Orhan Bursalı ile yılın kelimelerini konuştuk. B.ktanlaştırma mı, beyin çürümesi mi? Sosyal medya nasıl oldu da yapay zeka cümbüşünün arasından sıyrılıp yılın kelimelerini yönlendiren dijital kaynak oldu? Gerçek-ötesi’nin ötesinde neler var? Neden Türk rapçiler Pisagor Teorisi ile ilgili bir parça bestelemeli? Metaverse imkanını bekleyen büyük tuzak ne? Sorular.. Sorular.. Ve tabii dilimiz döndüğünce cevaplar!

Videonun tamamı burada: B.ktanlaştırma

Yeni dijital avutucu olarak “eski doğru”!

“Post-truth” (gerçek-ötesi, doğru-ötesi) kavramından sonra bir de “Past-truth” (eski doğru) mu? Post-truth, artık herkes öğrendi malum, somut gerçekleri kişisel emellere göre eğip bükmekle ilgili. Şu sıralar yeniden piyasaya sürümünün yıldönümü! Trump sağ olsun; sekiz sene önce seçimleri kazandıktan sonra internette yükselişe geçmiş ve 2016 yılının kelimesi seçilmişti. Oysa ilk kullanımı internet öncesi zamanlara gitmekte ve ABD’de (en azından) Nixon’dan beri devletin halk ile olan yarı tehditkar iletişimini tanımlamakta.

Post-truth ifadesi ilk olarak 1992 yılında Steve Tesich tarafından “Yalanlar Rejimi” adlı makalede kullanıldı. Makale The Nation adlı dergide yayınlandı. Makalenin Türkçesi Cogito dergisinin (YKY yayınları) 104 numaralı sayısında yer almakta. Tesich’in tespiti şudur: Watergate, İran-Kontra gibi skandallar Vietnam’da, Ortadoğu’da (1. Körfez Savaşı-Irak) çıkarılan savaşlar ABD yönetiminin objektif gerçeklerden uzaklaşmasına, Amerikan halkının ise bunu önce kabul etmek zorunda bırakılmasına, giderek talep eder hale gelmesine neden oldu. Tesich bu süreci şu ironik tümce ile taçlandırır: “Özetle, özgür bir halk olarak, hakikat-sonrası (“post-truth”) bir dünyada yaşamak istediğimize yine özgürce karar verdik”. Bu “post-truth” ifadesinin bilinen ilk kullanımı.

Devletin propaganda araçları karşısında sorgulayıcı aklıyla başa çıkamayan birey bir süre sonra maruz bırakıldığı olaylar ve bunların haberleştirilmiş hali karşısında kendisini bir yol ayrımında bulur: Ya eleştirmeci yaklaşımını sürdürecek ancak kendini bir kenara atılmış hissederek marjinalleşecektir. Ya da sürüden kopmamak için uyum sağlayacak ve baştan beri sorgulamayı kişisel çıkarlarına göre ayarlayan yığına katılacaktır. Tesich rejimin bu yığına şöyle bir şey sunduğunu ifade eder: “Size şanlı bir zafer kazandırdık ve size özgüveninizi geri verdik. İşte, gerçek ise şurada. Hangisini tercih edersiniz?” Aralarda kendisine sürekli çok iyi dövüşüyorsun diye gaz veren antrenörüne “O zaman beni kim dövüyor?” diye çıkışan boksör misali. Dayak yediğini kabul etmeyi mi tercih ediyorsun, iyi dövüştüğünü mü?

Kendisini çekerek marjinalleşenler de post-turth’a karşılık past-truth’tan istifade ediyor gibi. Past-truth (eski-doğru) aslında geçmişte doğru olan oysa bugün yanlışlığı ispat edilmiş bilimsel bilgiler için kullanılmakta. Atom maddenin en küçük yapı taşı idi. Kuarklar keşfedilince bu “past truth” (eski doğru) oldu. Nostalji kavramı ile arasında bir tül perde olan yeni past-truth ise geçmişteki güzel örnekleri-çözümleri sürekli anımsayıp-anımsatıp duran, ancak mevcut sorunlara çözüm üretmede onların günümüzdeki olası yeni muadillerini geliştirmek için kendisini sorumlu hissetmeyen bireylerin bu gerilim karşısında kendilerini dengede tutmak amacıyla ürettikleri bir avutucu-uyuşturucu misali. Örneğin ülkemizde de sürekli köy enstitülerinden sitayişle bahsediliyor. Böylece eğitim-öğretim ile ilgili süregiden sorunsal görmezden geliniyor! Atatürk’ün askerleriyiz diye bağırılıyor! Atatürk kalkıp gelse de ülkeyi yeniden kurtarsa diye içleniliyor. Bir mucize olsa Atatürk çıkıp gelse, hadi dese, “Ya paşam o kadar da uzun boylu değil, dur hele!” diyecek çoğu! Ya da “Sen önden git, benim biraz işim var, arkadan yetişirim”! Vatandaşını yetiştirme modelleri incelendiğinde her yeni neslinden çekindiği ya da onu ihmal ettiği tespit edilecek devletlerin başına ne gelecek diye merak etmeye gerek yok. Bugün dünyanın her yeri bunun örnekleriyle dolu.

