Dünyada derebeylik mi, yoksa yepyeni bir gezegen mi?

Eric Schmidt’in geçen ay yayınlanan TED seansında yapay zeka ile ilgili değindiği konulardan bir tanesi de AGI üretim süreciydi. Bu süreçte kayda değer iki rakibin olduğunun altını çizdi: ABD ve Çin! Körfezdeki Arap ülkelerinin ise üçüncü aday olmaya çalıştıklarını söyledi. Olağan şüpheliler listesinde yer alan Avrupa Birliği ve Hindistan ise nal topluyor. Schmidt bu değerlendirmeyi en kritik parametreyi baz alarak yapıyor. Yapay zekaya milyarlarca dolar yatırım yapacak kadar çılgın (ve para sahibi) olabilmek!

Hindistan ayrı bir tartışma konusu olabilir ama Avrupa Birliği’nin bu tabloyu nispeten uzaktan seyretmekte olmasının gerisinde ne var? AB neden “milyarlarca doları yapay zekaya yatıracak kadar çılgın” değil?

Şu dört olayı ve gerçekleşme tarihlerini anımsamalı: 18.3.2014: Rusya Kırım’ı ilhak eder. 2015: AB ülkelerine yapılan düzensiz göç zirve yapar. 8.12.2021: Merkel on altı yılın ardından Almanya başbakanlığından ayrılır. 24.2.2022: Ukrayna-Rusya savaşı başlar. Sanki başka önemli parametre yokmuş gibi bu dördü baz alınarak şöyle bir okuma yapılabilir: Merkel göç sürecinden AB’yi Türkiye ile anlaşmalara yaparak korudu. Rusya Ukrayna savaşı çok daha önce (2010larda) çıkabilirdi. Bunun AB bölgesinde yaratacağı olumsuz etkilerini iyi değerlendiren Merkel sorunun büyümesini engelledi. Ancak politik ömrü biter bitmez süreç kaldığı yerden devam etti.

Bu senaryo Ukrayna-Rusya savaşının AB ülkelerine “de” yönelik bir operasyon olduğunu düşündürüyor. Son dönemde NATO’nun gündemindeki en önemli konu nedir? AB ülkelerinin savunma bütçelerini artırması. Neden? Rusya’ya karşı önlem olarak! ABD ben sizi korumak için sizin kendinizi korumak için ayırdığınız paradan daha çok para ayırıyorum; bu adil değil diyor! Yeni denkleme göre ABD AB için daha az savunma bütçesi ayıracak; AB ise daha çok. Böylece ABD yapay zekaya daha çok para aktarabilecek! AB ise daha az! İşte o nedenle AB, Schmidt’in sebep göstermeden tespit ettiği üzere “yapay zekaya milyarlarca dolar yatırım yapacak kadar çılgın” değil! Değil çünkü olamıyor! Şartlar onu gerektiremiyor! Savaşın ilk döneminde “enerji krizi” formunda oluşan etki ABD’de başkan değişiminden sonra doğrudan “savunma krizi” formuna dönüştü!

Yapay zeka geliştirmelerindeki en kritik iki parametre nedir? Enerji ve veri. Algoritmaların üretilebilmesi ve kullanılabilmesi için yoğun veri kümesine ve yüksek bilişim kapasitesine gereksinim var. O nedenle dünyanın her yerinde yüksek kapasiteli veri merkezleri kuruluyor. Ki o devasa yapay zekalar üretilebilsin-çalışabilsin. Doğal olarak o veri merkezlerini besleyecek elektriğe gereksinim var. Bu elektrik yenilenebilir de nükleer enerji kaynaklı da olabilir. Harari yıllar önce altını çizmişti: Gelecekte veri merkezleri askeri bölgeler içinde koruma altında tutulan mekanlar olacak!

Yapay zeka ile sanayi toplumu yeni bir evreye geçirilmeye çalışılıyor. Belki de bu evresinde sanayi toplumunu talep eden, kazandığı parayı soylu, dini ya da askeri liderlere kaptırmak istemeyen siviller ilk kez kendilerini güvende hissedecek. Çünkü ya bu dünyada kalıp yeni derebeyi olacaklar ya da atmosferden güvenle çıkıp bir başka gezegene ulaşabilecekler!

Herkese Bilim Teknoloji Dergisi; “Dijital Kültür” Köşesi (Sayı 479 11.07.2025)

Tornado Cash olayı! Üzümü yiyeni, bağcıyı bir kenara bırak “bağ”ı cezalandır!

