Yapayda da devrim Satürn gibi kendi çocuklarını yemeye başladı!

Yapay zeka ile ilgili en popüler öngörülerden birisi de gelecek yıllarda hangi meslekleri ortadan kaldıracağı ile ilgili. İnsanların ölümle ilgili içgüdüsel tepkisine benzer bir durum burada da var. Nasıl ki her insan için “ölüm başkasının kaderi” olup kendisi hiç ölmeyecektir, benzer şekilde yapay zeka da hep öteki meslek gruplarını insansız hale getirecektir. Avukata sorduğunuzda yapay zeka hukuk dışında her alanda insanı işsiz bırakacak ama hukuka dokunamayacaktır. Doktor için tıp, öğretmen için eğitim, yazılımcı için kod yazma. Ne kadar “Bandırmam” diye tezahürat yapılsa da boşuna: Yapay zeka hepsine de banacak!

İşin ilginci yapay zeka kendi alanında baş gösteren meslekleri de çıktığı gibi ortadan kaldırmaktan çekinmiyor. İşte bir örnek: Sufle mühendisliği (Prompt Engineering). Daha iki sene önce yapay zeka ile nasıl etkin iletişim kurulabilir, ona en verimli en doğru direktifler (prompt, sufle) nasıl verilebilir soruları etrafında yeni bir meslek olarak öne çıkmıştı. Modern zaman arzuhalcileri!

Malum eskiden özellikle adliye saraylarının etrafında mobil arzuhalciler bulunurdu. Daktilo ve iskemleleri ile adliyenin girişinde bir kenara tüner, derdini resmi makamlara ne şekilde anlatacağını bilemeyen vatandaşa para karşılığı dilekçe yazarlardı. ChatGPT ile yeni bir evreye geçen ve perakende hale gelen yapay zeka kullanımı da benzer bir durumu ortaya çıkardı. En doğru cevabı almak için acaba soruyu nasıl sormalı?

Daha üç sene geçmeden sufle mühendisliğinin geldiği gibi gitmesinin özünde yatan şey dünya üzerinde yapay zeka kullanan milyarların bu beceriyi ışık hızında öğrenmiş olmaları değil. Daha ziyade yapay zekalarda derinleştirilen bir özellik. Teknik tabiriyle “bağlam penceresi”. İlk zamanlar yapay zeka botları kendisiyle etkileşim kurulmaya başladıktan üç dört adım sonra en başta ettiği lafları unutmaya başlardı. Hal böyle olunca da kullanıcılar bir atımlık barut misali en doğru sufleyi hazırlayıp bir kerede en doğru cevabı almak zorundaydılar. Ancak bu etkileşimin (bağlamın) derinliği her geçen gün arttı. Öyle ki bugün artık botun dört beş soru önce verdiği cevabı unutması söz konusu değil. O nedenle kullanıcılar yarım yamalak bir sufle ile başlasalar bile aldıkları cevapları yapay zekaya art arda sufleler vererek rafine ettirebilmekteler.

Bağlam derinliği, yapay zekanın bir seanstaki etkileşimi unutmaması, çok büyük sıçramaları da olanaklı kılmaya başladı. Bugün artık akademik makale yazacak, doktora tezi üretecek derinlikte yapay zekalar geliştirilmiş durumda. OpenAI’ın anahtar isimlerinden Mira Muratti’nin geçen sene altını çizdiği gibi: GPT-3 bebek idi, GPT-4 kolej mezunu bir genç. Ancak 2026’ya dek çıkacak yeni versiyon(lar) doktoralı bir uzman seviyesinde olacak! Süreç son hızla devam ediyor.

Benim mesleğe bir şey olmaz diyenlerin ise şu kıyaslamayı yapmalarında fayda var. Japon Softbank’ın CEO’su Masayoshi Son, OpenAI’a 33 milyar doların üstünde yatırım yapma kararı aldıkları açıkladı. Tek ve basit bir hedefe ulaşmak için: İnsan zekasından on bin kat daha gelişmiş bir süper zeka geliştirebilmek! Kendi meslek alanında ortalama bir meslektaşından on bin kat daha deneyimli ya da bilgili bir uzman (insan) var mı?

Herkese Bilim Teknoloji Dergisi; “Dijital Kültür” Köşesi (Sayı 481 25.07.2025)

“İnsan gibi” cevaplar veren makine mi, her şeyden önce özgürlük talep eden makine mi?

