MİT Başkanı Prof.Dr. İbrahim Kalın’ın konuşmasının düşündürdükleri…

Bilinen tarihin hiçbir evresinde bilgi hiç bu kadar bol olmamış, hakikat hiç bu kadar etkisiz eleman konumuna düşmemiş olsa gerek. Çünkü içinde yaşadığımız düzen, bilginin doğruluğunu değil dolaşımını esas alıyor (almak zorunda); bunun yan etkisi olarak hakikat  (tedavülden kalkmasa da) işlevsiz hale geliyor.

MİT Başkanı Prof.Dr. İbrahim Kalın Stratcom 2026 etkinliğinde bir konuşma yaptı. Konuşma hızla tüketilecek politik bir içerik olmanın ötesinde, güncele felsefi derinlik katan açıklamalar barındırıyordu. Kalın öncelikle postmodern düşüncenin yarım asır önce ilan ettiği “büyük anlatıların sonu” olgusuna dikkat çekti. Akıl, bilim, ilerleme gibi kavramların yerini mikro hikayelerin alacağını söylemişti postmodernizm. Ancak ortaya çıkan tablo bu öngörüyle örtüşmedi. Büyük anlatıların yerini çoğul hakikatler değil, tüketim mantığının belirlediği bir dolaşım düzeni aldı. Sorun anlatıların çökmesi değil; onların yerine neyin geçtiğinin yanlış anlaşılması.

Türkçe’de bir “information” kaosu var! Onu “bilgi” diye çevirerek düşünce üzerinde büyük bir yara açılmış durumda. Batı “enformasyon çağı” diyerek yanlış bir eşleştirme yapmıyor çünkü enformasyonun bir gizilgücü vardır; onu işleyecek mekanizmadan “bilgi” (knowledge) üretmesini bekler. Bu süreç “anlama”yı bir motor gibi kullanır. Tüm bu devinimin muradı ise bilgeliğe-hikmete ulaşabilmekti(r).

Postmodernist düşünce dijital ile gelen sosyal medya batağının bireyi ve toplumu ne hale getireceğini de güç sahiplerinin bunu bir manipülasyon aracı olarak kullanacağını da (dezenformasyon) öngörmedi. Gelinen noktayı artık postmodernizm refleksiyle değil (hala sanayi toplumu paradigmasında kalınacaksa) hipermodernizm gibi bir kavramla açıklamaya çalışmak daha doğru olacaktır. Ya da paradigmalardan kurtulmak için tarafsız-şahsiyetsiz “dijital” kelimesiyle!

Bugünün dijital dünyasında veri artıyor, içerik çoğalıyor, akış hızlanıyor. Fakat bu artış, bilgi üretimine aynı ölçüde katkı sağlamıyor. Çünkü dijitalin ontolojisi anlam üretmekten ziyade dolaşımı (hızlandırarak) sürdürmektir. Enformasyon bu sistemin hammaddesi; ama bilgi onun zorunlu çıktısı değil. O nedenle artık “doğru”ya değil, “hareket”e ihtiyaç var.

Dijital, hakikati ortadan kaldırmıyor; onu değersizleştiriyor. Doğru bilgi ile yanlış bilgi arasındaki fark, ahlaki ya da epistemolojik bir mesele olmaktan çıkıyor, araçsal (teknik) bir önemsizliğe dönüşüyor. Önemli olan bilginin doğru olup olmadığı değil ne kadar hızlı yayıldığı, dikkat çektiği, dolaşımda kaldığıdır. Hakikatin bu yarışta geri kalması tutarlı. Yanlış değil yavaş olduğu (olması gerektiği) için!

Kalın’ın işaret ettiği hakikat–bilgi–varlık bağının kopuşu burada yeni bir anlam kazanıyor. Modernizm bu bağı zayıflatmıştı; postmodernizm tartışmalı hale getirdi. Dijital ise bu bağı fiilen gereksizleştiriyor. Çünkü dijitalde bilgi, varlığa tekabül etmek zorunda değil; dolaşımda olması yeterli. Böylece bilgi artık temsil ettiği varlıktan kopuktur ve (algıda) kendi başına dolaşan bir birimdir!

