayı beceremiyoruz. Ülke yönetmeyi beceremiyoruz. Kaldırım taşı döşemeyi beceremiyoruz. Otobüslerin GPS sisteminin çalışmasını beceremiyoruz. Vapurun iskeleye şiddetle çarpmadan yanaşmasını beceremiyoruz. Enflasyonu düşürmeyi beceremiyoruz. Rakibin canını acıtmadan ikili mücadeleye girmeyi beceremiyoruz: Madem beceremiyoruz, bırakalım!

Herkese Bilim Teknoloji Dergisi; “Dijital Kültür” Köşesi (Sayı 314 31.03.2022)