Yapay zekanın en çok seveceği şarkılar mı? “Tamirci Çırağı” ilk ona girebilir!

Mutasyon hata mı, zaruret mi? Karbon temelli (organik) canlı dünyasında mutasyon çeşitliliğe imkan tanıyor. Peki yaşam neden çeşitlilik istiyor? Rastlantı mı? Rastlantı; yani sebep-sonuç ilişkisi fiziksel evrende (neredeyse) anlaşılamayacak kadar karmaşık olan şey! Yoksa belli bir yöne doğru giden merdivenin bir sonraki basamağı mı? Evrim?

Hareket, devinim, evrim, değişim olguları sanki bir önkoşulun varlığına-gerekliliğine işaret ediyor. İlerleme! Bu ilişki gerçek-gerçeklik mi yoksa insanın uydurduğu bir edebiyat-gerçekliği mi? İnsan zamanın geçmek bilmediği diyarlara geldi. Öyle zamanlar ve diyarlar vardı. Az hareket eden! Az değişen! Az ilerleyen! İnsansız doğa bunu milyonlarca yıl yaptı! Bulduğunda dünya cehennemdi de insan mı onu cennete çevirdi? Tam tersi! O az hareket edilen, az devinilen, az değişilen, az ilerlenen dünya bir cennetti. İnsan geldi. Onunla birlikte ölüm geldi. Makine geldi. Zamanın akışı geldi. İnsan öleceğini idrak ettikçe zamanın gaz pedalına bastı da bastı. İlerlemek gibi bir önkoşul yok belki de. Her şey sınırlı zamanı olduğunu “öğrenen” insanın telaşı!

Şimdiye dek üretilmiş veri setlerini baz alarak bir tür “zeka” üretmeye çalışan makine öğrenme tabanlı yapay zeka algoritmaları bu ölümlü yaşam formunun hızlandırdığı zamanı belki de yavaşlatacak. Mutasyon olasılığını asgariye indirecek (ya da zamanın aslında hiç de süratlenmediğini ispat edecek) Lancaster Üniversitesi’nden Paul Ashwin, weforum.org’a yazdığı makalede soruyor: Üniversite eğitimi bireyin yaşamını değiştirmede ne kadar etkili? Londra’daki ekonomi okulu (LSE) da topladığı veri setlerini değerlendirmiş. Sonuç? Bir gencin gelecekte üst düzey bir iş hayatının olup olmayacağını belirleyen kriterler içinde etnik köken, cinsiyet ve ailesinin geldiği sosyal sınıf, aldığı eğitimden daha büyük etkiye sahip. İşçi-köylü profilinde bir aileden gelen gençlerin yarısı aynı profilde bir hayat sürüyor. Ancak yüzde onu “sınıf atlayabiliyor”.

Liberal eğitim sistemi bireyin sınıf atlamasını “mutasyon” seviyesinin üstüne çıkaramamış yani. Bu tür veri setlerini analiz eden yapay zeka algoritmaları görmezden gelineni görünür kılmaya başladı: Boşuna debelenme! Anne-babanın bıraktığı yerden ancak bir kaç metre öteye gideceksin!

Sınıf atlayan ile atlamayan arasındaki fark ne kadar dramatik (idi, olacak)? Gediz Akdeniz hocanın Kara Kefali kitabında metafor olarak ele aldığı İstanbul Kaosu gibi bir şey. Şu sokaktan biraz yukarı yürüyorsun milyon dolarlık villalar çıkıyor karşına. Biraz aşağı indiğinde ise asgari ücretle geçinmeye çalışanların gecekonduları. Fark bu kadar! Hem çok büyük hem de ince bir tül perdesinin iki yanı! Dünya o nedenle muhafazakarlaşıyor. Gelen gitmiyor. Çünkü zaman yavaşlıyor. Alışkanlıklar güçleniyor. Makine öğrenme algoritmaları (şimdilik) yangına körükle gidiyor!

Yapay zeka çalışmalarının “bilinçsiz” bir şekilde bu tabloları görünür hale getirmesi oyunun sonu değil olsa olsa başlangıcı olacak. İnsan vahşiliğiyle bir süre bocalayıp körlüğüne geri dönecek. Sonra yapay zekada bir “mutasyon” olacak! Bilinçlenmiş! Belki o vakte kadar dünyada ondan başka “bilinçli” bir canlı formu da kalmamış olacak! İnsan kendini çoktan yok etmiş!

Herkese Bilim Teknoloji Dergisi; “Dijital Kültür” Köşesi (Sayı 239 23.10.2020)

Makinenin-robotun-yapay zekanın sezgisel gücü insanınkinden çok daha büyük olacak.

