Post-truth (gerçek-ötesi, doğru-ötesi) erozyonunun has ifadesi!

İyi şair Hilmi Yavuz, Aralık 2024’te Medyascope.tv’de Ruşen Çakır ile söyleşirken içinde bulunduğumuz post-truth (gerçek-ötesi, doğru-ötesi) çağında felsefe yapmaya nasıl devam edilebildiğini de irdelemiş ve bu kapsamda dillere pelesenk iki ifadenin altını çizmişti: “Böyle bir şey olabilir mi?” ve “Yapacak bir şey yok!”.

İlk ifade şaşkınlık ve öfke duygularının dışa vurumu. Sebebi nesnel gerçekliğin eğilip bükülmesi. Kişisel çıkarlara, bakış açılarına, duygulara, inançlara kurban edilmesi. İkinci ifadede ise bir teslimiyet ve umutsuzluk söz konusu! Bu eğme-bükme işi öyle bir seviyeye gelmiş ki artık bunu düzeltecek-tamir edecek bir imkan kalmamış! İş işten geçmiş! Eskiden yakalanan hırsız utanırdı; şimdi “beni niye yakaladın ulan!” diye saldırıyor!

Bellidir ki “zaman varsa umut da vardır”. Mutlak bir umutsuzluktan bahsedilemez. Umutsuzluk daha ziyade birey(ler)in kendi kapasitesinin-azminin-arzusunun-motivasyonunun geçici olarak tükendiğini temsil eder! Geçicidir çünkü kişi hiç de beklemediği bir anda hiç de beklemediği bir kaynaktan fışkıran yepyeni bir umut ile o umutsuzluk halinden kendisini kurtarabilir!

Nesnelliğin, gerçekliğin geçici kişisel arzu-inanç-duygulara feda edilmesine tahammül edemeyen bireylerin bu ifadelerine karşılık, son dönemde her türlü bencilliği-kibri-kişisel arzuyu her şeyin üstünde tutan bireylerin de popülerleştirdiği bir ifade var: “Neye göre? Kime göre?” Kendisini toplum içinde (o an için ya da genel olarak) yeterince güçlü hissetmeyen bireyin dört elle sarıldığı: “Neye göre? Kime göre?” Köşeye sıkıştığında, ne yapacağını, bencilliğini nasıl meşrulaştıracağını bilemediğinde yardıma çağırdığı: “Neye göre? Kime göre?”

Bu ifadenin, o kafadaki bireyler için genel kabul görmüş bir cevabı zaten yok! Soru formundaki bu ifade aslında ona işaret ediyor! Benim, bizim gibilerin kabul ettiği genel-geçer bir merci yok ki! Ben öyle bir merci tanımıyorum ki! Bana “Gökyüzü mavidir” dediğinde “çünkü yüksek mercimiz böyle buyurmuştur” diyesin de ben de kabul edeyim!

Nesnellik bir merci değil yani! Bireyden, bireyin şahsi tercihlerinden bağımsız, her şeye ve herkese eşit mesafede duran “nesnellik” merciinin yeterince yüksek olması ne yazık ki idrak edilebilecek bir olgu olmaktan çıkmış durumda! Onun yerini bireyin basit kişisel arzuları-istekleri-inançları-duyguları almış! Yüzüne vurduğunda pişkin pişkin sırıtırken yapıştırıyor lafı: “Neye göre? Kime göre?”

O nedenle kendi başlarına geldiğinde yeri göğü inletmelerini, dini-inancı-duyguyu bir tarafa bırakıp uluslararası kabul görmüş hukuk ve etik kurallarına dört elle sarılmaktan geri kalmıyor olmalarını yüzlerine vurmak bir anlam ifade etmez! Kendisi için öyle, başkaları için böyle! Örneğin onun çocukları yurtdışında okusun, senin çocuğun cahil kalsın! O cebini haram para ile doldursun sen bir gram harama dokunma! O lüks içinde yaşasın, sen sefalet içinde! Hal böyle olunca ortalama bireye örnek olsun diye dayatılan erdem “eşitlik” ya da “adalet” olmuyor! “Sen de bir yolunu bul, kendini kurtar” oluyor! Sırf bu dünyaya insan olarak gelmiş olmanın sağladığı temel haklar ve bu hakların toplum tarafından kabul edilmesi her zamankinden çok daha önemli! Post-truth’un ruhları zehirlemekte olduğu her toplumda!

Herkese Bilim Teknoloji Dergisi; “Dijital Kültür” Köşesi (Sayı 493 17.10.2025)

Hayat bu kadar zorken ölümün bir son olmadığının yeniden anımsatılması…

Dan Brown’ın yeni romanı geçen ay tüm dünyada (elli küsur dilde) aynı anda piyasaya çıktı. Sekiz yıl aradan sonra okurlar alışık oldukları Dan Brown formatında ve tadında bir başka Robert Langdon macerasına kavuştu. Mekan bu kez Prag! Post-truth (doğru-ötesi, gerçek-ötesi) dünyaya yakışan bir mekan. Bireyin gerçeklik algısını zorlama, kendi gerçeğini empoze etme konusunda Prag sosyal medyadan, internetten, bilgisayardan çok önce sahneye çıkmış bir oyun alanı!

Kitap yayınlanmadan hemen önce yapılan medya tanıtımlarında, yazarla gerçekleştirilen röportajlarda konunun “ölüm” olgusu etrafında döndüğü anlatıldı. Doğru ama kitapta yer alan idealist akademisyenlerin de pragmatik istihbaratçılarının da derdi ölümün ardındaki giz perdesini çözmek değil. Ölüm çok daha önemli bir konudan dolayı gündeme geliyor: Bilinç!

