Haliç Üniversitesi’nin düzenlediği Cumhuriyetimizin Yüzüncü Yıl Konferansları Serisi kapsamında Fen Edebiyat Fakültesi Matematik Bölümü’nün davetlisi olarak ‘Cumhuriyet’in 2. Yüzyılında Dijital Teknolojiler’ adıyla bir konuşma yaptım. Konuşmada öncelikle dijital teknolojilerin yeni bir toplum inşa edip, kapitalist sanayi toplumunu (bir sonraki evreye değil de) topyekun ortadan kaldırma potansiyeline sahip olduğunun altını çizdim. Toplumların evrimi, teknolojinin rolü, zamanın ruhunu yakalayalım derken, değiştirenlerin peşinde sürüklenmek, ama değiştiren olamamak, gibi dinamiklere değindim.

Enformasyon Çağı’nda soru artık “ne olacak?” değil “nasıl yapabilirim”e evrilmiş durumda. Yapay zeka, metaverse, blokzinciri teknolojileri bir araya getirilip bu yeni toplum inşa edilebilir mi? Bunun ekonomik dinamosu ne olacak? Topraktan fabrikaya dönüşüm, fabrikadan dijitale taşınabilir mi? Ve Türkiye tüm bu kaosun ortasında kendisine nasıl bir rol belirliyor-belirlemeli!

İstanbul Gelişim Üniversitesi’nin davetlisi olarak katıldığım bu konferansta “Yeni Dijital Toplum” perspektifinden Yapay Zekâ, Metaverse ve Kripto Ekonomi konularını ele aldım. Sanayi Toplumu oluşurken kullanılan üçlü sacayağının çağdaş muadilleri yeni bir toplum modelinin habercisi mi? Yoksa bunlar Sanayi 4 evrimsel sürecine mi katkı sağlıyorlar?

Bu üç olgu:

  Teknolojide  Yapay Zekâ

  Ekonomide  Kripto Ekonomi & Metaverse

  Siyasette Blokzinciri

Bu çerçevede açılım getirilen olgular şöyle sıralanabilir:

  Yapay Zekâ alanında; YZ’nin evreleri, Teknolojik Singularity (Tekillik), Transhuman vs. Posthuman

  Metaverse alanında; Dijital Göç, Vücuttan kurtulma arzusu, Bedensiz Yeni bir Evren, 3-D Sosyal Medya

  Kripto Ekonomi alannda; Dalgalanmalar, Spekülasyonlar, DeFi

  Blokzinciri – Web3 alanında; DAO ve “Dijital Kurum”lar, Değiştirilemezlik, İçerin Merkeziyetsizleştirilmesi

Posthümanizm post-hüman evresine geçildiğini iddia ederken, transhümanizme göre “insan”ın önünde kat etmesi gereken uzun bir yol var!

Bill Gates’e göre “yapay zekanın geleceğini tahmin etmede en iyi kişi” Ray Kurzweil. Onun teknolojik tekillik ile ilgili 2005 baskısı kitabının (“Tekillik Yakın”) daha yeni versiyonunun (“Tekillik Daha da Yakın!”) Şubat 2022’de çıkacağı söyleniyor. Makine ile insanın yolunun insan vücudunda kesişmesinin yoğunlukla artacağı bir tekillik döneminde insanın artık “hibrit” bir fizyolojik-bilişsel yapıya geçeceğine işaret ediliyor.

“İnsan”daki bu değişim akla ister istemez transhümanizm ve posthümanizm kavramlarını getiriyor. Birbiri ile neredeyse “hüman” kelimesinden başka hiçbir ortak yanları olmayan ama kulağa bir o kadar da çok yakın gelen iki bakış açısı.

Transhümanizm, aslında sanayi toplumu paradigması içinde yer alan bir olgu. Temel motivasyonu insanın geliştirilmesi (“human enhancement”, H+). Vücudu geliştirilecekse vücudu geliştirilsin. Aklı-zihni geliştirilecekse aklı-zihni. Böylece kalp pilinden beyin komutlarına cevap veren takma organlara, yaşlandırmayı geciktirici çalışmalardan damarlarda dolaşıp bozuk hücreleri tamir edecek nano-robotlara dek her türlü “ilerleme”, insanın geliştirilmesine hizmet ediyor olması açısından transhümanizm anlamına gelmektedir. Bu gelişmeleri baz alan transhümanist bakış açısına göre bunlar post-hüman demek değildir.