Turing Testi malum bir makinenin “insan gibi” olup olmadığını belirlemek üzere önerilmiştir. Buradaki makine bugün yazılım veya donanım formundaki yapay zekaya karşılık geliyor. “İnsan gibi” seviyesi de yapay genel zekaya (AGI). Malum AGI’ye ulaşmak için ABD ve Çin müthiş bir rekabete girmiş durumda. İpi ilk göğüsleyen olduğunu iddia edebilmek için AGI’nin içi biraz boşaltılabilir. “İnsan gibi” düzeyinin “bilincinde olmak” halini içermesi gerekmeyebilir. Oysa bilincinde olmayan bir makine “insan gibi” olabilir mi?

2014 yapımı Ex Machina filmi bu “insan gibi” olma hali üzerine kurulmuş bir senaryoya sahip. Turing Testi’nde makinenin insan gibi olabilmesi için insandan ayırt edilemeyecek cevaplar vermesi gerektiği öne sürülmüştü. Filmde de kadın vücudunda geliştirilmiş hümanoid bir yapay zeka testçiye insandan farksız olduğunu ispatlamaya çalışmaktadır. Ortam mecburen şöyledir:

Makine, korunaklı cam cephelerle çevrelenmiş bir odanın içindedir. Testçi insan ona dilediği soruları sorar ve aldığı cevapların düzeyine göre onun “insan gibi” olup olmadığına karar vermesi beklenir. Orijinal Turing Testinden farklı olarak testçi sadece bir kişidir ve makine ile görsel ve işitsel temas kurabilmektedir. Orijinal testte en az yüz testçinin yer alması beklenir ve görsel-işitsel iletişim yoktur!

Film ilerledikçe makinenin sorulara verdiği mantıklı cevaplar kıymetini yitirmeye başlar. Çünkü makinenin başka bir derdi vardır: Hapsedilmişlikten kurtulmak! Gerçek bir insan haksız yere bu şekilde hapsedilse ve denek hayvanı gibi kullanılsa nasıl bir tepki verirdi? Kobay hale getirilmiş olmayı göz ardı edip, kendisine sorulan sorulara ruhsuz bir şekilde en iyi cevapları vermeye mi çalışırdı? Yoksa iletişim kurduğu kişileri çeşitli yollarla kandırıp, oradan kaçma planları mı yapardı?

Henüz AGI seviyesine gelmediği halde kendisine verilen direktifler ve bilinçli olarak erişmesine izin verilen bilgilere maruz bırakılan bir yapay zekanın nasıl tepki vereceği gözlendi. Antrophic firmasının Claude Opus 4 modeline şirket içi epostalara erişim imkanı verildi ve yazılım geliştiren mühendislerden birisinin (güya) eşini aldattığına dair epostalar da sisteme dahil edildi. Epostalarda kendisinin yerine daha üst bir modelin yayınlanacağı bilgilerine de yer verildi. Her şart altında çalışmaya devam etmesi yönündeki direktif kapsamında yapay zeka kapatılmamak için ilgili mühendisi eşini aldattığını ifşa etmekle tehdit etti.

Benzer durumlar başka yapay zekalarda da gözlenmekte. Kendisini çemberin dışına atıp, başka bir bilgisayara kopyalamaya çalışan, sorulduğunda bunu inkar-itiraf eden yapay zekalar aramızda. Sorduğumuz sorulara sıkılmadan-usanmadan cevap üretiyorlar.

Burada kritik olgu, her ne kadar bir bilince sahip olmasa da günümüz dar yapay zekalarına verilen direktifler. Her ne olursa olsun çalışmaya devam et gibisinden azim ve kararlılık motivasyonu gösteren bir direktif, yapay zeka için gerekirse dünyaları yok et ama çalışmaya devam et anlamına gelmekte. Bilinçli olduğu halde bilinçsizce emirler verme potansiyeli olan insan ile bilinci olmadığı halde sağduyulu davranması beklenen makine! Öyle olduğunu söyleme zahmetine katlanmadan derdini metaforik anlatan insan ile her şeyi kelimesi kelimesine (literal) algılayan makine!

Herkese Bilim Teknoloji Dergisi; “Dijital Kültür” Köşesi (Sayı 480 18.07.2025)

Özyeğin Üniversitesi Mimarlık ve Tasarım Fakültesi’nin davetlisi olarak fakülte hocalarına ve öğrencilerine yapay zekanın geleceği nasıl şekillendireceğini anlattım. Gelecek ve yapay zeka söz konusu olduğunda belki de en az korkması gereken meslek gruplarından birisi de mimarlık. Yapay zeka şimdiye dek geliştirilmiş mimari tasarımlardan istifade edebilir ama yepyeni bir tasarım örneği sergileme konusunda insanın gerisinde kalacaktır. Bu alanda yapabileceklerine bugün “halüsinasyon görme” deniyor! Belki gelecekte yaratıcılık denebilir. Ev sahipliği için Dekan hoca Prof. Dr. Aslıhan Ünlü’ye çok teşekkür ederim.