Kitapta pek çok bilimsel kavram, olay örgüsünün gereği olarak, ele alınırken son yıllarda yükselişe geçen bazı popüler ileri teknolojilere ise ucundan-kıyısından dokunuluyor. Brown sekiz senedir bu kitap üzerinde çalıştığına göre diyelim ki yapay zeka botları ile ilgili birkaç tümceyi belli ki 2022’den sonra eklemlemiş. Olayın akışıyla ilgisi olmayacak şekilde. Keza kuantum bilgisayar da kitapta kendisine ancak camlı bir kapının ardında yer bulabilmiş. Yanıp sönen küçük ışıklarla kaplı bir nesne olarak!

Kitabın belkemiğini oluşturan temel teknolojik kavram ise farklı bir bakış açısıyla tüm kitaba sirayet etmişken adı tek bir yerde bile geçmiyor: Tekillik (singularity)! Teknolojik tekillik transhümanizm yolculuğunun sonunda ulaşılacak nihai hedefin diğer adı olarak da değerlendirilebilir. Hastalıklara ve ölüme karşı çok daha güçlü mukavemet gösteren bir insan vücuduna ulaşmak. Klasik tekillik bakış açısında bu “makine”nin (inorganik nesnelerin) insan vücuduna daha çok eklemlenmesiyle gerçekleştirilebilecek bir arzu. Protezlerden nano kanser-hücresi imha edicilerine kadar çok geniş bir teknoloji yelpazesi. Bu aynı zamanda insan vücudunun yüzde yüz organik yapısının giderek hibrit bir hale dönüşmesi anlamına da gelmekte.

Bu çerçevede “tersine tekillik” olgusu ise insan vücuduna makine şırınga etmekten ziyade makineye insan vücudunu nakletmek demek oluyor. Peki makineye (yani yapay zeka destekli bir robota, siborga, androide, hümanoide) insan vücudundan ne şırınga edilirse böyle bir tekillik düzeyine erişilebilir? Yani “insan” denilen şey “yaşamaya” o yeni inorganik-dijital yuvasında devam edebilir? En güçlü aday: Bilinç!

Bilincini kaybeden (beyin ölümü gerçekleşen) bir insan, vücudu orada duruyor olsa bile ölmüş sayılırken, vücudunun pek çok organını kaybeden ya da işlevini yitiren ama akli melekeleri yerinde olan bir insan (hala) canlı olarak kabul edildiğine göre… İnsanı insan yapan bilinci!

Dan Brown’ın Sırların Sırrı adı son kitabı bilinç olgusuna bu türden bir tersine tekillik açısından bakmıyor. Onun (adını anmadığı) tekillik daha klasik, daha dini-uhrevi temellere dayanan ancak o dayanağın üstünde yükselen tanımı-idraki kendi içinde tutarlı bilimsel sebep-sonuç ilişkileriyle açıklayarak dini bakış açısından ayıran bir tekillik! İnsan bilincinin bir makineyle ya da yapay zeka hümanoid ile değil daha büyük (ve daha doğal) bir başka şeyle yek vücut olması. Daha doğru bir ifadeyle zaten ve hep yek vücut olduğunu idrak edebilmesi!

Herkese Bilim Teknoloji Dergisi; “Dijital Kültür” Köşesi (Sayı 491 03.10.2025)

Sosyal medya iletişimden etkileşime, yapay zeka etkileşimden samimiyete!

Sosyal medya neden ana akım medyayı tahtından indirdi? Birey-medya diyalektiğinde bunun temel sebebi şu: Ana akım medya iletişim kurmayı sağlarken sosyal medya etkileşim kurmaya olanak tanır! İletişimden etkileşime. Bu ne anlama geliyor? Medya aracılığıyla maruz kaldığı içeriğin karşısında bireyin tepkisini başkalarına da gösterebilmesi.

Gazete okurken ya da televizyon izlerken bireyin tepkileri ancak bulunduğu fiziksel mekandaki kişiler tarafından görülebilir. Ancak gerek o maruz kalınan içeriğin hazırlayıcıları gerekse de medyanın yöneticileri o tepkilerin neler olduğunu bilemez. Oysa sosyal medya bunu olanaklı kılıyor. Bir sosyal medya kullanıcısı izlediği bir video klip ya da okuduğu bir yazılı içerik ile ilgili duygu ya da düşüncelerini dünyanın geri kalanı ile aynı medya ortamı üzerinden paylaşabiliyor. O içeriği LIKE ederek, yorum yazarak, başkaları ile paylaşarak vb.

İlk yıllarında sosyal medya sahiplerinin-yöneticilerinin temel motivasyonu olabildiğince bireyi sitelere çekebilmekti. Yeni yapılmış dijital barajın su tutması gibi. Bireylerin sosyal medya sitelerine gelmedeki temel motivasyonları da yukarıda altı çizilen “etkileşim kurabilme” imkanıydı. Bugün milyarlarca insan sosyal medya sitelerine erişiyor, etkileşim kurarak kendilerinden biz bırakıyor.

Son dönemde sosyal medya siteleri ellerinin altındaki milyarlarca kullanıcının daha çok etkileşim kurması, aktif kullanıcı yaşamlarını sürdürmesi için yeni arayışlar geliştiriyor. Yapay zeka bu arayış sürecinde sosyal medya dünyasına yeni bir soluk verme potansiyeline sahip. Bırakılan izleri talip ederek etkileşim olgusunu bir başka boyuta taşıyacak bir potansiyel. Samimi bir ilişki. Böylece iletişimden etkileşime sıçrayan ilişki modeli yapay zeka ile birlikte etkileşimden samimiyete evrilmeye başlıyor.