Herkese Bilim Teknoloji Dergisi; “Dijital Kültür” Köşesi (Sayı 449 28.11.2024)

Evin kapısı çelikten, önünde iki tane silahlı koruma var. Ancak arka cephedeki bahçeden giren çıkan belli değil!

Denir ki bu diyarlarda düello değil pusu geleneği vardır. O nedenle olacak olayların ardındaki gerçekleri kamunun haklarını korumakla yükümlü resmi otoritelerden ya da ana akım medyadan değil de sosyal medya üzerinden yayın yapan bireylerden öğreniyoruz. Önce Sedat Peker, sonra Muhammed Yakut, en son da Ali Yeşildağ. Söyledikleri ne kadar doğru ne kadar yanlış zaman gösterecek.

Ancak ortada şöyle bir gerçek var: Hiç kimse duyduklarına şaşırmıyor! En yanlısı bile duymazdan gelme ile inkâr arasında uygun bulduğu yolu seçiyor. Muhalifler ise “biz dememiş miydik?” diye teyit ederken sunulan içeriğin ne kadar nesnel olduğunu sorgulamıyor. Oysa bu açıklamaları yapanların, kirli çamaşırlarını ortaya döktükleri kamu yöneticiler ile şahsi husumetleri var. Bildiklerini söyledikleri şeylerin çoğunu biliyor olma nedenleri fiilen o eylemlerin-sahnelerin içinde aktif rol almış olmaları.

Denilebilir ki teröristi gizli tanık yaparak genel kurmay başkanını cezalandıran bir sistemden başka ne beklenir? Olabilir. Her şey benim için diyen birisi için hak da adalet de hukuk da demokrasi de bağımsız yargı da sadece kendisi içindir. Herkes için değil!

Bu açıklamaların sosyal medya üzerinden yapılması bir başka trajikomik durum da yaratmakta. Mesela Youtube’da bu türden bir video izlerken, araya reklam giriyor. Videonun içeriğinde kişi diyelim ki X partisi ve yöneticilerini eleştirirken, araya giren reklamda aynı X partisinin seçim propaganda filmi gösteriliyor. Algoritma o videonun arasına o partinin reklamının iyi gideceğine hükmetmiş bir kere. Acaba o partinin dijital pazarlama yöneticileri bunun farkında mı? Şöyle bir tablo hayal edin: Tribünlerdeki binlerce kişi aynı anda Y markası aleyhinde tezahürat yaparken, stadyumun dört bir yanındaki dijital reklam panolarında o markanın reklamı çıkıyor! Vatandaş ile dalga geçer gibi!

Bu sadece bu tür videolar ile sınırlı değil. Pek çok ana akım medya kuruluşunun web sitesi ya da mobil uygulamasında da benzer bir durum söz konusu. Örneğin muhafazakâr bir yayın organının mobil uygulamasında sürekli cinsel fantezi malzemeleri reklamı ya da milliyetçi-maneviyatçı bir başka yayın organının uygulamasında yabancı ülkelere göçmen olarak başvuru reklamının gösterilmesi gibi. Bu tür oksimoron durumların sürekliliği bu kurumların dijital medya yöneticilerinin konudan bihaber oldukları anlamına geliyor. Ana akım medyada bırakın bu tür zıtlıkları, medya patronunun muhalif olarak nitelendirdiği partilerin reklamını bile görmek imkânsız! Evin kapısı çelikten, önünde iki tane silahlı koruma var. Ancak arka cephedeki bahçeden giren çıkan belli değil misali!

Bu tür şaşırtmacaları bilinçli yapan dijital pazarlama taktikleri de yok değil. Diyelim ki X partisinin mitingi canlı olarak internet üzerinden yayınlanıyor. O partinin muhalifi olan Y partisi araya girerek “dinlemekte olduğunuz yalanlara inanmayın” türünde bir reklam veriyor. Aslında bu beklenmedik zıtların izi TRT’ye dek sürülebilir. Bugün de var. Siyasi partilerin TRT’deki propaganda haklarında öteki her mecrada öcü olarak tanıtılan TKP gibi partiler, seslerini duyurma imkânı bulabiliyorlar. Hatta cumhurbaşkanı adaylarının yaptığı gibi TRT ekranından TRT’yi eleştirebiliyorlar. (Bu yazı seçimlerden önce kaleme alındı. O nedenle kahrolan “bağzı şeyler”den burada anılan bağzılarının değişip değişmeyeceği henüz bilinmiyordu!)

