Dijital bayram kutlamalarında angarya olmuyormuş!

Dijital kültür müstakil bir platform üzerinde yükselir. O nedenle tek bir platform (fiziksel) olduğu zamanlarda “öyle varsayılan” pek çok sosyo-kültürel olgu yeniden gözden geçirilmek zorunda kalır. Örneğin “fiziksel platform”da gazete denilen şeyin, tabloya dijital platform da girince, iki farklı olgunun simbiyotik ilişkisi olduğu keşfedilir: Kağıt ile içerik!

Dini bayramların kendilerine has bir ritüeli var. Bu islam inancında kutlanan iki bayram için de geçerli. İkisine ait ortak özellikler de vardır; farklılaşan özellikler de. Bayram namazı, temiz-pak giysiler, tebrikleşme ortak özellikler ise ramazan bayramına damgasını vuran “şeker” ile kurban bayramının “kurban kesimi” farklılaşan özellikleridir. Bayramların en has özelliği ise kutlama-tebrikleşmedir. Ailenin-mahallenin küçükleri büyükleri ziyarete gider, bayramını kutlar ve bu emeklerinin karşılığını da fazlasıyla alır; kah muhabbet ile kah “harçlık” ile. Artık yaşına göre!

Bayram ziyareti sadece yaşayan eş-dost-akraba ziyareti ile de sınırlı değildir. Ailenin vefat etmiş mensupları da mezarları başında ziyaret edilir. Dini vecibe gereği mezar-başı ritüeli tatbik edilir. Yaşayan bireylerin birbirini ziyareti yakın zamana dek aynı zamanda-aynı mekanda bulunmayı gerektiriyordu. Telefon-telgraf ile başlayıp süregiden ileri teknolojiler sayesinde bayram kutlama ziyaretleri artık aynı mekanda yapılan bir ritüel olmaktan çıktı. Görüntülü-sesli iletişimi sağlayan akıllı telefonlar, tabletler, Zoom gibi FaceTime gibi uygulamalar sağolsun! Dünyanın öteki ucunda dahi olsa bayramını kutlamak istediğiniz yakınınıza ulaşabilir; onun gül yüzüne bakarak bayramını kutlayabilirsiniz.

Vefat etmiş aile mensupları ile bayramlaşmak söz konusu olduğunda mekan farklılığı yerini boyut farklılığına bırakıyor. Ziyaret edenler fiziksel mekandayken ziyaret edilenler metafizik makamda ziyaretçilerini ağırlıyor. Peki “dijital platform” bu boyut farklılığını ortadan kaldırabilir mi? Kişi, vefat etmiş bir yakınını aynı zaman ve aynı (dijital) mekan bağlamında ziyaret edebilir mi? Onu ne kadar özlemiş olduğunu söyleyip, o vesile ile boynuna sarılıp uzun uzun ağlayabilir mi? Onun eşsiz kokusunu içine çekip, unutmaya yüz tutmuş sesinin kulaklarında çınladığını duyabilir mi? Bu tabloya benzer bir şey yapmak söz konusu olabilir. Bazı bilim-kurgu diziler buna benzer konuları işlediler (spoiler vermemek için isimleri verilmemiştir).

Dijital bir zamazingoyu takıyorum ve işte bambaşka bir diyardayım. Dijital bir mekan! Bir kapının önündeyim. Üstümde en güzel giysilerim var. Elimde her zamanki gibi bir buket çiçek ve pahalı bir çikolata kutusu. Biliyorum gördüğünde “Aman be oğlum, ne gereği vardı?” diyecek. Ama olsun! Biraz da o anki gülümsemesi için almadım mı bunları? Fiziksel kolumu uzatıyorum, dijital kolumun hareketlendiğini gözlüyorum. Zili çalıyorum. Kapı hemencecik açılıyor. Yirmi küsur sene önce yitirdiğim annemin güzel yüzü kapıda beliriyor. Hiç yaşlanmamış! Beni görünce yüzünde güller açılıyor. Birbirimize sıkı sıkı sarılıyoruz. Ağlaşıyoruz. Beni içeri buyur ediyor. Girer girmez ayakkabılarımı çıkarmak istiyorum. Engelliyor. Dijital evi kirlense bile kendi kendine temizleniyormuş. Sadece bayramlarda kulladığını tahmin ettiğim salona alıyor beni. Çiçekleri ve çikolatayı masanın üstüne koyuyorum. O malum repliği “Sen otur ben bir kahve yapayım!” izliyor. Gözden kaybolursa bir daha göremeyeceğim korkusuyla “gerek yok” diyorum ama daha o anda elinde bir kahve tepsisi beliriyor. Dijital bayram kutlamalarında angarya olmuyormuş. Gülüşüyoruz…

Herkese Bilim Teknoloji Dergisi; “Dijital Kültür” Köşesi (Sayı 227 31.07.2020)

Günümüz ortalama bireyi, kendi sığ görüşlerini, kanun-kural tanımadan, tüm dünyaya duyurma cesaretini nereden buluyor?