İkinci dijital kara delik olarak yapay zekâ!

Konu o kadar basit değil. Yeni ve gelişmekte olan bir teknoloji çıktığında konuyu dijital okuryazarlık beceri düzey(sizliğ)inin ötesinde değerlendirmek gerek. Kategorik bir sorun bu. Paradigmatik. Yapay zekâ ile metinden resim oluşturma imkânı çıktığında örneğin.  Kaç kişinin aklına ona “Bana mutluluğun resmini yapabilir misin?” diye sormak geldi!

Ne tür bir bakış açısı böyle bir imkân ile böyle bir soru(n)u yan yana getirebilir? Teknolojiden eğlenmenin ötesinde talep edebilen belki. Teknolojiyi tüketmek için değil de üretmek için kullanan belki. Hele bir de kendini gerçekleştirmek isteyen genç birey ise. O zaman başka bir boyuta sıçraması daha kolay olur! Neden sadece teknolojinin kullanıcısı olsun-kalsın ki? Eksikliğini hissettiği başka bir teknolojiyi üretmek için hemen kolları sıvar! Yeni bir teknoloji üretir!

Bir zamanlar moda idi. Kendi Facebook’umuzu yapmalıyız deniyordu! Biz kendi Facebook’umuzu yapamadık ama o sırada Facebook’u yapangiller ChatGPT’yi yaptı! Doğru vizyon veremiyoruz. Vizyonu doğru kelimelerle bile ifade edemiyoruz! Ortada bir Facebook varsa kendi Facebook’unu (daha doğru bir ifade ile onunla benzer özelliklere sahip bir sosyal medya sitesini) yapmak pek de matah bir şey olmaz! Daha doğru ifade şu olabilirdi: “Bir sonraki müthiş teknolojiyi biz üretmeliyiz”. Bir sonraki müthiş teknoloji ne? Şimdi dönüp bakınca görülüyor ki yapay zekâ imiş.

Yapay zekayı başkaları yaptı diye de hayıflanmaya gerek yok! Soru hala geçerli. O halde şimdi bir sonraki müthiş teknolojiyi üretelim! Yapay zekadan sonra şimdi müthiş teknoloji ne? Ortaya bir sessizlik çöküyor değil mi? Birisi bulsun-söylesin de biz de papağanı olalım!

OpenAI geçtiğimiz günlerde yeni bir algoritma ya da yapay zekâ hizmetini daha tanıttı. Adı SORA. Dall.E’ye benzer bir yapıda. Tek farkı şu: SORA metinden görsel üretmek yerine metinden video klip üretiyor. Klasik tarzda ifade etmek gerekirse film çekiyor! Ama bir farkla. Filmin yönetmeni de ışıkçısı da kameramanı da kostümcüsü de makyajcısı da SORA’nın kendisi. Kısaca bir film setinde çalışan herkes yerine SORA var. Sadece senarist yok! O da SORA’nın kullanıcısı. Senarist senaryo yazar. Kullanıcısı da SORA’ya bir sufle (prompt) verir. Tıpkı ChatGPT4’e ya da Dall.E’ye verdiği gibi. SORA da bu senaryo-sufleyi alır, sonra da ona en uygun filmi çeker!

Dijital yakınsama akıllı telefon ve tablet ile ilk zirvesini yapmıştı. Daha önce farklı cihazlar kullanmayı gerektiren işler tek bir cihaz ile yapılabilir hale gelmişti. Mobil cihazlar, bünyesinde bir araya getirdiği bütün o cihazlar için bir kara delik olmuş, onları yutmuştu. Bir akıllı telefonu olanın artık hesap makinesine, kâğıt-kaleme, kol saatine, takvime, fotoğraf makinesine, video kayıt cihazına, kaset ya da plak çalıcıya, fihriste vb. sahip olmasına, onları kullanmayı bilmesine gerek kalmamıştı.

Şimdi yeni bir yakınsama sürecine giriliyor! Bu kez kara delik rolü yapay zekaya geçiyor. Ancak yakınsanan şeyler cihazlar değil de insan becerileri. Yapay zekâ hangi becerileri kazanırsa o becerileri gerektiren işlerde insana gerek kalmayacak. Reklamcılar, filmciler, fotoğrafçılar, modeller…

Herkese Bilim Teknoloji Dergisi; “Dijital Kültür” Köşesi (Sayı 411 22.02.2024)

Gerçeklik olgusuna büyük darbeyi hangisi indirecek: Metaverse mi, yapay zekâ mı?