Herkese Bilim Teknoloji Dergisi; “Dijital Kültür” Köşesi (Sayı 372 18.05.2023)

Sabah oy vermeye ilk kim gidecek!

Veri evrende serbest dolaşır. Yakalananlar enformasyon olur. İşlendikçe bilgi halini alır. İşleyenin hayatına değer katar. Evrende serbest dolaşan veriyi yakalayan çeşitli kaynaklar var. Ağaçlardan bilgisayarlara kadar. İkisinin arasında bir de “bilinç” sahibi bir kaynak var: İnsan!

Politikacısından medya mensubuna, mahallenin muhtarlarına dek insan kitlelerini hedef alan pek çok kişi, odaktaki bireylerin bilincini tahrip etmeye çalışıyor. Gerçek-ötesi (post-truth) imkanları kullanarak. Somut gerçeği eğip bükerek. Kendi kişisel çıkarları, emelleri için!

Bilinci tahrip etmek için iki koldan saldırı-gayret var. Birincisi yoğun bir şekilde nesnel gerçekliği tam yansıtmayan enformasyon bombardımanı. İkincisi de cesurun cesaretini kıracak, çekingeni korkutacak bir söylem modeli. Birkaç hafta sonra yapılacak seçimlerde ilk kez oy kullanacak olan Z Kuşağı mensuplarına yönelik samimi olmaktan uzak politikacıların yaptıkları da benzer.

Z Kuşağı, tanım gereği, oy verme hakkına sahip seçmen grubu içinde en genç dolayısıyla da en taze bilişsel kapasiteye, beyne sahip bireylerden oluşuyor. Eğitim sistemi ne kadar yıpratırsa yıpratsın, internet gibi global erişim imkânı sunan bilgi kaynakları sayesinde bu genç zihinlerin “sorgulayıcı akıl”dan, “eleştirel düşünce”den uzaklaşmaları, çok şükür, tam manasıyla sağlanamıyor. Gençler soruyor, sorguluyor! Yaşlarının genç olmasının getirdiği bir avantaja daha sahipler: Ekonomik anlamda kirlenmemiş olmaları. Toplum ile yıpratıcı, ödün verici çıkar ilişkileri kurmuş olmamaları (ya da sınırlı alanda kurmuş olmaları).

Hal böyle olunca boğazına kadar çamura batmış olanlar iki yoldan ilerliyor. Her ne olursa olsun kendilerine oy vermeyecek olanların cesaretini kırmak. Oy vermeye gitme heveslerini kaçırmak. Bir oy bir şey değiştirmez bakış açısına onları hapsetmek. Oy verecek olanların da gidip muhalif partilere oy vermemelerini temin etmek için onlar üzerindeki korku verici söylemi artırmak. Burs alıyorsa, bursunun kesileceğini, yurtta kalıyorsa yurttan atılacağını ima etmek. Ne iması alenen söylemek.

Malum benzer bir durum ikinci İstanbul belediye seçimlerinde de gözlenmişti. Ancak tam tersi bir tepkiye neden oldu. Oyunu değiştirenlerden, ilk seferinde oy vermeye gitmemiş olanların güdülenip oy vermeye gitmesine dek çok geniş bir spektrumda uyuyan devi uyandırdılar. Sonuçlar ortada. İlkine göre ikinci seçimde İmamoğlu çok daha farklı bir skorla kazandı.

Şu an da aynı şeyden korkuluyor ama belli edilmiyor. Çünkü biliniyor ki belli edilirse ters tepki verecek kitle daha da genişleyecek. Korkanlar, sinenler korkularını yenecek. Kendilerinde nereden geldiğini anlayamadıkları bir cesaret duygusu hissedecekler. Sabah oy veren ilk seçmen olmak isteyecekler.

Sorumluluk sahibi, sağduyulu büyüklere düşen ise seçimlerin adil bir şekilde gerçekleşmesini sağlamak. İşin içine hile hurda karıştırmamak, karıştırmaya çalışanları engellemek. Osmanlı nasıl battı diye soruluyor. Cevap basit. İçten oyularak. Nasıl oyulduğu da biliniyor. O zamanlar böyle post-truth gibi janjanlı isimleri yoktu ama model aynıydı. Kafanı kuma sok. Gerçekleri çarpıt. Çünkü son anda kendini kurtarabilirsen, elli katlı gökdelenden yere düşme süreci senin için bir problem olmayacaktır. Havadaki elektriklenmeyi hisseden ise sadece Z Kuşağı değil! Ne demişti ünlü düşünür Roger Waters: “Şansımız dönüyor, Sylvester!”