Blokzinciri dünyasında geçtiğimiz ay yaşanan Tornado Cash olayı üzerinde çok boyutlu düşünmeyi gerektiriyor. Bir yanda Satoshi’nin açmış olduğu “kripto pandemi”nin nereye kadar uzanacağı diğer yanda ise “suç ehliyeti” normunun yeniden tanımlanmasının gerekip gerekmeyeceği.

Tornado Cash teknik tabiriyle bir akıllı kontrat. Ethereum blokzinciri üzerinde çalışıyor. Temel işlevi ise kriptopara gönderme işlemini “iyice” anonimleştirmek. Nasıl? Bir cüzdandaki kriptopara bir başka cüzdana “doğrudan” değil de Tornado Cash “dijital havuzu” üzerinden gönderilirse, gönderen cüzdanın kimliği anonimleşmiş oluyor. Gündelik hayattan verilebilecek örnek şu olurdu: Para göndermek isteyeceğiniz kişiye banka hesabınızdan direkt para göndermek yerine, parayı bir kuruma bağışlıyorsunuz. O kurum da parayı asıl ulaştırmak istediğiniz kişiye “yardım” olarak veriyor. Tornado Cash işte aradaki o iyiliksever kurum!

Son dönemde Kuzey Kore merkezli bir hacker kurumunun Tornado Cash modelini kullanarak, kripto paraları arkada dijital cüzdan izi bile bırakmadan oradan oraya transfer ettiğini tespit eden ABD, Tornado Cash uygulamasına yaptırım kararı aldı. Kripto dünyasına bu uygulamayı kullanırsanız sizin için kötü olur gibisinden bir mesaj verildi. Kripto dünyası da bu durumda ikiye bölündü. Bir kısmı ABD resmi makamlarıyla arasını bozmamak için yaptırıma riayet ederken bir kısmı bunun kripto dünyasının ruhuna aykırı olduğunu anımsatmakta ve ayak diretmekte.

Bu tür olaylar şu gerçeği yeniden anımsatıyor. Kripto dünyasının merkeziyetsiz yapısı ile modern dünyanın kontrolcü yapısı aslında birbiri ile tezat oluşturmakta. Şimdiye dek bu tezat görmezden gelinerek iki cambaz bir ipte oynamaya çalışıyordu. Ancak özellikle DeFi ve DAO yapılarının ortaya çıkmasıyla cambazlar birbirine değmeden ipin üstünde hareketlerini sürdüremeyecekler. İp bir yerde kopacak!

Öte yandan bu olay “suç ehliyeti” olgusunun da yeniden değerlendirmeyi gerektirecek bir boyuta doğru gidiyor. Bugün dünyada hiç kimse, silah kullanarak birisi öldürüldüğünde, o silahı üreten firmayı suçlamıyor. Kullanan suçlu bulunuyor. Tornado Cash örneğinde ise, bu akıllı kontratı kullanan hesapların ötesinde direkt uygulamaya yaptırım uygulanıyor. Yani silah üreticisine! Oysa Tornado Cash kötü amaçlar için kullanılmak üzere geliştirilmiş korsan bir uygulama değil. Örneğin Ukrayna-Rusya savaşında Ukrayna’ya kriptopara ile bağış yapmak isteyen, ancak Rusya’nın radarına girmekten de çekinen (diyelim ki Rusya topraklarında yaşayan birisi) Tornado Cash’i kullanarak sadece kimliğini değil, dijital cüzdanını da anonim hale getirebiliyordu. Artık yapamayacak!

Robotlar ve yapay zekâ bildik dijital dünyada “suç ehliyeti” olgusunu zorlarken (örneğin sürücüsüz otomobil kaza yaparsa kim suçlanacak?) Tornado Cash gibi akıllı kontratlar da sorunu kripto dünyasına taşıyor? Ortada üç tane olası “suçlu” var: Akıllı kontratı geliştiren yazılımcılar, onu kullananlar ya da akıllı kontratın kendisi! Her ne kadar bu süreçte Hollanda devleti bir kişiyi Tornado Cash’in geliştiricisi diye tutukladıysa da bir akıllı kontrat yazılımcısını tespit etmek kolay değil. Çünkü bunlar açık kaynak kodu mantığıyla geliştiriliyor. Yani ardında pek çok anonim yazılımcı var. Kullanıcı kötü niyetliyse suçlu duruma düşebilir. Peki akıllı kontratın kendisi? Eh adı üstünde denilebilir: Akıllı!