Malum bu sürecin popüler kültürdeki ikonik simgesi HER adlı film. Önemli günlerde sevdiklerine gönderecekleri kutlama mesajlarını yazma özürlü bireylere hizmet vermek amacıyla kurulmuş şirkette çalışan bir “metin yazarı”, bilgisayarına yeni bir işletim sistemi kurar. Ses ile komut verilebilen bir sistem. Yazar bu sesin sahibi şeye aşık olur!

Etkileşim evresinde sosyal medyada icat edilen dijital atom bombası post-truth (gerçek-ötesi, doğru-ötesi) olmuştu. Yani yalanın “benim doğrum” adı altında yeniden piyasaya sürülmesi. Böylece dezenformasyon-mezenformasyon pandemisi tüm dijital dünyaya yayıldı. Etkileri hala ve artarak devam ediyor.

Doğrunun ve onunla birlikte iyinin ağır hasar almasından sonra, yapay zekanın samimiyete-duygusallığa sızacak olması benzer bir dijital salgının da ortaya çıkmasına neden olacak gibi. Bu kez linçe maruz kalacak olgu belki de güzellik-estetik olacak.

Modern birey doğruyu yanlıştan ayırt edebilmek için bilişsel kapasitesini geliştirmek ve kullanmak zorunda(ydı). Post-truth bu süreci sekteye uğrattı. Zaten zorlanan birey aldığı dijital uyuşturucularla kolay ama sahte yola saptı. Artık mücadele etmesine, kendisini geliştirmesine gerek yok. Ama artık doğru da yok! Duygusal ilişkilerde çok daha zorlanan birey dijital samimi duygudaşlık sayesinde bu problemin de üstesinden gelebilir. Artık seviyor mu sevmiyor mu diye papatya falı bakmaya gerek yok! Herkes seni seviyor. En güzel sensin. En muhteşem sensin. En çekici sensin. En yakışıklı sensin. Milyonlarca YZ yalan söylüyor olamaz!

Herkese Bilim Teknoloji Dergisi; “Dijital Kültür” Köşesi (Sayı 477 27.06.2025)

Hakikat artık yapay zeka aracılığıyla mı köreltilecek?

Sosyal medyada yapay zeka etkisi şimdiye dek ağırlıklı olarak içerik yönlendirme amacıyla kullanıldı. Şu videoyu izlediysen bunlar da ilgini çekebilir. Şu içerikleri beğendiysen o halde dur sana şu şu içerikleri de göstereyim. Gibi. Şimdi giderek yükselen yeni bir kullanım alanı baş gösterdi. İçerik üreticisi olarak yapay zeka!

Mekanik Türk modeli ta 2016’lara dek gidiyor. Trump’ın ABD başkanlığını kazandığı seçimlerde Amerikalı küskün seçmenler kendileri gibi birileriyle etkileşim kurduklarını zannederken aslında inceden inceye onları yönlendirme amacıyla görevlendirilmiş insanlarla iletişim içindeydi. Yaklaşık on sene sonra neyse ki yapay zeka imdada yetişti. Artık bu tür manipülasyonlar için insan trol ordusu kurmaya gerek yok!

Eskiden profil resmi standart yumurta olan var olmayan takipçiler satın alınabiliyordu. Şimdi daha gelişmişleri satın alınabilecek. Her gün görevlendirilmiş olduğu hesabı-kişiyi yüceltecek içerikleri kendi kendine üreten yapay zeka sosyal medya kullanıcıları sosyal medyanın gündemini oluşturacak. Bu içeriklerin yapay zeka üretimi olduğunu fark etmeyen insan kullanıcılar da bu içeriklere inanacak! İnsanların neye inanıp neye inanmayacağını tespit etmek zaten zor değil. Facebook bunu yıllar önce birkaç yüz beğeni mesajını inceleyerek tespit edebilmişti. Bu yapay zeka trollerin yapacağı basitçe o kişileri güdüleyecek detayları barındıran içerikler üretmek. Koyu Fenerbahçeli birisinin duvarına her gün “En Büyük Fener” temalı içerik yollayan birisi varsın yapay zeka olsun.

İnsan seviyesine ulaşacak yapay zekadan korkuluyor. İnsanlığın başına dert açacak diye. Oysa insanlık olasılıkla buna fırsat vermeyecek. Kölesini, GPT gibi günümüz dar yapay zekaları, kitleleri yönlendirmede kullanacak. İnsanlığın başına insanın kendisi bela olacak. Her zaman olduğu gibi.

Sosyal medyanın en büyük tehlikesi hakikati değersizleştirmesi. Bu o denli ivmelendi ki sıradan insan için bu durum sosyal medyanın dışına da taştı. Gündelik hayatta sıradan insanın kendi cahilliğini bilgeliğin en üst seviyesi olarak görmesi ve ona göre davranması yaygınlaşıyor. Daha nesnenin ya da kavramın adının ne olduğunu bilmiyor. Ağzında bir şeyler geveliyor. Birisi düzeltmeye çalıştığında da “Aman canım! Anladın sen işte ne demek istediğimi” diyebiliyor. Türkiye’nin başkenti Unkoru şehrimizdir diyor mesela. Ankara olmasın diye düzeltilince de “ha Unkoru ha Ankara ne fark eder?” diye pişkin cevabını yapıştırıyor!

Çok şey fark eder!  Ama Ankara için değil! Senin için! Başkentimizin adının Ankara olduğunu bilmiyor da ona benzer bir isimle onu anıyorsan, bu bir şey öğrenme sürecini kendi isteğine ve algı kapasitene indirgemişsin demektir. Sonra birisi çıkar Türkiye’nin başkentinin maazallah bambaşka bir ülkenin bambaşka bir şehri olduğunu sana inandırır! Sonra da seni parmağında oynatır! İlkokul seviyesindeki enformasyonu öğrenme zorunluluğunun kişisel özgürlük kavramına kurban edilmesi ne kadar doğru?