Herkese Bilim Teknoloji Dergisi; “Dijital Kültür” Köşesi (Sayı 367 13.04.2023)

Web3’ün dijital coğrafyası olarak Metaverse. Web2.0 ile gelen üç temel soruna (post-truth, dezenformasyon, yankı odası) Metaverse nasıl bir açılım getirecek? Metaverse iki boyutta değişime uğratılan gerçeklik algısını üç boyuta taşıyabilecek mi? Eskiden “yalan dünyayı dolaşırken, hakikat topallayarak gelir” idi. Metaverse “yalan”ı evrende dolaştırırken hakikat belki de topallaya topallaya aya ancak ulaşacak. Turing bursiyeri öğrencilerle bu hususları değerlendirdik.

Videonun Tamamı burada

Post-truth bireyin devletinden tek dileği şudur: Beni gerçeklerden koru!

Amerikan toplumunun özellikle Vietnam Savaşı sonrasında politikacılarıyla olan etkileşimini yorumlayan Steve Tesich 90lı yılların başında kaleme aldığı makalesinde gelinen durumu şu ironik tümce ile özetlemişti: “Biz özgür bireyler olarak, post-truth (gerçek-ötesi, doğru-ötesi) bir dünyada yaşamak istediğimize özgürce karar verdik”. Özgür bireyler? Özgürce verilmiş bir karar? Peki neden gerçek yetmiyor da ötesine geçilmek (ve orada yaşanmak) isteniyor?

Bireyin özgürlüğünün tanımı nedir? Eski Rusya için söylenen şöyle bir laf vardı: “Burası özgür bir ülke! Bulutlar bile istediği yere gidebiliyor!”. Yaşadığı ülkede köleliğin resmen yasak, temel hak ve özgürlüklerin ise yasa ile temin edilmiş olması bireyin özgür olması anlamına gelir mi? Televizyona da dokunmadan karşısına geçip onun dilediğin ayarını değiştirebiliyorsun. Kanaldan kanala zapping yapıyorsun ya da sesini açıp kapatabiliyorsun. Sağ olsun uzaktan kumanda cihazı! Kavramların ötesine geçmeyi bir maharet sanan günümüz “post-modern” dünyasında da bireyler sakın uzaktan kumanda edilerek, “özgürmüş gibi” yaş(atıl)ıyor olmasın?

Tesich’in ironisi biraz da şuradan geliyor. Kamu yönetimi vatandaşına öyle bir yaşam modeli sunuyor ki bireyler somut gerçekleri görmek-duymak-bilmek istemez hale geliyor. Çünkü somut gerçekler hayatın ne kadar berbat olduğunu teyit etmekten başka bir işe yaramayacaktır. Ekonomik açıdan berbat. Sosyal açıdan berbat. Kültürel açıdan berbat. Her açıdan berbat. Peki basiretli kamu yönetiminin, yani seçilmişler ile atanmışların, ne yapması beklenir? Bu berbatlığın azaltılmasını, mümkünse ortadan kaldırılmasını sağlamak! Ancak demokrasi ile yönetilen topraklarda kamu yöneticilerinin öncelikleri ne yazık ki öyle ya da böyle bu berbat şeyleri ortadan kaldırmaya yönelik olamıyor demek ki! Başka öncelikler devreye giriyor! Seçilmiş ve atanmışların dünyaya ayar vermekten kendilerini destekleyen sektörlere ekonomik imtiyaz sağlamaya çalışmaya kadar çok geniş bir yelpazede varlık gösteren bu önceliklerin gerçekleşmesine odaklanmaları ne yazık ki sıradan bireylerin bir fatura ödemesine neden oluyor! Refah düzeyi bir türlü gelişmeyen, etik ve ahlak kurallarının hiçe sayıldığı bir hayatı yaşama bedeli!

Bu tabloda kötü adam önce yeterince kötü olup herkesi korkutuyor, sonra da ötekilerinin hayatta kalması için uymaları gereken kuralları belirliyor. Post-truth toplumda bireyin hayatta kalabilmesi için devletine yalvarması gerekiyor: “Bizi gerçeklerden koru!”.