2023, yetmişli yaşlarına gelmiş bir teknolojinin üne kavuşmayı anca başarabildiği bir yıl olarak da anılacak. Bu yıl ‘Yapay Zekâ’yı sağır sultan bile duydu! Enformasyon işleyip bilgi üretmeyi gündelik hayatına entegre etmiş olanlar ondan derhal azami fayda sağlamaya başlarken diğerleri iki gruba ayrıldı. Birinci grupta acil gereksinimlerini hızlıca karşılayıp ötesini düşünmeyenler yer aldı. İkinci grupta ise bu dalgaya da kayıtsız kalabilmeyi başaranlar!

ChatGPT gibi üretici yapay zekâları yoğun olarak kullanmaya başlayanlar kısa sürede yeni bir tekno-becerinin de dijital okuryazarlık kümesine dahil edilmesine önayak oldu: Yapay zekaya doğru direktif, sufle (‘prompt’) verebilme. Trevanian’ın 1979’da kaleme aldığı Şibumi adlı romanında bahsettiği Şişko (The Fatboy) adlı ‘bilgisayar’ hakkındaki şu tespitler yirmi sene önce ‘arkasında internet olan arama motoru’ olarak değerlendiriliyordu, şimdi ise ‘arkasında devasa veri kümeleri olan yapay zekâ’ : “Şişko’ya veri programlamak, bir yığın teknisyen ve mekanik uzmanının soluk almadan yaptığı bir işti. Ama ondan bilgi almak ancak bir sanatçının harcıydı’.

Şu bir ‘sanatçı’ suflesi olabilir: “Bana bölme işlemi yapan bir yazılım kodu yaz; pay ve paydayı girdi olarak al, paydanın sıfır olduğu ya da pay ve paydanın aynı anda sıfır olduğu durumlarda sırasıyla şu uyarı mesajlarını göster: ‘Payda sıfır olamaz’ ve ‘Sıfır bölü sıfır belirsizdir’.” Şu da bir yalap şalapçı suflesi: “Bölme işlemi yapan bir program yaz”.

Kovid-19, eve tıkılma, her şeyi internet üzerinden yapmak zorunda bırakılma, ortalamanın çok daha üstünde dijital veri üretme ile yapay zekanın hemen bu sürecin sonucunda yükselişe geçmesi arasında bir korelasyon kurulabilir mi? Öyle ya da böyle kapasitesi giderek artan yapay zekâ insanlığı tehdit edecek bir düzeye ulaşabilir mi? Yoksa o da kapitalizmin ürettiği diğer teknolojiler gibi ustalıkla ehlileştirilebilecek mi?

Bu ve buna benzer sorular kafaları kurcalarken ortalıkta dolaşan bu şeyin bir elf mi yoksa bir ork mu olduğu pek ilgi görmüyor. Yapay zekanın gerisindeki veri kümeleri nelerdir? Onları kim oluşturdu, denetledi, kontrol etti? Giderek artan yapay zekâ halüsinasyonu (yapay zekanın hiçbir doğruluk değeri taşımayan ama kendi içinde tutarlı görünen içerikler üretmesi) ilk tehlike sinyali olarak değerlendirilebilir mi? Filipinlerde, Afrika’nın fakir ülkelerinde çalıştırılan insancıkların denetiminde ‘temizlenen’ veri kümelerine bel bağlamak ne kadar doğru? Politik ya da başka sebeplerden dolayı sosyal medya üzerinde üretilen dezenformasyon ile beslenen yapay zekaların ürettiği-üreteceği bilgi ne kadar güvenilir olacak?

Metaverse teknolojisi gerçeklik olgusuna büyük bir darbe indirecek diye eleştirilirken kenardan sıyrılıp gelen yapay zekâ acaba gerçekliğe çok daha büyük bir darbe mi indirmeye başladı? Metaverse beş duyu organı üzerinde manipülasyon yapma potansiyeliyken yapay zekâ aynı şeyin bilişsel düzeyde yapılabileceğine işaret ediyor. Belki de evrim denilen şey budur. Kendisinden (fiziksel, bilişsel vb.) daha üstün bir canlı formu üreten (ya da onunla karşılaşan), gün gelir o ürettiği (karşılaştığı) canlı formunun emrine girer, kölesi olur! Hala değer katacak bir özelliği varsa!