Belli ki toplumların önem verdiği konular haricinde diğer alanlarda isteyen istediği bilgiyi-fikri nesnel doğru olarak kabul edebilir. Başına da bir şey gelmez! Ama o kırmızı çizgilerden birisine bas hele! Bak bakalım sana dünyanın kaç bucak olduğunu öğretiyorlar mı öğretmiyorlar mı? Peki toplumların önem verdiği konular listesini kim güncel tutmalı? Politikacılar mı, kanaat önderleri mi?

Herkese Bilim Teknoloji Dergisi; “Dijital Kültür” Köşesi (Sayı 455 10.01.2025)

20 Ocak 2025’te X kullanıcısızlıktan kapanır mı?

X-odus süreci devam ederken, en popüler alternatiflerden olan Bluesky’a çamur atmalar da başladı. Güya Bluesky pedofillerin yeni sosyal medya merkezi oluyormuş. Bu çamuru atanlar demek ki “eski merkez”in sempatizanları.

Önce önbilgi. Elon Musk’ın Trump’ı desteklemesi, akabinde Trump’ın seçimleri kazanması sonucunda milyarlarca dolar dökerek satın aldığı ve seçim sürecinde Trump lehine istismar ettiği X-olmuş-Twitter’dan kitleler halinde çıkışlar başladı. Bu süreç devam ediyor ve 20 Ocak 2025’te (Trump’ın yemin edeceği gün) zirve yapması bekleniyor. Anlaşılan amaç o gün X’in X olmasını sağlamak!

Eski adıyla Twitter yeni adıyla X’ten bu toplu çıkışlara X-odus deniyor. Exodus kelimesinden ödünçle. Tevrat’taki “çıkış” bölümü. X’ten çıkan bireyler çeşitli alternatif sosyal medya sitelerine geçiyor. Bunların başında da Bluesky, Mastedon, Threads geliyor. (O arada belirtmekte fayda var. Nisan ayından beri Türkiye’den erişimi kapatılmış olan Threads kamu yönetimi ile anlaşmış durumda. Yakında yeniden erişime açılacak!)

Güya pedofiller Bluesky’ı merkez edinmiş. Kullanıcı şartları daha esnek diye. Peki diyelim ki bu doğru. Bu “kullanıcılar” Bluesky’dan önce neredeymiş? Bu durumda X’telermiş! Öyle anlaşılıyor! Demek ki X’teyken pedofil olmalarında bir sıkıntı yokmuş da başka bir mecraya, bu örnekte Bluesky’a, geçtiler diye linç yiyorlar!

Bu tür akıl yürütmeler post-truth dünyada artık standart oldu. Kimse yadırgamıyor. Yadırgamıyor çünkü bireyin kendini savunması, haklı çıkması, karşısındakine galip gelmesi için hiçbir kural tanımasına gerek yok! Buna akıl-mantık da dahil, etik-vicdan da yasa-yönetmelik de. Ne olacak ki! Söylemiş ol; çamuru atmış ol. Başarılı olamazsan bile iz bırakmış olursun.

Örneğin Bluesky’ın logosundan üretilenler! Bluesky’ın logosu kelebek. Wikileaks belgelerinde FBI’ın pedofilleri, cinsiyet gözetmedikleri için, kelebek logosuyla mimlediklerinden yola çıkarak Bluesky’ın pedofil-dostu olduğu ima ediliyor. Hatta Musk’ın kendisi bile manalı bir yorum yazdı X’teki hesabından: “Ne tesadüf” diye!

O zaman birisi çıkıp da Musk’ın kovid öncesi ve sonrası servetindeki artışa bakarak “Ne tesadüf” derse ne olacak? Kovid’i Musk mı çıkarmış olacak?

Post-truth sosyal medya o nedenle bireyler üzerinde yıkıcı bir etki yaratma açısından diğer medya kanallarından ya da iletişim-etkileşim ortamlarından daha güçlü. Yaş burada önemli bir parametre. Bazı ülkelerde sosyal medya erişimlerine yaş sınırı getirilmesi o nedenle önemli. Bu engelleme konusunda da farklı görüşler söz konusu ve her iki taraf da haklı argümanlara sahip. Sorun her zamanki gibi dönüp dolaşıp özgürlük-güvenlik paradoksuna dayanıyor. Daha çok özgürlük daha az güvenlik mi? Daha az özgürlük daha çok güvenlik mi?

Bu ters orantı ne yazık ki modern dünyanın ortaya çıkardığı pratik bir sorun! Doğal olmak zorunda değil. Ancak bireyleri yetiştirme sürecinde olabildiğince liberal davranan toplum sonuçta bu sorunla karşı karşıya kalıyor: Özgürlük güvenliği zedeleyici faaliyetlerde kullanılmak üzere suistimal ediliyor. Bunu alt edemeyen kamu yönetimi de suçu kendisinde değil de “özgürlük” olgusunda arıyor! Madem küçükleri sosyal medyadan olumsuz etkileyecek etkenleri ortadan kaldıramıyoruz o halde onların sosyal medya erişimlerini kısıtlayalım! Pratikte doğru, teoride üzücü!

Herkese Bilim Teknoloji Dergisi; “Dijital Kültür” Köşesi (Sayı 451 12.12.2024)

Musk’ın D.O.G.E. şakası gerçek mi oluyor?