Tesich bu tabloyu çizdiğinde daha ortada herkesin erişimine açılmış bir internet bile yoktu. Bırakın sosyal medyayı. O nedenle post-truth, her ne kadar Trump’ın seçimi kazanmasıyla birlikte popüler olmuşsa da daha 1970li yıllardan itibaren başta ABD toplumu olmak üzere batı kültüründe varlığını hissettirmeye başlamıştı. Nasıl ki dijital teknolojiler mekanik teknolojilerin çözümlerini daha “modern”, daha pratik, daha kolay kullanılabilir hale getirdi (daktilo ile laptopu kıyaslayın) sosyal medya da gerçek-ötesi dünya modelinin milyarlara ihraç edilmesini kolaylaştırıcı bir etki yapmıştır. Yoksa post-truth’u sosyal medya icat etmedi. Madem evin şımarık çocukları ortalığı dağıttı, evin sorumluluk sahibi çocuklarının yeniden devreye girmesi ve buna bir çözüm bulması gerekiyor. Tim’ler bu sorumlu çocuklar! Web’i icat eden Tim Berners-Lee ile Web 2.0 fikrini ortaya atan Tim O’Reilly! Gelsin temizlesinler bu pisliği!

Herkese Bilim Teknoloji Dergisi; “Dijital Kültür” Köşesi (Sayı 346 17.11.2022)

Herkes aydınlandı da ne oldu? Ortalık zifiri karanlık!

22 Eylül Perşembe akşamüzeri İstanbul’da güneş ve yağmurun iş birliği ile muhteşem bir gökkuşağı oluşurken, Kadıköy İskelesi’nin üstündeki İstanbul Kitapçısı’nı dolduran kalabalık iki saat boyunca Hilmi Yavuz’un şiir yolculuğuna eşlik etti. Cenk Gündoğdu’nun moderatörlüğündeki söyleşi boyunca Hilmi Yavuz üç de şiirini okudu. Bunlardan birisi de son şiir kitabı olan Talan Şiirleri’nden “talan ve zaman” adlı kitabın açılış şiiriydi.

Hilmi Yavuz şiirde italik ile yazmış olduğu iki dizeyi neden öyle yazdığını da açıkladı. Bunlar son yıllarda ülkemizde sık sık tekrarlanıp duran ve adeta toplumsal bir analizin izlerini taşıyan sözler. Birincisi “böyle bir şey olabilir mi?” diğeri de “yapılacak bir şey yok”. “(…) her şey ayaklar altında: / kalbim, paspas / hüzün, itibardan düştü…/ böyle bir şey olabilir mi?/ diyor, herkes… / -olamaz! (…) gelgelelim, şimdi artık / yapılacak bir şey yok! / diye tekrarlanan / söylemlere / bulaştı her şey, yaz / günleri ayaklar altında… / -evet! (…)”

Bu italik dizelerin simgelediği öfke ve umutsuzluk sadece bizim toplumumuza özgü haller değildir. Aydınlanma’dan beri süregelen bir devinim söz konusu. İki dünya savaşının iyice yorup iğdiş edilebilir hale getirdiği batı toplumu Vietnam ile başlayan bir dizi halkanın oluşturduğu zincir sonucunda bugün post-truth denilen bir evreye ulaştı. Gerçeğin değersizleştirildiği bu evrede kitleler şaşkınlıkla değil, öfke ile feryat ediyor: Böyle bir şey olabilir mi? Örneğin iklim sorunu görmezden gelinebilir mi? Sahte delillerle bir ülke işgal edilebilir mi? İnsan sağlığını göz ardı eden düzenlemeler yapılabilir mi? Göçmen sorunu, pandemi, çocuk istismarı, ötekileştirme, nefret söylemi… Liste çok uzun!

On yıllardır topluma yön verenlerin kim olduğundan bağımsız, sorunlarına bir çözüm üretilemediğini gören kitleler doğrudan ya da dolaylı yollarla, ama zorla, şu hale getirildi: Yapılacak bir şey yok! Dolar bu düzeye geldi; yapılacak bir şey yok! Eğitim sistemi bu hale geldi; yapılacak bir şey yok! Dünya giderek ısınıyor; yapılacak bir şey yok! Sevgi, saygı kalmadı; yapılacak bir şey yok! Fiyatlar el yakıyor; yapılacak bir şey yok! Her gün kadınlar öldürülüyor; yapılacak bir şey yok!

Toplum güya nesnel gerçekler ile aydınlatılacak ve aydınlanan birey de refah düzeyi yüksek, maddi-manevi sömürüden uzak, mutlu bir hayat yaşayacaktı. Oysa görüldü ki değişim sadece başroldeki oyuncularda yaşandı. Senaryo batıda da doğu da aynı. Gerçekliğin ötesine geçmek bünyesinde kısmen bezginlik kısmen de fırsatçılık barındırır. Öyle bir yaşam ki kitleler artık gerçekleri gönüllü olarak görmek istememektedir! O nedenle örneğin “dünya düzdür” dendiğinde, eskisi gibi bu doğru değildir demek tek seçenek olmaktan çıkmıştır. Çünkü artık post-truth bir alternatif daha var. Doğrudur de ve bundan istifade et(meye bak)!