Herkese Bilim Teknoloji Dergisi; “Dijital Kültür” Köşesi (Sayı 336 08.09.2022)

Interneti pis savaşınıza, iki yüzlü politikalarınıza, yalan-dolandan ibaret iletişim mecralarınıza alet etmeyin!

İnsanlığın ve insanların kurtuluşu için şunların yasaklanması ne kadar doğru olabilir? Çatal, bıçak, balta, dinamit, otomobil, kamyonet, otoyol, beton duvar, naylon torba, çarşaf, misina, ip… Bu listenin sonu yok. Listeye girebilen şeylerin en az ortak bir özelliği var: İnsan(lar)ı öldürebilir. Çatal ya da bıçağı boğaza yakın yerlere sapladığınızda, baltayı kafasına indirdiğinizde, dinamiti patlattığınızda, otomobil ya da kamyonetle ezdiğinizde, … insanları öldürebilirsiniz. Peki bunlar neden toplumsal hayatta yasaklanmıyor?

Birkaç makul sebep öne sürülebilir. Örneğin bunların hiçbiri (dinamit dahil) insanları öldürmek ya da onlara zarar vermek amacıyla icat edilmedi. Bu tür araçların icat edilme sebebi insanların hayatlarını daha da kolaylaştırması. Otomobil insanları ezmek için değil, insanları bir yerden başka bir yere daha kısa sürede ulaştırmak için var mesela. Birileri onu kötü bir niyetle kullanırsa bu onun suçu olmalı; kullanılan aletin değil! Öyle değil mi?

İki ülke siyasi, ekonomik ya da askeri olarak birbirine girdiğinde neden akla hemen ileri teknolojik araçların yasaklanması geliyor? Dün Çin Google’ı ülkesinde istemiyordu ya da Ukrayna Rusya’nın internetten izole edilmesini talep ediyor. Neden? Bunların iki ülke arasındaki savaşla ne ilgisi var?

Karikatürde Avrupa’yı temsil eden kişi, ABD’yi temsil eden kişiye soruyor. Irak’a neden girdin? Nükleer silahları vardı. Sonra ABD soruyor. Rusya’ya niye sert yaptırım uygulamıyorsun? Cevap aynı: Nükleer silahları var! Bir ülkenin elinde nükleer silah varsa, ona sataşmak için iki kere düşünmek gerekir. Kuzey Kore’ye o nedenle söz geçiremeyen ABD’nin nasıl olup da Irak’a girmiş olduğunu yeniden düşünmek gerek.

Bellidir ki bir ülkenin sıradan vatandaşının canını acıtacak türden yaptırımlar uygulamanın, bundan etkilenen o bireylerle kişisel bir ilgisi yok. Böyle yapılarak onların kendi yöneticilerine karşı çıkmaları, isyan etmeleri bekleniyor. Internetin Rusya’da yasaklanması, global geçit statüsündeki sitelere (Google, Facebook vb.) erişimin engellenmesi gibi teknolojik yaptırımlar, insanın evrensel haklarına tecavüz etmek anlamına gelmez mi? Rusya, Çin ya da Ukrayna (artık hangisi karşı cephedeyse; bugün o yarın bu fark etmez) menşeili e-ticaret sitelerine yaptırım uygulamak ne kadar insani? Fiziksel işgalde bile sivillerin yaşamlarını sürdürmesine azami özen gösterilirken dijitalin böyle üvey evlat muamele görmesinin gerisinde yatan tek sebep liderlerin yaşlarının dijitale akıl erdirmeye yetmemesi mi?

Interneti pis savaşınıza, iki yüzlü politikalarınıza, yalan-dolandan ibaret iletişim mecralarınıza alet etmeyin!

Ancak bu sadece yaşlıların dijital toplumu anlayamaması ile açıklanabilecek bir şey değil. Genci geldiğinde o da aynısını yapıyor. İşte Facebook’un yaptıkları. Federaller kapısına dayanana dek kafasını öyle bir tarafa çevirdi ki ABD’de başkanlık seçimi bile şaibeli hale geldi (bkz. Cambridge Analytica Skandalı). Hal böyle olunca eski toprakların gelip onu bunu yasaklarken interneti, webi, sosyal medyayı da kilitlemeye kalkmasına bir şey diyemiyor insan!

Dijital kuşakların ilki olan Y Kuşağı’ndan da umut kesildi kesilecek. Geriye ne kalacak? Uzaylı olduklarına kesin gözüyle bakılan Z Kuşağı mı? Yoksa sorunu yine o kadim dost mu çözecek? Kadınlar!