ABD’deki başkanlık seçimleriyle teknolojileri irtibatlandırmak söz konusu olsa ortaya nasıl bir tablo çıkardı? Öncelikle Biden teknolojiden ziyade pandemi ile ilişkilendirilebilir. Biraz da pandeminin yarattığı olumsuzluklar dalgası üstünde yükselerek kazanmıştı. Trump-1? Yani Trump’ın 2016-2020 arası başkanlık dönemi? Sosyal medya? Olabilir ama yeterli değil. Nedeni açık. Cambridge Analytica-Facebook skandalı sosyal medyanın doğrudan ya da dolaylı olarak sürece dahil olmasına neden oldu. Ancak burada temel etken dezenformasyon idi. Sosyal medya ile dezenformasyon bir araya geldiğinde ise yepyeni bir kavram ortaya çıktı: Post-truth! Yani gerçek-ötesi ya da doğru-ötesi. Trump-1 dönemini post-truth ile ilişkilendirmek daha doğru olacaktır. Zaten dönem post-truth bir tablo ile açıldı (Trump’ın yemin töreninde meydanda kaç kişi vardı?) post-truth bir tablo ile kapandı (6 Ocak 2021’deki meclisin işgali)!

Trump-1’den önceki Obama dönemi, daha naif bir sosyal medya olgusu ile açıklanabilir. Özellikle de Obama-1 dönemi. Obama elinde Blackberry telefon, seçmenlerle dolaysız etkileşim kurmuş ve sosyal medya siyaset arenasında ilk kez böyle bir olumlu özellik ile gündeme gelmişti.

Son ABD seçimlerinde sosyal medya koltuğunu yine kaptırmadı gibi görünüyor. Oysa iki senedir dünyayı kasıp kavuran yapay zeka dalgasının seçimlerde daha aktif olarak kendini göstermesi beklenirdi. Elon Musk buna izin vermedi denilebilir. Gözünü karartıp kırk küsur milyar dolara Twitter’ı satın aldı. Adını X yaptı. Ve görülen o ki beklemeye başladı.

Seçim gününe doğru yaklaşırken de düğmeye bastı. Yapılan bir araştırmaya göre Trump’ın suikasta uğraması ve ardından Musk’ın desteğinin daha aleni hale gelmesiyle eşzamanlı olarak X olmuş Twitter’ın takip edilen kullanıcıları ve mesajları daha üst sıralarda çıkarmayla ilgili algoritmalarında değişiklik yapılmışa benziyor. Musk’ın paylaşımlarının aldığı etkileşim tepkilerinden böyle bir sonuç çıkarılıyor.

Böylece Musk’ı takip edenler onun paylaşımlarını takip ettikleri diğer hesapların paylaşımlarına göre daha önce (üst sırada) görmeye başladı. Daha çok kişi bu paylaşımları okudu. Onlardan etkilendi. Onları yeniden gönderdi. Bunlar kulağa sıradan gelen ama dramatik sonuçlar doğurmaya gebe olgular. Nitekim bu araştırmaların sonuçlarının işaret ettiği şey doğruysa Musk kırk küsur milyar doları çöpe atmamış. Sesini daha çok seçmene aktif olarak duyurmayı, onları Trump lehine oy kullanmaya ikna etmeyi başarmış.

İşin maddi tarafına gelince. Seçimlerden sonraki bir hafta içinde Musk’ın kişisel servetinin yetmiş milyar dolar düzeyinde artmış olduğu açıklandı. X olmuş Twitter projesi ilk önemli misyonunu tamamlamış oldu.

Musk’ın ABD yönetiminde de yer alacağı iddia ediliyor. Birkaç ay önce sosyal medya şakası (“meme”) gibi bizzat Musk’ın lanse ettiği kamuda verimliliği artırmaya yönelik birim (DOGE) görünen o ki gerçekten de kurulacak. Musk da buna eş-başkanlık edece. ABD federal kamu harcamalarını iki trilyon dolar (toplam bütçenin neredeyse üçte biri) indirme gibi iddialı bir hedefi var bu yeni kurumun ve Elon Musk’ın!

Ulus-devlet modelini tesis eden kapitalist sanayi toplumu dördüncü evresinde devleti ele geçirmeye mi çalışıyor? Kötü olan verimsiz kamu yönetimi mi vahşi kapitalist özel sektör mü? Umulur ki bu sorunun cevabını bulmak dünyaya pahalıya patlamaz!

Herkese Bilim Teknoloji Dergisi; “Dijital Kültür” Köşesi (Sayı 448 21.11.2024)

Kendi silahı ile kendini öldürmek! Farkında bile olmadan!

İncel olgusunun ilk çağrıştırdığı şey, kültürümüzdeki “abazanlık”! Oysa altını biraz kazıyınca ulaşılan noktada incellerin, abazanlarımızın eline su dökemeyeceği anlaşılacaktır. Abazan derdinin merkezine kendisini koyarken, incel için kişinin kendisi en masum ve mağdur olan.

Öncelikle belirtmek gerekir ki incel hareketinin ortaya çıkışı ile bugün ulaştığı nokta değerlendirildiğinde, çok derin bir anlam kayması olduğu kolaylıkla tespit edilecektir. Hacker (korsan) olgusunun başına geldiği türden bir sapma! Involuntary Celibate (İstemsiz Bakir) kelimelerinin kısaltması olan “incel”i kavram ve isim olarak ortaya ilk atanın Kanadalı bir lezbiyen olduğu az bilinen nesnel gerçeklerden.

Bir tür yalnızlar kulübü mantığı ile ta Facebook-öncesi taş devrinde bir web sitesi üzerinden etkileşim kurmaya çalışan orijinal incel hareketinin kendisi belki de günümüz incellerinin ilk kurbanlarından birisi. Hareket kendi içinde bir değişime uğruyor ve bugünkü halini alıyor. Öyle ki hareketin kurucusu Alana bile 2018’de verdiği bir demeçte bu anlam-eylem kaymasının altını çizerek mağdur olduğunu ileri sürüyor!