Son bir söz de “irtibat ofisleri”ne! Birbiri ile sebep-sonuç ilişkisi teşkil etmeyen şeyleri metafizik boyutu da devreye katarak zorla irtibatlandıranlar acaba geçen Perşembe günü neredeyse tüm İstanbul’u kaplayan o muhteşem gökkuşağı ile yürüyüş yapmalarına izin verilmeyen-verilen gruplar arasında da bir irtibat kuracaklar mı? İşlerine gelmediği için kurmayacaklardır!

Herkese Bilim Teknoloji Dergisi; “Dijital Kültür” Köşesi (Sayı 339 29.09.2022)

Metaverse (farklı anlamda) on yıllardır var! Bunu kanıtlamak için illa ki bir kuyruklu yıldızın gelmesi mi gerekiyor?

Netflix’te gösterime giren Don’t Look Up (Yukarı Bakma) filmi izleyicileri ikiye bölmüş durumda. Hoşlanmayanlar bir yanda onu “belgesel” niteliğinde değerlendirenler diğer yanda. Bu ayrımın nedenine-nasılına girmeden Steve Tesich’ten bahsetmeli. Her ne kadar bu isim zihinlerde bir şey çağrıştırmasa da kaleminden çıkan bir ifade özellikle son altı yıldır beynimize saplanmış, ruhumuzu esir almış durumda.

Sırp asıllı Amerikan yazar ve senarist olan Tesich 1992’de, o sıralarda tüm dünyayı meşgul eden bir konuyla ilgili kaleme aldığı bir yazıda şu ifadeyi kullanır: “Biz hür insanlar olarak, özgürce karar verdik ki biz bir tür “gerçek-ötesi” dünyada yaşamak istiyoruz”. Tesich şu ünlü “post-truth” ifadesini ilk kullanan kişidir. Her ne kadar bugün ulaştığı anlam derinliği irdelendiğinde kavramın neredeyse uygarlık kadar eski olduğu öne sürülebilecek olsa da onu bu kelimelerle ilk ifade eden Tesich’tir.

Anımsa(t)makta fayda var. 1992’de değil sosyal medya daha internet bile “halka inmemişti”. O sıralarda dünyayı meşgul eden olayın ne olduğuna bakılırsa gerçek-ötesi olgusunun da internetten önce neden ana-akım medya ile özgülendiği de kolayca anlaşılır. Tesich’i bu tümceleri yazmaya, post-truth ifadesini “icat etmeye” güdüleyen şey o yıllarda gerçekleştirilen ve tarihe 1. Körfez Savaşı olarak geçen savaşın televizyondan ilk kez canlı olarak yayınlanmasıydı. Bağdat’ı geniş bir açıdan gören bir binanın çatısına karargâh kuran CNN kanalı özellikle hava karardıktan sonra ABD’nin Irak’ı nasıl bombaladığını canlı canlı tüm dünyaya gösterdi. (Yaşı tutanlar bu yayını yapan CNN muhabirinin dillerinin ucundaki adını olasılıkla anımsamayacaktır. Peter Arnett yaşıyor ve 87 yaşında).

Ne o savaş ne de onu izleyen on küsur sene “post-truth” ifadesini bu denli popüler yapmadı. Onu Hollywood yıldızı yapan ise, kabul, sosyal medya oldu. Sosyal medya, bir yan ürün olarak, bireyin aklındaki her fikri tüm dünya ile paylaşmasını olanaklı kıldı. Bu olanak bir yandan suiistimal edilerek sömürüldü ve öteki insanları manipüle etmek için kullanıldı (bkz. Cambridge Analytica vakası ya da her boydan troller) diğer yanda ise samimi bir şekilde destek buldu – her ne kadar gerçek olmasa da! Böylece gerçek ile gerçek dışının, doğru ile yalanın arasındaki uçurum kapandı. Bu kavramlar birbirine doğru yakınsamaya başladı. Bugün dünya küre şeklindedir diyenler ile dünya düzdür, dünya tepsi şeklindedir, dünya baget ekmek şeklindedir, dünya ortası delik naneli şeker şeklindedir diyenler arasında bir fark yok.

Dünya tam da bu kıvama gelmişken birileri, hem de bilim insanları çıkıp “Altı ay sonra dünyaya bir kuyruklu yıldız çarpacak; bir şey yapmazsak insanlık yok olacak!” derse ne olur? Don’t Look Up filmi bu temayı ele alıyor!