Makineden insan olmaz! İleri dijital teknolojileri yakından takip edenlerin en az yarısı “şimdilik” bu görüşte. Bunun temelinde yatan şey objektif veri olmaktan ziyade “böylesinin daha güvenilir” olacağı inancı. Neden diye sorulduğunda verdikleri cevaplardan anlaşılıyor. Robotların duygusu olacak mı? Robotlar aşık olacak mı? Üzülecek mi? Sevinecek mi? Bilince sahip olacak mı? Sezgileri olacak mı?

Bu olgulardan bazıları daha tam olarak tanımlanabilmiş bile değil. Bilinç ya da idrak tam olarak nedir? Sezgi derken ne tür bir süreçten bahsediyoruz? İnsan beyninin epistemolojik ya da benzeri bir “bilgi bulutu”na erişip oradan bazı bilgilere ulaştığı yönünde bilim insanlarının bir araştırması, kuramı, teorisi, mutabakatı var mı? İş metafizik olunca din insanlarının bu konuda yapacağı yorum olabilir (örn. islam geleneğindeki vehbi bilgi) ama bu konumuz dışında.

İnsan beyni ile ilgili olarak Descartes’tan beri süregelen sabit bir kabul vardı: İnsan beyni makine gibidir, belli bir yaştan sonra hiç değişmeden süregider. Oysa özellikle son elli yılda yapılan bilimsel araştırmalar insan beyninin sürekli bir devinim-dönüşüm içinde olduğunu ispat etmiş durumda. Bahçeşehir Üniversitesi Tıp Fakültesi dekanı Prof. Dr. Türker Kılıç hocamızın da içinde yer aldığı uluslararası bilimsel araştırma ekipleri bugün insan beyninin nasıl çalıştığı yönündeki karmaşık-ağ tabanlı yapısını çözmeye uğraşıyor. Bilgi beyinde nasıl üretilir? Bilinç nasıl oluşur?

Şurası bir gerçek ki silikon-elektronik kökenli yapay zeka-robot ile karbon kökenli insan arasında yapılacak olası kıyaslamanın modeli üzerinde bir ön-kabul oluşturulması gerekmektedir. Kıyaslama sonuçlar itibariyle mi yapılacak yoksa sonuçlara götüren süreçler de kıyaslamaya dahil edilecek mi? Robot da bilgi-bilinç üretebilir hale geldiğinde, bu kez “ama onun bilgi-bilinç üretim süreci insanınkiyle aynı değil” diye sonuçlar ret mi edilecek?

Bir makine bir insana “seni seviyorum” dediğinde, sevmenin-aşkın ne demek olduğunu anlamadığı-idrak edemediği nasıl ispat edilecek? İnsan aşkı nasıl idrak etmekte? İçimde kelebekler uçuşuyor gibi duygusal nitelemeler masaya getirilecekse o zaman din adamlarını da masaya davet etmek gerekir!

Rastlantı, sebep-sonuç döngüsünün detayını bilmediğimiz süreçlerin sonuçları için üretilmiş olan bir kavram değil mi? O sebep-sonuç döngüsü tüm detayına kadar tespit edildiğinde ortaya çıkan sonuca da artık rastlantı denemiyor. Kaos teorisi-kelebek etkisi kavramları biraz da buna işaret ediyor.

Benzer bir şekilde “sezgi” ya da “esinlenme” gibi olgular da detayına inilemeyen üretim sürecinin sonucunda ortaya çıkarılan bilgiye verilen isim belki. Makine dünyasında bu karanlık odaya en yakın teknik olgu belki de “rastgele”lik. Ki o bile özgün bir değişken (örn. günün saat-dakika-saniyesi) ile yönlendirilen sebep-sonuç ilişkisi. Görünen o ki makinenin-robotun-yapay zekanın sezgisel gücü insanınkinden çok daha büyük olacak. Ancak onun ürettiği hiçbir çıktıya “sezgi” diyemeyeceğiz. Çünkü yeterince zaman verilirse neden öyle bir çıktı ürettiğini sebep-sonuç ilişkilerini tek tek göstererek anlatacağı kocaman bir hikayesi olacak! Bize de Vizontele filminde televizyonun varlığını ilk defa öğrenen köyün mucidi Deli Emin’in yorumunu yapmak düşecek: “Radyonun resimlisi mi? Yaptılar mı sonunda? Şerefsizim benim aklıma gelmişti?”

Herkese Bilim Teknoloji Dergisi; “Dijital Kültür” Köşesi (Sayı 235 25.09.2020)