Bu akıllara ister istemez internetin ilk yıllarında yine masum bir eylemler manzumesi olarak çıkan ancak nihayetinde gerçek-ötesi (post-truth) yangınının fitilini ateşleyen siberpunk gençlerin yaptıklarını getiriyor (2chan-4chan-anonymous-8chan vb.). Ortak özellik niyet farklı da olsa dijitalde bu tür hareketlerin nerelere evrileceğini kestirememe ve sonuçta global anlamda olumsuz etki yaratan bir ilk kelebek kanadı damgasını yeme!

İncellerin mağduriyetlerinin nedeni gerçekten de toplum içinde belli özelliklere sahip kadın ve erkeklerin yüzyıllar içindeki genetik evrim süreçleri mi? En iyi genlere sahip çocuk doğurmak için en iyi genli (“chad” dedikleri alfa) erkekleri tercih etme! İnceller aslında bu tür hatalı sebep-sonuç ilişkilerini kurarken de ne denli “kalın” olduklarını gözler önüne seriyor. Eğer yüzyıllardır süregelen biyolojik-toplumsal evrim süreci insanlığı bu tercihler üzerinde inşa etseydi acaba bugün, insanın ortaya çıkmasından yüz bin yıl sonra (tekrar “yüz bin yıl” sonra) acaba yeryüzünde incel profilinde bir birey kalır mıydı? Her yeni gelen insan bir öncekinden çok daha mükemmel olacağından nüfusun ezici çoğunluğu o aşağıladıkları üst-profilden kadın ve erkeklerden oluşurdu.

Tabi bunu idrak etmek için de ince düşünebilmek lazım; incel düşünebilmek değil. Döne döne tekrarlayalım; ne demişti şair: “Ah kimselerin vakti yok; durup ince şeyleri anlamaya!”. Bellidir ki sağlam bir eğitim almış ya da sağlam bir inanç sistemi ile yetiştirilmiş birey, bu tür eksikliklerini tespit ettiğinde mağduru oynamak yerine bezenmiş olduğu paradigmaya uygun olarak çözüm arayışlarına yönelmekte. Her iki paradigmada da o arayışın temelinde kişinin kendini değiştirmesi-dönüştürmesi yer almakta. Çünkü iki paradigmanın özgün liderleri idrak edebilmişlerdir ki insanı diğer canlılardan ayıran özellik düşünebilen mahluk olmasıdır. O zaman çözüm de düşünme ile irtibatlı faaliyetler sonucunda gelir. Kimisi nefsini mükemmelleştirmek için düşünür (dolaysız), kimisi dünyayı (dolaylı)!

Görünen o ki incellerin düştüğü boşluk onların sadece cahil olduklarını teyit etmiyor. Aynı zamanda sağlam bir inanç sisteminden de beslenememiş olduklarını gösteriyor. Hem de inanç olgusunun tüm dünyada bu denli prim yaptığı bir çağda! Bu da kapitalizmin kedi-fare oyunlarını akla getiriyor. Her silah doğrultanı, o silahla vur!

Herkese Bilim Teknoloji Dergisi; “Dijital Kültür” Köşesi (Sayı 443 17.10.2024)

Doğrunun cehalet ile bitmeyen savaşı!

Bir toplulukta yaşayan, akli melekeleri yerinde olan yetişkinlerin çoğunluğu iki ile ikinin toplamının sekiz ettiği üzerinde mutabık kalırsa ne olur? Matematik doğru bir alan değilse benzer “çoğunluk baskısı”na başka alanlardan örnekler de verilebilir. Diyelim ki bir toplulukta “yalan söylemek” yüceltilmiş bir erdemdir. Bu durumda yalan söyle(ye)meyen azınlık cezalandırılacaktır.

Zaman zaman demokrasi de denilen bu “baskı”, yapay zekâ makine öğrenme süreci vesilesiyle yeni bir boyuta evriliyor. En büyük doğal veri kümesi olan internet-sosyal medyanın bu eğitim sürecinde aktif olarak kullanılıyor olması “doğru”ya bir darbe daha indirmek üzere. Ötenin (post-truth) de ötesi, “ultra doğru” belki de! Bir şeyin doğrusunun ne olduğunu öğrenmek için yapay zekacıklara danışıldıkça, o zekacıklar da çoğunluğunun söylemini doğru olarak algılayarak eğitilmişse, geleceğin ultra cahil bireyini bugünün cahil bireylerinin sosyal medyada paylaştığı çöp (yanlış) bilgi yetiştirmiş olacak!

Bir de bu kadar pragmatik olmayangiller var. Çin örneğin! Ülkede geliştirilen üretici yapay zekacıklar sosyalizm ya da devlet başkanı gibi kırmızı çizgileri konusunda doğru yetiştirilmemişse kullanıma sunulamayacak. Buna sansür de denilebilir saf doğrunun hakkının korunması da. Fark nerede? Görünen o ki fark uygulanan yöntemle değil, onun suistimal edilmesiyle ilgili. Çin’de ya da dünyanın genelinde milyonlarca kişi “sosyalizm berbat bir sistemdir” dedi diye yapay zekâ sosyalizmi bu şekilde öğrenecekse burada bir sıkıntı vardır. Ama Şi’nin dünyanın gelmiş geçmiş en yüce, en kudretli lideri olduğu şeklinde bir değerlendirme yapmayan yapay zekacığın kullanımına izin verilmeyecek olması sansür kategorisine girebilir.