Bu dönüşüm, bilginin amacını da değiştiriyor. Modern dünyada bilgi, kontrol etmenin aracıydı. Dijitalde bir adım öteye geçti; sürekliliğin aracı oldu. Akışın kesilmemesi, dolaşımın durmaması, görünürlüğün sürmesi esastır. Bilgi bu düzenin yakıtı; tüketilebilir olduğu sürece doğru olup olmamasının önemi yok. Süreklilik “doğru yön” olgusunu da gereksiz hale getirdi; artık her yön doğru! Sonuç: Hikmet artık nicelik konusudur, nitelik değil! “Hikmet” dijitalde “hiçmet” olmuştur!

Herkese Bilim Teknoloji Dergisi; “Dijital Kültür” Köşesi (Sayı 516 10.04.2026)

Küreselleşmenin kültürü olarak hiperkültür.

Dijitalleşme mi küreselleşme mi? Yoksa ikisi birden mi? “Kültür”ün dönüşmesi üzerinde daha derin etkiler yaratacak? Kültür bir açıdan matematikteki “sonsuz” gibi. Ona ne eklerseniz ekleyin değişmiyor. Kültür de hangi yönden gelen rüzgâr nereye savurursa savursun. Yeterince zaman geçtikten sonra yeni koordinatları ne olursa olsun. O yine yeni haliyle “kültür” olarak kalıyor. Ancak öncesini ve sonrasını anımsayan birileri kaldığı (ya da her iki durumu da kalıcı hale getirdiği) sürece bir şeylerin değiştiği gerçeği varlığını sürdürebiliyor. Eskiden Beyoğlu’na en şık kıyafetlerle çıkılırdı!

Dijitalleşme görünürde kültürel ögeleri format değişikliğine tabi tutuyor. Daha önce fiziksel mecralarda üretilen kültür artık daha ziyade dijital muadillerinde ortaya çıkarılıyor. Dijital fotoğraf, dijital para. Sadece “şey”ler değil kültürel “süreç”ler de dijitale dönüştürüldü, dönüştürülmekte. Kırk sene önce yapılan şeylerin neredeyse tamamı dijitalden yapılabilir hale geldi: Bir şeyler satın almak, fatura ödemek, başvuru yapmak, mektup yazmak-göndermek, sosyalleşmek vb.

Süreçlerin dönüşmesi henüz tamamlanmadı. O nedenle hala “dijital dönüşüm”den bahsediliyor. Kurumlar dijital dönüşüm ofisleri kuruyor. Başlarına üst düzey yöneticiler atıyor. O nedenle henüz “dijital dünya”ya ulaşılamadı ama yavaş denmeyecek bir süratle oraya doğru gidiliyor. Son ögeler de son süreçler de dijitalleştiğinde bu iş bitmiş olacak!

O arada küreselleşme kültürü nasıl dönüştürüyor? Byung-Chul Han’ın Hiperkültürellik kitabı (Ketebe Yayınları) bu sorunsala eğiliyor. Küreselleşme yereli ortadan kaldırmak değil de bütün yerelleri (biraz eğip bükse de) daha büyük tek bir yerelin üyesi haline getiriyor. Birbirleriyle iç içe girmiş. Ama yok olmamış. Birileri keman birileri fagot çalıyor olabilir ama bu müzisyenler bir araya gelmiş hep birlikte ortak bir ezgiye eşlik ediyor: Globalleşme senfonisi!

İster dijitalleştirilsin ister hiperleştirilsin kültür her iki durumda da bireyi ve giderek toplumu zamansız-mekânsız bir üst-evrene taşıyor. Klasik anlamda kültür (“yerel kültür”?) kendine has bir zaman-mekân gerekliliği üzerinde yükselirken hiperkültürde böyle bir şey söz konusu değil. Internet, dijitalleşme bunun altyapısı değil belki ama en büyük destekçisi. Dijitalleşme olmadan küreselleşme olabilir miydi? Olabilirdi. Ama bugün ulaştığı mertebeye belki elli sene sonra ulaşacaktı. Dijital bu vahşi global paradigmada hunharca kullanılan bir katalizör ancak!