Eskisiyle-yenisiyle, ana-akımıyla, interneti-sosyal medyasıyla seferber olmuş bir medya. Tek dertleri bireylerin ekonomik olarak on yıllardır yemekte oldukları kazıkların acısıyla yaşamaya devam etmelerini sağlamak. Eğer o kuyruklu yıldız yakın zamanda gelirse tam tepemize düşerken başımızı kaldırıp bakacak-görecek ve bir şey yapmaya fırsat bulamadan yok olacağız. Eğer yirmi otuz sene sonra gelirse daha da iyi. Herkesi metaverselerde takılırken yakalayacak! Sonuç değişmeyecek!

Herkese Bilim Teknoloji Dergisi; “Dijital Kültür” Köşesi (Sayı 303 13.01.2022)

Kraldan çok kralcı olma hali var da bireyden çok bireyci olma hali neden yok?

Son haftaların o malum videoları, gerçek-ötesi (post-truth) olgusunun dünyayı ne hale getirdiğini yeniden gözler önüne seriyor. Gerçek eskiden çelik gibiydi. Şimdi bakır! İsteyen istediği gibi eğip bükebiliyor. Örneğin Venezuella’ya yardım malzemesi götürüldü deniyor. İhracat kayıtlarında belgesi ortaya çıkmayınca, bavulun içinde götürmüş oluyor. Yemesen bile gargara yapmak serbest.

Post-truth’un adı yeni ama kendisi eski. O kafadaki bir kişi okul yıllarında belki de “soruların cevaplarını bilmiyorsan bile boş kâğıt verme; pazar günkü maçı anlat”ıyorlardı. Boş kâğıdın sıfır alacağı kesin. Bir şeyler yazılmış kâğıdın ise sıfırdan daha yüksek bir not alma olasılığı var.

Üstelik artık “öğretmen”in de kafası karışık. Neyin doğru, neyin yalan olduğunu ayırt etme becerileri köreldi. Dünyanın pek çok yerinde politikacılar (ister iktidar olsun ister muhalefet) birbirini aynı şeyleri yapma(ma)ktan dolayı suçluyor. Köprüleri, fabrikaları açan iktidar partileriyken, ekonomik gidişatın sorumlusu muhalefet partileri.

Korku-bilgi-sevgi üçlemesinde önce “sevgi” düzeyinden “bilgi”ye, sonra da “korku” seviyesine düşen ülkelerden birisi durumundayız. Dünyada pek çok birey korku içinde yaşıyor. Ekonomik korku (ya işimden olursam ya borcumu ödeyemezsem) bu kültürün başını çekiyor. Herkes borçlu. Herkes borcunu az çok ödeyerek hayatını çeviriyor. Herkes bu çarkın durmasından korkuyor! Pandemi ilginç bir şekilde bu tablo üzerinde mücbir bir sebep yarattı. Borçlar Elon Musk’ın füzelerinden önce Mars’a ulaştı! Bir süre sonra belki de borçlular ödeme motivasyonunu yitirecek ve büyükler ligindeki o altın kural alt liglerde de ortaya çıkacak: Bundan sonra alacaklı düşünsün!

Bilgisayar devrimi bu hayalle gerçekleştirilmemişti. 1970li, 1980li yıllarda gelecek öngörüsünde bulunan pek çok akademisyenin hayali gelecekteki ortalama bir insanın “bilgin” seviyesinde olacağı yönündeydi. Nicel olarak buna ulaşılmış olabilir. Örneğin bugün bir kişinin kullanmasını bilmek zorunda kaldığı alet-cihaz sayısına ve onları kullanmak için gerekli olan asgari bilgi düzeyine bakın! Newton ya da Da Vinci herhalde bunun ancak yüzde birini biliyordu! Oysa “bilgin”lik bunun bin misli arttı. Bugün Einstein’den daha çok teknik bilgi sahibi olanlar, Einstein’ın binde biri kadar bile bilmiyor! (Einstein ismi yerine farkı alanlardan önde gelen herhangi bir isim yazılıp, o kategoride değerlendirilebilir; oransal bağ değişmeyecektir).

İnsanlık kültürü nerede hata yapıyor? Fizik-metafizik bağ kurulabilse ve dinlerin sözünü verdiği cennetin varlığı ispat edilse, bunun da ötesinde oraya seyahat imkânı ortaya çıksa, acaba ortalama bir insanın o seyahati yaparak cennete ulaşması mümkün olur muydu? Fazla mı kurgusal? O halde daha somutlaştıralım: Bugün dünya üzerinde kimler aşı olabiliyor?

Kraldan çok kralcı olma hali var da vatandaştan çok vatandaşçı olma, işçiden çok işçi olma, köylüden çok köylü olma, bireyden çok bireyci olma hali neden yok? Demek ki “-cı olma”nın gerisinde sevgi-saygı yatmıyor, çıkar-beklenti güdüsü yer alıyor. Demek ki kraldan elde edilecek çok şey var! Bireyden yok!