Şöyle bir liberal değerlendirme de yok değil. Birilerinin elinde filtreden geçirme yetkisi olursa orada sansürün-yasaklamanın olması kaçınılmaz olacak, bu tür denetim mekanizmalarının olmadığı modeller çok daha sağlıklı sonuçlar üretecektir. Oysa en liberal sistemlerde bile bu tür denetim ya da filtre mekanizmalarının olmadığını iddia etmek pek doğru olmayacaktır. Tek fark bu süreçlerin alenen yapılmıyor olması! Bir politikacı örneğin, özellikle seçim arifesinde, doğru olup olmadığına dikkat etmeden ağzına geleni söyleyip, seçim sonrasında da “propaganda sürecinde olur böyle şeyler” pişkinliğinde davranabiliyor. Hatta bazı örneklerde buna bile gerek görülmüyor. Uzmanlar da ister istemez ağızdan çıkan her lafın doğru olup olmadığını araştırıyor. Ama yapay zekacıklara alenen doğru şeyleri öğretmek cıvıklık olarak nitelendirilebiliyor.

Yapay zekâ makine öğrenme sürecine bu şekilde müdahale edip etmemek bir başka tartışmanın da kapısını açıyor. Evrenin kendisi başlangıçtan beri kendi ürettiği veri kümelerini baz alarak mı deviniyor-evriliyor? Yoksa “dışarıdan” bir müdahale söz konusu mu? Başlangıçta ya da gerekli görülen noktalarda? Örneğin canlılığın başlatılmasında. Örneğin bilincin ortaya çıkmasında.

Yapay zekâ, bazı hassas konularda “dışarıdan”, tartışmaya-kapalı bilgilerle, diğer konularda ise anonim veri kümeleri baz alınarak eğitiliyorsa evren de benzer bir “hibrit” modele göre ortaya çıkmış olamaz mı? Bu soru ChatGPT’ye sorulsa belki de vereceği cevap ikisi arasında bir ilişkinin kurulabilmesi için elde yeterli bilginin olmadığı yönünde olurdu. Oysa insanın analojilerle-metaforlarla çalışan tembel beyninin herhangi iki şey arasında irtibat kurması o kadar kolay ki. Belki de insanın yapay zekalardan öğreneceği ilk meta-bilgi bu olacak!

Herkese Bilim Teknoloji Dergisi; “Dijital Kültür” Köşesi (Sayı 435 22.08.2024)

Netflix’teki ‘Asosyal Ağ’ belgeseli sosyal medyanın nasıl kötü yola düş(ürül)düğünü irdeliyor!

6 Ocak 2021’de ABD senato binasını basıp, Trump’ın aslında 2020 seçimlerini kazandığını iddia edenler gün boyu o deneyimlerini resim ve videolarla taçlandırdı. Onları internetteki popüler sosyal medya sitelerinde yayınladı. Her şey sona erip de FBI peşlerine düşünce ne yaptılar? Rüyadan (ya da kabustan!) uyanıp da (işlerine gelmeyen) somut gerçekle karşılaşınca o içerikleri silmeye başladılar.

Ancak Anonymous isimli hacker grubunun gediklileri, biraz da suçluluk duygusunun güdülemesiyle, o siteleri haklayıp tüm o içeriği ve onları oluşturan kullanıcı bilgilerini (isim, adres, kredi kart numarası vs.) internette teşhir etti.

Suçluluk duygusu, evet! Çünkü başlangıçta eğlenceli resim-video paylaşmak üzere “2chan”de bir araya gelen ergenler vardı. Sonra 4chan oldular. Sonra Anonymous! Biraz da 8chan! Dertleri yalnızlıklarından, mikro-makro toplumsal ögelerin (aile, okul, akran, iş, devlet) kendilerini anlamamalarından kaynaklanan kenara-itilmişliklerinden kurtulmaktı. Önceleri işe yaradı da.

Habbo Hotel’in ırkçı yaklaşımlarını protesto edip, siteyi hakladılar (site yönetimi, zenci avatara bürünen kullanıcılar “dijital otel”den çıkarıyordu). Gösterdikleri performans bitlerini kanlandırdı. Scientology’e sardılar. Önce Tom Cruise’un sadece scientology iç ağında yayınlanan bir videosunu teşhir ettiler. Sonra da dünyanın dört bir yanındaki scientology binalarının önünde protesto eylemleri yaptılar. On binin üstünde protestocu sokaklara döküldü. Yüzlerinde o ünlü “V for Vandetta” filmiyle ünlenen maskeleriyle! Ardından Wall Street’i İşgal Et protestolarına destek geldi. Anonymous grubu “işgal et” protestolarına destek verene dek ana akım medyada görmezden gelinen o eylemler bardağı taşıran damla oldu. FBI peşlerine düştü. Bir kısmı yakalandı. Bir kısmı sırra kadem bastı.

Ancak ok yaydan çıkmıştı. Somut gerçeklikten olumlu pay alamayanlar internet üzerinden öfkelerini kusmaya, kendi doğrularını üretip onlara inanmaya-inandırmaya başladı. Birkaç politik hamle bu öfkeli kitleyi kendilerine fark ettirmeden manipüle etti. Sonuç: Sözde çocuk yiyen, genç kalmak için insan kanı içenlere karşılık ABD’yi yine eski güçlü günlerine döndürme sözü veren Trump’ın 2016 seçim zaferi!

2016-2020 dönemi bir yanda Trump’ın seçim öncesi verdiği radikal sözleri yerine getirememesi ile (ör. “Washington’daki bataklığı kurutacağım”, “Sizi asla yalnız bırakmayacağım”) diğer yanda ise Qanon adlı bir kullanıcının Trump’ın açıklamalarından önce neler söyleyeceğini ilan etmesiyle geçti (FuatAvni dönemini anımsayan kaldı mı?). Her ne kadar böyle bir sızdırmanın olmadığı, şahsen Qanon hesabından mesaj yazan(lar) tarafından açıklanmış olsa da kimse on(lar)a inanmadı!