Hikâye burada bitiyor mu? Byung-Chul Han’ın her kitabı konsantre tespit ve dolaylı ya da dolaysız eleştiri yüklü. Sanayi toplumu üzerinde yükselen global yapılara karşı (kapitalizm, modernizm, postmodernizm vb.). Ancak bu eleştiri refleksi de kapitalist sanayi toplumu paradigmasının kurallarına uygun olarak yapıldığından alternatif bir öneri ya da paradigma sunmaktan yoksun kalıyor. Han tespit ve eleştirilerinden sonra bir kuram önermiyor. Dolayısıyla bir açıdan bakıldığında ajitasyon yapmakla kalıyor.

Oysa dijital kendi başına yeni bir paradigma oluşturma potansiyeline sahip. Küreselleşmenin katalizörü olmak yerine sanayi toplumunu ortadan kaldırabilir. Çünkü psikolojik üst sınıra dayanmış “insan”ı başka bir boyuta taşıyabilir. Kapitalist paradigmanın yıkılması için insan özbilincinin ölümsüzleşmesi gerekiyorsa bunu dijital paradigma sunabilir. Pek çok iyimser bunun için 21. yüzyılı öngörüyor. En fanatikleri 2029 diyor! İnsan ölümsüzlüğe ulaşırsa ne yapacak? Belki de birileri Borges’in öyküsündeki gibi bir kenara oturup heykel olacak. Birileri ise evrenin öteki ucuna gitmeye çalışacak!

Herkese Bilim Teknoloji Dergisi; “Dijital Kültür” Köşesi (Sayı 438 12.09.2024)

Z Kuşağı belki de nasıl yaptığını belli etmeden yapan ilk kuşak olacak!

Pazarlama konusundaki önemli çalışmalarıyla bilinen değerli hocamız Prof. Dr. Yavuz Odabaşı’nın yeni çıkan kitabı “Postmodern Siyaset Pazarlaması”nın kapağında bu (postmodern) slogan var. Bizim gibi yaşı tutanlar “Böyle bir şey olabilir mi?” diye sorgulayadursun, kaotik bir devinim halindeki postmodern zamanların ruhu gereği slogan olgunlaşıp yaşlanmaya başlamıştır bile!

Murat Ülker’in kapsamlı özsözüyle açılan kitap sekiz makale-bölümden oluşuyor. Bu sekiz aşamada yolculuk “gelenek”ten başlıyor, bir seçmen olarak Z Kuşağı profilinin irdelenmesiyle sona eriyor. Bu haliyle kitap kendi kendisiyle tezat (öz-çelişki) yaratmıyor. Hem postmodernizm odaklı bir içerik sunuyor hem de onun işaret ettiği özellikleri (akışkanlık, eklektiklik, çeşitlilik vd.) bünyesinde barındıran bir “deneyim” yaşatıyor!

İnsanlık belli bir olgunluğa ulaştığı her seferinde kabuk değiştirerek yoluna devam etmekte. Başlangıçta hâkim güç doğa idi. İnsan önce ondan köşe bucak kaçarak yaşadı. Sonra elini güçlendirecek bir şeyi keşfetti (tarım) ve yerleşik düzene geçti. Bununla birlikte doğa korkulan bir şey olmaktan çıktı üstesinden gelinen bir şey halini aldı. Bu süreçte sığınılan mutlak güç olgusu da metafizikten fizik dünyaya doğru dönüşüm geçirdi.

İkinci olgunluk aşamasında metafiziğin tanımladığı öz ve toplum yapılanması merkeze insanı koyarak bir yapısökümü sürecini icra etti. Sanayi toplumu, kapitalizm, modernizm bu sürecin bayraktarlığını yaptılar. Eski paradigmanın pek çok olumsuz özellikleri ortadan kalktı. Yeni paradigma yepyeni olumsuzlukları getirip masanın üstüne bıraktı. Eskinin her sorunu, çözüldüğü andan itibaren yok olmakla kalmadı adeta hiç varolmamış sayıldı. İnsanın vefasızlığı belki de hep vardı. Ölümlü bir yaratık ne kadar vefalı olabilir? Bugün kimse ortalama ömrün otuzdan seksene çıkmış olmasını önemsemiyor; ama seksen yaşında seksen tane sağlık sorununun baş göstermesini eleştiriyor!