Selçuk Altun Kitap İçin’in 3858. Maddesinde (7 Nisan 2016, Cumhuriyet Kitap) şöyle bir (haklı) öneride bulunur: “İÖ için İsa’dan Önce, İS için İsa’dan sonra deniliyor ya; “İnternet’ten Önce” ve “İnternet’ten Sonra” diyerek durumu güncelleştirsek?” Doğrudur; “İnternet’ten Sonra” hayatımız eskisi gibi olmadı. Üstünden henüz 30 sene geçmeden interneti kısmen veya tamamen kapatmanın toplumumuz için en uygun çözüm olduğunu düşünenler yok değil (Türkiye İnternet’e teknik olarak Nisan 1993’te bağlanmıştır).

Bellidir ki internet bir araçtır. Her araç gibi kimin elinde nasıl kullanıldığına göre rol alır. Bir insan bir silahla öldürüldüğünde kimsenin aklına silaha ceza kesmek gelmez. Ancak bir insan bir mesajla bir başkasını ifade özgürlüğünün-eleştiri boyutunun üstünde nitelendirirse, nedense aklımıza “araç”a ceza kesmek geliyor!

Dijital teknolojilerin kapıdan, olmazsa bacadan girmesinin soy bir nedeni var. Kapitalist paradigma çerçevesinde daha çok kar elde etmek. Yoksa kimsenin ne bireyi ne de toplumu geliştirmek-kalkındırmak için bu tür gelişen teknolojilere yatırım yaptığı yok! Hal böyle olunca dün kendi dar dünyasında ağzına geleni söyleyen günümüz ortalama bireyi, dünyanın her yerinde, internetin en popüler kanalları olan sosyal medya siteleri aracılığıyla kendi cehaletini-nefretini dünyanın öteki ucuna dek ulaştırabiliyor. O dar-sığ bakış açısını genişletme-geliştirme gereği duymadan! 5G altyapısı ülkesine gelmemiş, Kovid19 5G’den yayılıyor diye önüne çıkan baz istasyonlarını ateşe veriyor. Kendisi gibi değil diye “öteki” hakkında saygısız paylaşımlarda bulunabiliyor.

Oysa şu temel soru hala cevaplanmayı bekliyor: Bu bireyler kendi dar çevrelerinin ötesine geçip, tüm dünyaya racon kesme cesaretini nereden buluyor? Bunu öğreten bir okul mu var? Bunu cesaretlendiren bir kurum-kuruluş ya da yasal-yasadışı bir örgüt mü var? Yoksa aynı mecralarda, fiziksel ya da dijital, maruz bırakıldıkları benzer kötü örnekler mi var?

Youtube’un ya da Wikipedia’nın yıllarca erişime kapalı tutulmasının nedenini anımsayan var mı? “Öteki”ne hakaret edildiğinde toplumun ilgili yasal mekanizmaları isteksiz davranırken örnek teşkil etmedi mi? Kadın cinayetlerinin ya da çocuk istismarının azalmamasının gerisinde yatan şey failin karşılaşacağı olası cezanın caydırıcı olmaması olabilir mi? Bireyin bilinçdışına bu mesajları kim veriyor? Toplumun kendisi değil mi?

Bir ramazan günü Fatih Camii çıkışında önümde aynı aileden üç kuşak yürüyor, ister istemez konuşmalarına kulak misafiri oluyorum. Çocuk ailenin erkek bir yakınlarının (dayı, amca vb) evinde kalmak istediğini söylüyor. Belki de o evde kendi yaşıtı akranları var. Anne beklenmedik bir tepki veriyor ve anneanne dışında hiçbir akrabalarının evinde yatılı kalmasına izin vermeyeceğini söylüyor. Anneanne de bunu destekleyici bir kaç söz söylüyor! Çocuklarımızı kendi akrabalarımızdan koruyarak yetiştirmek zorunda mı bırakıyor toplumumuz bizi?

Nefret söylemi, eyleme dönüşmese bile, bir suçtur. Bu suçun gerektirdiği ceza öteki-beriki ayrımı yapılmadan herkese adil uygulanmalıdır. Maruz kalanın kim olduğuna bakılmadan eldeki imkanlar kullanılarak suçlu tespit edilmeli ve ceza çekmesi gerekiyorsa çekmelidir. Araçları cezalandırmak ne ondan istifa edenlerin yaptıklarını örtbas eder ne de bireyin-toplumun vicdanını rahatlatır.