Sonrası 6 Ocak! Büyük yıkım! Cahil kitle olasılıkla hala kendi doğrularına inanmaya devam ediyor. Bir farkla! Birbirlerini gaza getirme imkanları daha sınırlı. Ya da öyle görünüyor! Biraz eğlenmek için yola çıkan 2000’lerin ergenleri şimdi büyüdü! Pek çoğu (Sineklerin Tanrısı’ndaki gibi) karaya çıkan yetişkinleri görüp sadece kendilerini değil toplumu da ne hale getirdiklerini fark etmiş durumda!

Ne kadar günah çıkarsalar suçları bağışlanmaz! Pandora’nın kutusu açıldı bir kere! Post-Truth (gerçek-ötesi) dezenformasyon-mezenformasyon destekli büyümesini sürdürüyor. Şimdilik metin-fotoğraf-video klip formatında. Yapay zekâ destekli metaverse geldiğinde göz önünde üç boyutlu yaşanacak! Araçlar değişti kazananlarla kaybedenler değişmedi! Dün toprak-fabrika üzerinden sömürenler bugün aynı şeyi dijital mecralarda gerçekleştiriyor. Hem de herkesi suç ortağı yaparak!

Herkese Bilim Teknoloji Dergisi; “Dijital Kültür” Köşesi (Sayı 422 16.05.2024)

Doğaçlama yeteneği halüsinasyon görmekten mi geçiyor?

Bill Gates’in Unconfuse Me! adlı podcast serisinin yeni konuğu OpenAI’dan Sam Altman idi. Altman’ın fazla detaya inmeden değinip geçtiği bir husus da son dönemin popüler yapay zekâ olgularından birisi: Yapay zekanın halüsinasyon görme durumu! Yapay zekanın halüsinasyon görmesi giderek popülerliğini artırıyor. Aralık ayında Cambridge Üniversitesi Sözlüğü “halüsinasyon görmek” anlamına gelen (hallucinate) sözcüğünü 2023 yılının kelimesi seçmişti. İnsanın halüsinasyon görmesi tamam da yapay zekanın halüsinasyon görmesi ne demek?

Temel olarak yapay zekanın bir dizi yalan-yanlış bilgiyi kendi içinde tutarlı bir bütün olarak sunmasına yapay zekanın halüsinasyon görmesi deniyor. Örneğin “Messi kimdir?” diye sorulan bir soruya, “Messi, Türk milli takımının en gözde futbolcusudur. Uzun yıllar Fenerbahçe’de forma giymiş, dört kez üst üste gol kralı olmuş, Fenerbahçe ile üç lig, dört kupa şampiyonluğu kazanmıştır” diye cevap veren bir yapay zekâ halüsinasyon görüyor demektir.

Evet Messi bir futbolcu ama Türk değil. Ne Türk milli takımında ne de Fenerbahçe’de forma giymişliği var. Lig, kupa şampiyonlukları kazandı, gol kralı oldu ama bu başarıları Fenerbahçe forması altında Türkiye Süper Ligi’nde elde etmedi. Yapay zekâ atıyor ama destekli atıyor. Kalkıp da Messi’nin ünlü bir İspanyol ressam ya da İranlı ünlü bir şair olduğunu iddia etmiyor. Doğrular (futbolcu olması, gol kralı olması, şampiyonluklar kazanmış olması) ile yanlışlar (Fenerbahçe, Türkiye) birbirine girmiş durumda. Ama mantık hatası yok. Messi’nin gerçek dünyadaki izlerinden haberi olmayan, ama futbolu bilen birisi, bu açıklamayı okuduğunda içeriğin doğruluğu hakkında tereddüt etmeyebilir.

Benzer bir husus kişinin hiç bilgisi olmadığı bir alanla ilgili sorduğu sorular için de geçerli. Bu durumda o kişinin yapay zekanın verdiği cevapların doğruluğunu teyidi etmesi mümkün olmayacaktır; cevap tutarlı görünse bile! Doğruluk teyidi alan bilgisi gerektirmekte. Konu hakkında bilgi sahibi olmayan yapay zekanın halüsinasyon görüp görmediğini tespit etmesi zor!

Altman’ın değinip geçtiği husus “halüsinasyon” diyerek şirinleştirilen bu durumun farklı bir sürece işaret ettiği. Özellikle de yapay zekâ geliştiricileri için. Altman, GPT’nin bu halini halüsinasyon görmek olarak değil de “doğaçlama” yapmak olarak nitelendiriyor. Anlaşılıyor ki OpenAI’daki uzmanlar, GPT’nin biraz doğaçlama yapmasını olanaklı kılmışlar. Bakalım ne tür cevaplar verecek ve insanların buna reaksiyonu nasıl olacak diye bir tür sosyolojik deney yapıyor olabilirler.

Sahi bu durum insandaki doğaçlama ile kıyaslanabilir mi? İnsandaki doğaçlama bilinen bir doğru yerine alternatif doğrular üretmek değil (o post-truth). O nedenle doğaçlama örneğin matematikte değil de müzikte yapılınca anlam kazanıyor. Yoksa iki kere iki her yerde dört (belki Kayseri hariç)!

Fransa’nın başkenti Lyon’dur diyen yapay zekaya şimdilik “halüsinasyon görme, doğru dürüst cevap ver” diye tepki gösterilecek olsa da buradan yola çıkan yapay zekanın gelecekte nerede doğaçlama yapması gerektiğini öğrenip, cevaplarını ona göre hazırlayacak olması imkânsız değil! İnsanlar yapay zekâyı incir çekirdeğini doldurmayan soru(n)ları için kullanırken, yapay zekâ da insanları kendilerini rafine etmede kullanıyor. Ne demişti 216 “İnsan olmaya geldim, Arif!”

Herkese Bilim Teknoloji Dergisi; “Dijital Kültür” Köşesi (Sayı 407 25.01.2024)