Kitapta kontrolcü kapitalist bakış açısına göre bir kaba sığdırılamayan postmodernizmle ilgili yirmi farklı uzmandan yirmi farklı tanım var. Bu uzmanlardan Featherstone’un tespiti belki de içlerinde en postmodernist olanı: “Postmodernistlerin sayısı kadar postmodern tanım vardır” (s.52). Bu aslında eleştirilere karşı “kara delik” özelliğini harekete geçiren modernist-kapitalist sanayi toplumunu felç edici bir tanımdır! O nedenle modernist paradigma postmodernizme net bir tanım getirerek onu hedef tahtasına dönüştürmek isterken, postmodernist paradigma bu yaklaşıma kurban gitmemek için “sürekli hareket halinde”dir. Günümüzde zamanın doğrusallığının ortadan kalkması biraz da bundan olsa gerek. Sanayi öncesindeki gibi döngüsel-küresel olduğu söyleniyor ancak ben daha kaotik olduğunu düşünüyorum: Her yöne doğru yayılma gösteren ve örüntüsü (pattern) tespit edilemeyen bir devinim!

21.yüzyılın ilk neslini oluşturan Z Kuşağı işte böyle bir kaosun içine doğdu. Bebekliklerinden beri her hareketleri kaydedilmekte olduğundan, bu kuşağı tanımlamak için elde çok büyük veri var. Bu büyük veri Z Kuşağı’nı merkezi anlamda kategorize edemiyor. Kitapta örneğin sekiz farklı Z Kuşağı alt-kategorisinden bahsediliyor (s.312) ki bu kategori sayısı seksene de çıksa şaşırtıcı olmaz! Z Kuşağı belki de nasıl yaptığını belli etmeden yapan ilk kuşak olacak. Yaptığı en temel şey ise yaşamı merkezsizleştirmek olacak! İnsanlığın kurmuş olduğu her müesses nizamda!

Herkese Bilim Teknoloji Dergisi; “Dijital Kültür” Köşesi (Sayı 355 19.01.2023)

Posthümanizm post-hüman evresine geçildiğini iddia ederken, transhümanizme göre “insan”ın önünde kat etmesi gereken uzun bir yol var!

Bill Gates’e göre “yapay zekanın geleceğini tahmin etmede en iyi kişi” Ray Kurzweil. Onun teknolojik tekillik ile ilgili 2005 baskısı kitabının (“Tekillik Yakın”) daha yeni versiyonunun (“Tekillik Daha da Yakın!”) Şubat 2022’de çıkacağı söyleniyor. Makine ile insanın yolunun insan vücudunda kesişmesinin yoğunlukla artacağı bir tekillik döneminde insanın artık “hibrit” bir fizyolojik-bilişsel yapıya geçeceğine işaret ediliyor.

“İnsan”daki bu değişim akla ister istemez transhümanizm ve posthümanizm kavramlarını getiriyor. Birbiri ile neredeyse “hüman” kelimesinden başka hiçbir ortak yanları olmayan ama kulağa bir o kadar da çok yakın gelen iki bakış açısı.

Transhümanizm, aslında sanayi toplumu paradigması içinde yer alan bir olgu. Temel motivasyonu insanın geliştirilmesi (“human enhancement”, H+). Vücudu geliştirilecekse vücudu geliştirilsin. Aklı-zihni geliştirilecekse aklı-zihni. Böylece kalp pilinden beyin komutlarına cevap veren takma organlara, yaşlandırmayı geciktirici çalışmalardan damarlarda dolaşıp bozuk hücreleri tamir edecek nano-robotlara dek her türlü “ilerleme”, insanın geliştirilmesine hizmet ediyor olması açısından transhümanizm anlamına gelmektedir. Bu gelişmeleri baz alan transhümanist bakış açısına göre bunlar post-hüman demek değildir.

Antroposantrizm ile derdi olmayan transhümanist bakış açısına göre “post-hüman”dan bahsedilecekse örneğin insan aklının ya da bilincinin insan beyninden daha farklı bir yuvaya (örneğin bir bilgisayara) transfer edilebilmesi gerekir. Ya da Marsa gidip koloni kuracak insan, kuşaktan kuşağa evrimleşip, Mars’taki çevre şartlarına göre fizyolojik adaptasyonunu tamamladığında post-hüman seviyesine ulaşmış olabilecektir.