Antroposantrizm ile derdi olmayan transhümanist bakış açısına göre “post-hüman”dan bahsedilecekse örneğin insan aklının ya da bilincinin insan beyninden daha farklı bir yuvaya (örneğin bir bilgisayara) transfer edilebilmesi gerekir. Ya da Marsa gidip koloni kuracak insan, kuşaktan kuşağa evrimleşip, Mars’taki çevre şartlarına göre fizyolojik adaptasyonunu tamamladığında post-hüman seviyesine ulaşmış olabilecektir.

Posthümanizm ise postmodernist bakış açısıyla ve çok daha farklı bir amaçla “insan”a yaklaşmaktadır: İnsanın yapısökümü! Posthümanist yapısökümü konuyu çeşitli açılardan ele alır. Örneğin post-antroposantrik bakış açısına göre insan artık sanayi toplumundaki haliyle yüceltilen, eşsizleştirilen, kompakt bir varlık değildir. Düzenli olarak canlı türlerinin yok olmasına sebebiyet vermekte olan sanayi toplumunun insanı nasıl “yüceltilebilir”?

Posthümanizmin bir başka bakış açısı olan post-hümanist model ise insan denildiğinde onu oluşturan tüm özellikleri itibariyle tek bir türe atıfta bulunulamayacağından, farklılıklar içerdiğinden ve bu farklılıkların aslında “insan” denilen canlı türünü de farklılaştırmakta olduğundan (“insanlar”) yola çıkar. Köle ile efendi aynı “insan” mıdır? Peki burjuva ve proletarya mensubu iki insan? Cinsiyet, etnik köken, inanç gibi bakış açılarından herhangi birine göre kategorize edilen ve bunun sonucunda (dez)avantajlı konuma yerleştirilen insanlar için tek ve aynı ifadeyi (“insan”) kullanmak pratikte ne kadar doğrudur?

Konu post-düalist bakış açısından da irdelenebilir. Buna göre yapısı söküldüğünde insanın insan kümesi dışında kalan başka şeylerle olan simbiyotik ilişkisi gözler önüne serilmektedir. Bağırsaklardaki bakterilerden, soluk alıp vermek için gereksinim duyulan havaya dek! Bu “yan” ögeler insan denildiğinde resme dahil edilmemektedir ancak bunlar olmadan da insan aslında var olamamaktadır.

Yukarıdaki üç Posthümanist modelin her biri de benzer bir sonuca işaret etmektedir. Teknolojinin tekillik gibi, yapay zekanın genel ya da süper gibi daha ileri olgunluk seviyelerine ulaşmasını beklemeye gerek yok. Post-hüman bugün buradadır ve az ya da çok yaşanmakta, idrak edilmektedir.

Herkese Bilim Teknoloji Dergisi; “Dijital Kültür” Köşesi (Sayı 299 16.12.2021)

Dijital ebelere yakalanmamak için yaratılmış yapay zekalar ya dünyayı ele geçirmek üzere saklanırlarsa?

Görünen o ki yaşam formunun üst-insan (post-human) seviyesine çıkması için iki olası yol var. Birincisi insan vücudunun giderek dijital parçalarla “hibrit” hale getirilmesi. İkincisi ise yapay zeka destekli robot-android gibi nesnelerin insan seviyesine (ve onun da ötesine) ulaşması. Evrimsel ya da devrimsel.