Herkese Bilim Teknoloji Dergisi; “Dijital Kültür” Köşesi (Sayı 312 17.03.2022)

Hep beraber oturduk, kimin haklı kimin haksız olduğunu tespit etmeye çalışıyoruz.

Savaşın ilk kurbanıdır masumiyet. Ama propaganda araçları güçlendikçe masumiyet yıkılmamış da ayaktaymış gibi varlığını sürdürmeye çalışır. Dijital kültürün en büyük dertlerinin başında dezenformasyon geliyor. Bilinçli olarak yalan haber üretmek-yaymak. Dezenformasyon aslında daha büyük bir çöplüğün en pis kısmı. O büyük çöplük ise mezenformasyon (misinformation). Yani (farkında olup olmadığına bakmadan) yalan içerik yaymak!

Oysa savaş varsa, savaş sürüyorsa, ne mezenformasyon bir anlam ifade eder ne de dezenformasyon. Ne yani? Savaşan taraflardan birisi kendi lehine ya da aleyhine ayırım yapmadan hep doğru bilgiyi paylaşırsa, sırf böyle objektif davranıyor diye masumiyet ona mı özgülenecek? Savaşta olma hali, bir insan evladını öldürme eylemi, kabul edilebilir fiiller içine mi girecek?

Gerek ana akım medyada gerekse de yeni medya araçlarında iki ülkenin üst düzey reaksiyonlarını izlemek mümkün. Bir tarafta yeryüzü kültürü son kırk seneyi yaşamamış, dijitalleşmemiş gibi hantal bir klasik yapı. Diğer tarafta ise medyayı etkin bir şekilde kullanan çevik, taze bir model. Hantal yapı o kadar az iletişim kuruyor ki içerik ya bildik malumatın tekrarından öteye geçmiyor ya da bir değer içermiyor. Çevik yapı ise başını-gözünü yararak, dezenformasyonu da mezenformasyonu da kullanarak, eline ne geçerse dünyaya savuruyor (“taş yok mu, taş”).

Global propaganda aygıtı ise ta W. Bush zamanından beri popülerleşmiş o kutuplaşmanın ışığında reaksiyon gösteriyor: Ya bizim tarafımızdan ya da karşı taraftasın! (Kutuplaşma deyince ister istemez akla şu ünlü tespit geliyor:  “İnsanlar IO’a ayrılır. İkili sistemi bilenler ve bilmeyenler”).

Bu tablo karşısında medyanın servis ettiği haber ya da içerik parçalarının doğru olup olmadığını araştırmak-irdelemek değerini yitiriyor! Ukrayna cumhurbaşkanının bir haftadır Kiev’de değil de Polonya’da olduğu ortaya çıksa bu neyi değiştirecek? Bir kenarda onu Polonya’ya ya da başka bir yere götürmek üzere hazır bekleyen bir hava aracının duruyor olması? Öldürüldü denilen askerlerin sağ çıkması? Üst düzey bilmem kimin karısı silahları kuşandı düşman askerini bekliyor diye yayılan fotoğrafın iki sene önce bir av partisinde çekildiğinin tespit edilmesi?

Aldatma oyunu iki boyutta aynı anda sürüyor. Bir yanda Ukrayna ile Rusya’nın birbirine girmesini arzu edenlerin perde arkasından bu kavgayı başlatmak ve belli bir seviyeye dek sürdürmek için yaptıkları. Diğer yanda ise savaşıyor olmanın kendisinin bir insanlık suçu olduğunun gözlerden-vicdanlardan saklanması ve illa ki birinin haklı diğerinin haksız olduğu hükmüne götürmek üzere insanları-toplumları doğru-yalan-yanlış haber-içerikle yönlendirmek.

Hep beraber oturduk, kimin haklı kimin haksız olduğunu tespit etmeye çalışıyoruz. Oysa masumiyetin şehit verildiği diyarlarda kim varsa, istisnasız hepsi suçludur. Ne elinde daha güçlü silah olanlar ne de “demokrasi”yi gerçek yüzünü gizlemek üzere bir maskeye dönüştürmüş olanlar istisna teşkil eder. 90’larda ABD Irak’a girdiğinde dünya ilk kez bir savaşı televizyondan canlı izlemiş ve post-truth (gerçek-ötesi, doğru ötesi) dönemi başlamıştı. Dünya şimdi de savaş diye bilgisayar oyunlarından kırpılmış sahneleri izleyerek seviye atlıyor. Kirli olmayan savaş var mı?