Herkese Bilim Teknoloji Dergisi; “Dijital Kültür” Köşesi (Sayı 273 17.06.2021)

İlerlemek, sömürmek için değildir!

Post-Truth olgusu acaba ne kadar eski? Popüler kültürün dediği üzere gerçekten de 2016’dan beri mi hayatımızda? Yoksa insanlık tarihi, Aydınlanma Çağı’ndan beri dönüştürdüğü birkaç yüz milyonluk şanslı (?) azınlık hariç, hep post-truth mu? Yüz küsur sene önce Fikret şöyle “Hasbihal” ediyordu okul çocuklarıyla: “Size ne mutlu çocuklar / Güzel kitaplarınız var / Öğretmenleriniz de iyi / Öğretiyorlar her şeyi / Tahta, sıra hep mükemmel / Hiçbirisi yoktu evvel / Hasırlarda sürünürdük / Evlere hep cahil döndük”.

Post-truth ya da Türkçesi ile gerçek-ötesi, doğru-ötesi kulağı biraz tırmalıyor. Ama cahil bırakma, yalancılık, riya, çarpıtma, korkutarak zorla kabul ettirme, sömürme gibi kavramlara başvurulduğunda ne kadar köklü bir geçmişe sahip olduğu anlaşılacaktır. Daha az gücü, bilgisi ya da imkanı olanlar tarih boyunca daha güçlüler-kurnazlar-fırsatçılar tarafından güç için, çıkar için hor görülmüş, ezilmiş, sömürülmüş, türlü türlü işkence ya da cezalara maruz bırakılmış.

Dünyanın değişik coğrafyalarında kültürel ögelere göre bu süreç türlü kavramların gölgesine sığınılarak yürütülmüş. Anlaşılan o ki bizim coğrafyamızda gölgesine saklanılan olgu da “aman devletimize bir şey olmasın” hassasiyetidir. Yani devletin bekası! Devlet neden bu kadar önemli? Yoksa Türkiye Cumhuriyeti’nden önce kurulmuş olan o on altı devletin yerinde bugün yeller esiyor olmasından dolayı mı? (Bu olgu da tartışmalıdır. Bu on altı Türk Devleti teorisi ancak elli yıllık bir tarihe sahiptir. Bazıları listedeki kimi devletlerin Türklüğünü tartışırken, şunu da anımsamakta fayda var ki 12 Eylül’e dek Cumhurbaşkanlığı Forsu’ndaki yıldızlar o devletleri değil, Anadolu’da kurulmuş olan Selçuklu öncesi beylikleri temsil ediyordu).

Pek sayılmaz! Türk’ün devlet anlayışında devletin bir sahibi vardır; “han”, “sultan”, “padişah”. Devlet hanedanındır, onun bekası hanedanın bekasıdır. Görünen o ki cumhuriyetten sonra bu makamı devlette görev yapan kimi memurlar ile onların çevresine kümelenen parazitler üstlenmiş. Amaç ise aynı. Dün han için, sultan için, padişah için verilen mücadele bugün o memurların kişisel çıkarları için verilir olmuş!

Eğitim dolaylı yoldan bir imkan sağlıyor. Bireyin aldatılamaması, sömürülememesi, korkutulamaması için onu bilgi ile donatmayı hedefliyor. Bilgi ile donanan birey yalan, gözdağı, sömürü ya da post-truth aldatmaca ya da tehditlere karşı durabilecektir. Internet dünyanın sonundaki köye kadar ulaşıp herkesi birbirine bağladığında aynı anda iki mekanizmanın diğerlerini geride bıraktığı gözlenmeye başladı: Bir yanda kişisel ikbal peşinde koşan ve hedefe ulaşmak için her şeyi kullanma konusunda tereddüt etmeyenler, dezenformasyonu bir silah haline getirip, kitleleri uzaktan hipnoz ediyor (“algı yönetimi”). Diğer yanda kitleler eğitim alıp kaderini değiştirme zor yolunu seçmek yerine kendisi gibi olanlarla kenetlenip, çoğunluğun tahakkümü kestirme yoluna kaçıyor (“zor, oyunu bozar”).

Bir başka deyişle herkes çok meşgul, herkes çok haklı. Ama aynı zamanda herkes çok mutsuz, herkes büyük bir boşlukta. Arada kalan o birkaç yüz milyonun soyundan gelenler (ya da her çağda onlara katılanlar) ise Fuzuli’ye başvuruyor ister istemez: “Söylesem tesiri yok / Sussam gönül razı değil”. İlerlemek, sömürmek için değildir!

Herkese Bilim Teknoloji Dergisi; “Dijital Kültür” Köşesi (Sayı 271 03.06.2021)