Posthümanizm ise postmodernist bakış açısıyla ve çok daha farklı bir amaçla “insan”a yaklaşmaktadır: İnsanın yapısökümü! Posthümanist yapısökümü konuyu çeşitli açılardan ele alır. Örneğin post-antroposantrik bakış açısına göre insan artık sanayi toplumundaki haliyle yüceltilen, eşsizleştirilen, kompakt bir varlık değildir. Düzenli olarak canlı türlerinin yok olmasına sebebiyet vermekte olan sanayi toplumunun insanı nasıl “yüceltilebilir”?

Posthümanizmin bir başka bakış açısı olan post-hümanist model ise insan denildiğinde onu oluşturan tüm özellikleri itibariyle tek bir türe atıfta bulunulamayacağından, farklılıklar içerdiğinden ve bu farklılıkların aslında “insan” denilen canlı türünü de farklılaştırmakta olduğundan (“insanlar”) yola çıkar. Köle ile efendi aynı “insan” mıdır? Peki burjuva ve proletarya mensubu iki insan? Cinsiyet, etnik köken, inanç gibi bakış açılarından herhangi birine göre kategorize edilen ve bunun sonucunda (dez)avantajlı konuma yerleştirilen insanlar için tek ve aynı ifadeyi (“insan”) kullanmak pratikte ne kadar doğrudur?

Konu post-düalist bakış açısından da irdelenebilir. Buna göre yapısı söküldüğünde insanın insan kümesi dışında kalan başka şeylerle olan simbiyotik ilişkisi gözler önüne serilmektedir. Bağırsaklardaki bakterilerden, soluk alıp vermek için gereksinim duyulan havaya dek! Bu “yan” ögeler insan denildiğinde resme dahil edilmemektedir ancak bunlar olmadan da insan aslında var olamamaktadır.

Yukarıdaki üç Posthümanist modelin her biri de benzer bir sonuca işaret etmektedir. Teknolojinin tekillik gibi, yapay zekanın genel ya da süper gibi daha ileri olgunluk seviyelerine ulaşmasını beklemeye gerek yok. Post-hüman bugün buradadır ve az ya da çok yaşanmakta, idrak edilmektedir.

Herkese Bilim Teknoloji Dergisi; “Dijital Kültür” Köşesi (Sayı 299 16.12.2021)

Haliç Üniversitesi Fen Edebiyat Fakültesi‘nin düzenlemekte olduğu Bilim ve Teknoloji Konferansları‘nın konuğu olarak 17 Nisan 2019’da yapmış olduğum konuşmada üç önemli konu üzerinde durdum: Doğru-Ötesi (post-truth), Yapay Zeka ve Geleceğin Dijitalleşmiş Meslekleri.

Post-truth dünya ne demek? Yeni mi? İnsanlar neden gerçek yerine onun eğilip bükülmüş hallerini tercih ediyor? Türkçe’de genellikle gerçek-ötesi ifadesiyle tercüme edilen bu kavram aslında objektif gerçek yerine bireyin onu algıladığı hali olan “doğru”nun yozlaştırılmasıyla ilgili. O nedenle de doğru-ötesi demek daha uygun! Hızlanan dijital yaşamda birey artık nesnel gerçeği tespit edecek gücü kendisinde bulamadığından olguları ve kavramları “işine geldiği gibi” yorumlamayı tercih ediyor. Böylesi daha kolay!

Yapay Zeka, büyük veri analizi ve nesnelerin interneti teknolojileri ile birlikte yakın gelecekte yaşamı kökten değiştirecek. Bu çerçevede yetişmekte olan nesiller hangi meslekleri seçerse daha doğru bir karar vermiş olur? Burada temen unsur “makinenin yapamayacağı” şeyleri yapabilecek becerilere sahip olabilmek. Yaratıcılık, inovasyon, eleştirel düşünme gibi.

Yıllardır büyük bir özveri ile bu konferansları organize eden Haliç Üniversitesi Fen Edebiyat Fakültesi dekanı Prof. Dr. Oya Oğuz’a Matematik Bölümü başkanı Prof. Dr. Ömer Oğuz’a ve öğretim üyesi Dr. Nebi Önder’e müteşekkirim!