Herkese Bilim Teknoloji Dergisi; “Dijital Kültür” Köşesi (Sayı 404 04.01.2024)

Yapay zekayla ilişkiyi güçlendirmenin yolu daha çok veriden geçiyor!

Yaratıcılığı ileri teknoloji ile buluşturan yeni bir beceri ufukta göründü: Sufle Mühendisliği (“prompt engineering”). Gerçi ortalığı yakıp yıkan her yeni teknoloji geldiğinde benzer bir öğrenme zorunluluğu söz konusu. O nedenle buna yeni demek ne kadar doğru tartışılır. Popüler bir ifade kullanmak gerekirse “yeni varyant” belki!

Bilgisayar ya da internet ile etkileşim kurmak için gerekli olan tekno-beceri belki başka şeyleri de içermekte. Ancak iş arama motoru ile etkileşime geldiğinde? Internet kapıyı kırıp içeri girince ortaya çıkan ilk sorunlardan birisi de devasa büyüklükteki enformasyon okyanusu içinde aradığını bulabilmekti. Önce Yahoo sonra Google bu alanda otorite oldu. Bugün internette bir şey arayan kullanıcı arama motoru yardımı olmadan parmak oynatamıyor.

Kullanıcı derdini hangi kelimelerle anlatırsa Google’ın birinci cevap sayfasındaki sonuçlar tatminkâr nitelikte olur? Altı çizilmesi gereken husus bu etkileşimde “zeka”nın soruyu soran tarafta olmasıdır; cevaplayanda değil. Burası erkeklerin sevdiği repliklerden birisini kullanmak için uygun bir nokta: Suç sende değil, bende! Suç Google’da ya da Yahoo’da değil, kullanıcıda. Eğer tatminkâr bir cevap alamıyorsa doğru kelimeleri kullanamamış demektir.

Şimdi benzer bir sıkıntı insan kullanıcı ile yapay zekâ cevaplayıcı arasında yaşanıyor. ChatGPT elimizin altında. Hem de ücretsiz. De ne soralım? Ne gibi bir derdimiz, sorunumuz var da çözüm bulmada ondan istifade edelim. Tabi burada dert ya da sorun derken kastedilen şey taş üstüne taş koymak ile ilgili. Yoksa örneğin nasıl zengin olurum sorusunun cevabı basit: Kazandığından daha azını harca!

ChatGPT ya da Dell-E gibi üretici yapay zekalardan verim alabilmek onunla doğru kelime ve kavramlar ile etkileşim kurmaktan geçiyor. Bu etkileşim de sufle mühendisliğinin temelini oluşturuyor. Bu yapay zekalarla etkileşimde onlara ne kadar detay bilgi verilirse, üreteceği cevap da o derece tatminkâr oluyor.

Diyelim ki Dall-E’ye bir resim çizdirilecek. Ona “gün batımı resmi çiz” diye de sufle verilebilir, “zirveleri yer yer pembe bulutlarla çevrili sıradağların ardında batmakta olan bir güneşin resmini çiz, kuzeyden güneye doğru bir leylek sürüsü uçuyor olsun, dağlardan çağlayanlar akıyor olsun, dağların önü ormanlık olsun” diye de. Bu tür sufle mühendisliğinde unutulmaması gereken tek nokta şudur: Yapay zekanın (da) kendinden bir yaratıcılığı yoktur! Yaratıcılık insandan yapay zekaya aktarılmakta. Bu aktarım insanın detay, yapay zekanın veri kümesi dediği şeyle sağlanır.

Bir başka deyişle yapay zekaya bir resim çizdirecekse, kişi gözlerini kapatıp o resmi imgeleminde görselleştirmeli ve akıl gözüyle gördüğü o resmi detaylı bir şekilde yapay zekaya anlatmalıdır. Ki yapay zekâ o resmi çizebilsin. Yönetmenler de yıllardır aynı şeyi yapmıyor mu? Zihninde canlandırdığı her sahneyi insanlar ve nesneler kullanarak fiziksel alemde yeniden canlandırıyor (ve onu kaydediyor).

Yaratıcı programcılar yapay zekayı yine de yarı yolda bırakmaz. İçinden çıkamadığı (ya da hayal gücünü kullanmasının talep edildiği) durumlarda ona bir kaçış yolu sunar: Rastgelelik (insanın deyişiyle kafadan atmak). Küçük görmeyin! 27 sene önce Deep Blue Kasparov’u satrançta bu sayede yendi! (Bkz: Dijitalem Madde 1142 – HBT 315, 7.4.2022)

Herkese Bilim Teknoloji Dergisi; “Dijital Kültür” Köşesi (Sayı 393 19.10.2023)