Herkese Bilim Teknoloji Dergisi; “Dijital Kültür” Köşesi (Sayı 224 10.07.2020)

Mahyalar artık temiz giysileri içindeki yaşlı amcalar gibi. Karşınıza çıktığında zar zor fark edersiniz, belli bir saygı duygusu doğar içinizde; ama o kadar.

İftar vakti Süleymaniye’deki fasülyecilerin bir saatlik çalışması izleyen birisi süreç optimizasyonu, verimlilik, mikro düzeyde icat çıkarma potansiyeli vs. konularında iş dünyasını etkileyecek türden bir kitabı kolaylıkla kaleme alabilir ya da büyük ses getirecek yepyeni bir danışmanlık hizmeti yaratabilir.

Yanyana sıralanmış uzayıp giden bu fasülyecilerin her biri ezan okunduğunda sipariş ettikleri yemekleri dağıtmış olarak birkaç yüz kişinin aynı anda iftarlarını açmalarını sağlamakta. Yemek dağıtımı meydanlarda belediyelerin yaptığı gibi kutu içinde kumanya dağıtımı şeklinde değil, yemek cinsi bazlı. Önce büyük tepsiler içine yerleştirilmiş çorba tasları (her tepside yirmi-otuz tas olabilir) dağıtılır. Bunu fasülye ve pilav izler. O arada nispeten daha az sipariş edilen diğer yemekler de sipariş edilen adette hazırlanarak dağıtılır.

Yemek dağıtımının finalinde sıra ara çayına gelir. Çay tiryakilerini bile pes ettirecek kadar çok çay dağıtımı yapılır. Siz masanızda çorbanızı bitirip yemeklere geçtiğinizde az önceki dağıtıcılar bu kez toplayıcı moduna geçer. Masalardan boş tabakları ve bardakları toplamaya başlar. Bununla da kalmaz siz yemeğinizin sonuna geldiğinizde seyyar olarak yola taşacak şekilde kurulmuş masaların bile toplanmaya başladığını şaşkınlıkla gözlersiniz. Tabii şaşıracak bir diğer konu da müşterilerinin çoğunluğunun otuz dakika içinde yemeğini yiyip, masalardan kalkmasıdır. Süleymaniye fasülyecileri ile yeni bir efsane yaratmakta.

Oradayken gözleriniz illa ki mahyaya takılır. Düşünmeye başlarsınız. Eskiye göre çok daha kaliteli gerilen bu mahyalar, çağı “biraz daha” yakalayabilir mi? Mahyanın ilk çıktığı zamanlardaki öncü rolü bugün nasıl geri kazanılabilir? Mahyalar ramazan gecelerinin belki de tek görsel-işitsel eğlencesi eski zamanlarda. Ramazan ayı içinde bir büyük caminin mahyası değiştiğinde ahalinin koştur koştur o camiye gidip onu izlemesi en önemli olay! Bugün ise mahyalar temiz giysileri içindeki yaşlı amcalar gibi. Karşınıza çıktığında zar zor fark edersiniz, belli bir saygı duygusu doğar içinizde; ama o kadar. Yanına gidip onunla iletişim kurmak istemezsiniz. Onun hikayesini merak etmezsiniz.

Dijital mahya zamanın ruhuna uyarak bu önemli ramazan ögesinin kaderini değiştirebilir belki. Bu sayede mahyalar yeniden ramazanın en önemli ögesi haline gelebilir. Peki dijital mahya nasıl gerçekleştirilebilir? Bellidir ki lazer teknolojisinden istifade etmek ve iki minare arasında dikdörtgen bir yüzey üzerinde ışık gölge hareketleri gerçekleştirmek güzel bir dijital mahya örneği olabilir. Mahya kültürünün özü gereği, laser gösterilerinde yapıldığı üzere yüzey olarak mevcut bir bina (bu örnekte cami) kullanılmamalıdır. İki minare arasında örneğin (açılır kapanır) bir perde ya da gerilmiş ipler satıh olarak kullanılmalıdır. İkinci önemli husus ise mevcut klasik mesaj içeren mahyaların da varlığını sürmesidir. Yani arka satıhta lazer gösterisi sürerken önde günün mesajı okunabilecektir. Hatta arkadaki gösterinin de öndeki yazı ile paralellik arz etmesi beklenir.

Dijital mahyaların meydanlara çıkmasıyla bu işe gönül vermiş kişilerin daha çok çalışmaları da gerekecektir. Çünkü artık mahyaları haftada, on günde bir değil de belki de iki günde bir ya da her gün değiştirmeleri gerekecektir. İyi bayramlar !

Herkese Bilim Teknoloji Dergisi; “Dijital Kültür” Köşesi (Sayı 116 – 15.06.2018)