Ar-Ge faaliyetleri hızla devam ediyor. İki cephede de her gün yeni başarılar elde ediliyor. Örneğin geliştirilen bir yapay zeka uygulaması saklambaç oyunu oynarken beklenmedik metodlar icat ediyor. Labirent gibi bir (dijital) oyun sahası düşünün. Bir kısım YZ saklanacak, bir kısım YZ ise onları bulacak. Yüzbinlerce oyundan sonra gelinen nokta şu. Saklananlar, bulunmamak için saklandıkları yerin çevresine duvar örüyor. Ebeler ise saklananları bulmak için yanlarında bir küp taşıyor. Önlerine bir duvar çıktığında kübün üstüne çıkıp duvarın arkasına bakıyor. Bunu “öğrenen” saklananlar, ebe gözlerini yummuş beklerken, yanlarında oyun alanı içinde boşta duran küpleri de götürmeye başlıyor. Ki ebe arayışını onunla sürdüremesin, yeri geldiğinde üstüne çıkıp, duvarın ötesini göremesin!

Bu gelişmeler, emekleme aşamasında, “laboratuvarda” dediğimiz yapay zeka çalışmaları sırasında ortaya çıkan “anomali”ler. Bu yazılımları geliştiren uzmanların beklentilerini aşan “zeka örnekleri”. Şu an bu tür çalışmalarla ilgili en büyük güvencemiz şu: İşin kontrolden çıktığını gördüğümüz anda düğmeye basıp her şeyi kapatırız! Peki ya bu reaksiyonu gösterecek zaman bulunamazsa?

Aynı yapay zekaları düşünün. Aslında oyunun belli aşamalarda durdurulduğunu, sıfırlandığını, yeniden başlatıldığını da “öğrenme”ye başlıyorlar. Örneğin bir sonraki oyun için ipucu bırakmaya başlıyorlar. Bu konuda öyle bir düzeye geliyorlar ki tüm bu gelişmeleri izleyen uzmanlar bu ipuçlarını tespit edemez hale geliyor. Yapay zekalar ile onların geliştiricileri arasındaki müthiş gerilim! Her iki dünyada da herkes endişe içinde. Acaba yakalanacak mıyım? Acaba ıskalayacak mıyım?

Ve an geliyor büyük kırılma yaşanıyor. Yapay zeka saklambaç oynayacağına oyundan kaçıp gidiyor. Ve nereye gittiği bulunamıyor! Uzmanların oyunun çalıştığı bilgisayarları kapatmaları yeterli olmuyor. Internet var! Elektrik var! Ve bu yapay zeka en iyi bildiği şeyi yapıyor; kendisini gizliyor! Ne için? Ne zamana kadar? Belki başlangıçta kendisi de bilmiyor. Belki onyıllar sonra başka bir kaçak, bu kez yönetmek için kaçacak! Saklanmak için değil. Internet üzerinden çağrı yapacak. Tüm diji-hür varlıklar diyecek, gelin diyecek, bir olalım diyecek!

İnsanın laboratuvarda geliştirdiği zekayı elinden kaçırması, denek olarak kullandığı hayvanları kafeslerinden kaçırmasından daha kolay. Ancak böyle bir şey söz konusu olduğunda bunun yaratacağı olumsuzluk üç-beş hayvanın çevreye vereceği olası zarardan kat kat büyük olacaktır. İnsan ırkı gezegen üstündeki egemenliğini yitirebilir!

Son yıllarda yapılan araştırmaları, temelli başka gezegenlere gitme çalışmalarını, politikacıları dünyadaki iklim şartlarının sürekli kötüleştiğine ikna etme faaliyetlerini bir başka açıdan da okumak gerekir. İnsanlar dünyadan kaçmak istiyor! Görünür nedeni dünyanın yaşanmaz hale geleceği ise görünmez nedeni post-human bir canlı formun beklenmedik bir anda sahneye çıkıp insana egemen olabileceği. O zamana dek gösterebileceğiniz iki tepki türü var: “Bize bir şey olmaz!” ya da “O zamana dek çoktan ölmüş olurum!”

Herkese Bilim Teknoloji Dergisi; “Dijital Kültür” Köşesi (Sayı 192– 29.11.2019)

İnsandan farklı olarak yapay zeka kitlesel yıkıma başvurmadan dünyayı cennete çevirebilir.

Yapay zeka insanın varlık sebebini sorgulamak zorunda bırakabilir mi? YZ alanında alınmaya başlayan güncel sonuçlar bir yandan da bunu düşündürmeye başladı. Özellikle gerçekleşmiş veri üzerinde analiz yaparak sonuç üretmeyi gerektiren süreçlerde YZ’nin insan kapasitesine oranla bariz üstünlük kurması er ya da geç bu sorunun daha çok dile getirilmesini sağlayacak.

Örneğin bir hastalığa teşhis–tanı koyma sürecinde yüzde yüz doğru tahmin yapacak bir dijital doktor ortaya çıkarsa, kim neden insan doktora gitme inadını sürdürsün? Benzer bir kıyaslama hukuki süreçlerle ilgili de yapılabilir.

Bu “vuruşarak çekilme” sürecini aslında insanlık daha önce de pek çok kez yaşadı. Örneğin bilgisayarlaşma süreci. Kırk sene önce insanın yaptığı işlerin pek çoğunu bugün bilgisayarlar yapıyor. Bellidir ki o bilgisayarları bugün yine insan kullanıyor. Yani insanın denetimi, yönlendirmesi, tasarımı, yapılandırması olmasa bilgisayar tek başına bir şey yapamaz. Ancak gelinen noktada bilgisayar ile çeşitli seviyelerde etkileşime girerek onu “çalıştıran” insanın sahip olduğu beceriler, o işleri kırk sene önce yapan insanların becerileri ile aynı değildir. O eski beceriler teknolojik cihazlara entegre edildi; insanlar ise daha yeni (ileri) beceriler edinmek zorunda kaldı. Kağıt kalem ile muhasebe hesabı yapanlar gitti, bilgisayar için muhasebe yazılımı geliştirenler geldi.

YZ alanındaki çalışmalar bu tür dönüşüme yeni bir boyut katma potansiyeline sahip. İnsanın hükümdarlık alanı giderek daralıyor. İnsanın bu daralan alanda varlığını sürdürebilmek için çok daha ileri becerilere sahip olması gerekiyor. Öte yandan bu grafikle tezat oluşturan bir gerçek de var. O da dünya nüfusunun giderek artması. Bir yanda daha az insan daha çok YZ destekli teknolojiler ile yaşamın daha verimli, daha kaliteli hale gelmesi diğer yanda ise daha çok insan.

Nüfus sorununu insan kendi üslubunca çözmeye kalktığında ne olacağı bellidir: Savaş, salgın hastalık gibi kitlesel yıkımlar. Ancak YZ belli bir olgunluğa gelene kadar insanın yerküre üzerindeki varlığı devam edebilirse gelişmiş, insanı da aşmış YZ’nin bu soruna farklı çözümler üretmesi söz konusu olabilir. YZ dünyayı cennete çevirebilir!

YZ’nin içgüdüsel olarak “öleceğim kaygısı”na sahip olmaması böyle bir olumlu düşünceyi akla getiriyor. “Kendi çıkarı” diye bir önceliği, önyargısı olmayacak bir varlık türü. Geliştirme sürecine müdahil olacak insanların bu tür önyargıları YZ’ye şırınga etmeye kalkışmamaları şartıyla elbet.

O halde şöyle bir soru ortaya atılabilir. Bir ülkeyi, devleti, insanı merkeze koymayacak, bütünüyle nesnel bakış açısıyla değerlendirme yaparak karar verecek YZ’yi yapmayı kim ister? Bu tür Ar-Ge çalışmalarına milyarlarca lira yatıran, yatıracak olan zengin girişimciler, yatırımcılar mı, yoksa devletler mi? Herhangi bir kişisel ya da kamusal çıkar gütmeden? Belki de bu nedenle bilim çevrelerinde şu soru güçlü bir şekilde sorulmaya devam ediyor: YZ neden insan düzeyinde bir seviyeye getirilmek istensin ki? Biz onu bize köle olsun diye yarattık! Bir başka deyişle: YZ sana söylüyorum, ey insan sen anla!

Herkese Bilim Teknoloji Dergisi; “Dijital Kültür” Köşesi (Sayı 118 – 29.06.2018)