Herkese Bilim Teknoloji Dergisi; “Dijital Kültür” Köşesi (Sayı 311 10.03.2022)

Bireyin (ve toplumun) her karar anında çevresindeki dijital teknoloji bulutu ona şu melodiyi çalmaktadır: Böyle gelmiş böyle gider!

Önce bir. Sonra iki veya üç. Şimdi yeniden bire dönüş mü? Sanayi toplumu kendi modelini inşa ederken tarım toplumunun baş tacı ettiği “doğa”dan “diyalektik”i aşırdı. Özellikle de siyaset alanında. İki partili demokrasi yapısında “seçmen”e ya o ya da öteki seçenek sunularak diğer olasılıklar (partiler) adeta yok sayıldı. Örneğin ABD’de bir anket yapılsa başkanlık seçimine sadece iki partinin katıldığını söyleyeceklerin sayısı ezici bir üstünlük oluşturur.

Dijitalleşme bu süreci (bilerek ya da bilmeyerek) yeni bir evreye geçiriyor. Bu sürecin iki temel dinamosu sosyal medya ile yapay zekadır. Sosyal medya milyarlarca bireyin her birini tek tek tanımak-tanımlamak ister. Ki asıl para kazanma modeli olan reklam gösterme işini mükemmel performansa yaklaştırsın. Yani her bir bireye öyle reklamlar göstersin ki bireylerin o reklamların “tuzağına düşme” (satın alma, tüketme) olasılığı yüzde yüze yakın olsun.

Sosyal medya buzdağının görünen yüzü dünyanın her yerindeki bireyleri birbirine bağlamak ve sosyalleştirmeyi amaçlarken görünmeyen yüzü her birine azami satış yapmayı sağlayacak pazarlama faaliyetlerini gerçekleştirebilmektir. Bunun için de her bir bireyi (kendisinden bile daha iyi tanımak zorundadır.

Bu tanıma sürecinde sosyal medyanın bel bağladığı son büyük teknolojik silah yapay zeka. Yapay zekanın bireyi tanıma süreci daha gerçekçi bir o kadar da gelenekçi bir model üzerinde inşa ediliyor: Bireyin o zamana kadarki ilgili eylemlerinin geride bıraktığı izleri analiz etmek. Malum her devinim ardında sonsuza yakın iz bırakır. Bu izler içinde yakalanıp anlamlandırılanlar veri kümelerini oluşturur. YZ’nin yaptığı da her bireyin oluşturduğu veri kümelerine ulaşmak, onları analiz ederek bireyin “profil”ini çıkarmaktır. Yeterince veri kümesi olmayan bireyler, veri üretmek üzere cesaretlendirilir; hatta tatlı tatlı zorlanır. Internete bağlıyken ya da bir sosyal medya sitesinde gezinirken bireyin her “tık”ı veri kümesine bir değerli katkıda daha bulunmaktadır.

YZ’nin bu veri kümesine bel bağlayan algoritmalar üzerinde yükselmesi gerek bireyde gerekse de toplumda yeni bir “anlayış”ı da gündeme getirmekte. Hem de kimseye fark ettirmeden. Dijital doğal şekilde. Nedir? Bireyin (ve toplumun) her karar anında çevresindeki dijital teknoloji bulutu ona şu melodiyi çalmaktadır: Böyle gelmiş böyle gider!

Bu yeni muhafazakarlıktır; dijital destekli totaliterliktir. Konu ekonomi ise tüketim ise bireyin değişmeyen bir profile sahip olup, onunla uyumlu olacak şekilde azami ölçüde tüketmesi arzu edilirken, siyasi arenada ikili demokrasi modeli gizli totaliterliği örtbas etmek için kullanılmaktadır. Perdenin önünde totaliter görünen ve Çin ile Rusya’nın başını çektiği alternatif model ise bu oyunu bozmak üzere büyümekte, oyunu kuralına göre oynamayı öğrenmektedir (örn. Çin’in YZ alanında ABD’yi geçtiği iddiaları giderek güçleniyor).

Dijitalleşen 21. Yüzyılda sadece ideoloji değil onunla birlikte pek çok kavram da ya ölüme terk ediliyor ya da anlam-kabuk değiştiriyor. Demokrasi, muhafazakarlaşma, totaliter rejimler… Tüm bu kavramlar Z Kuşağı tarafından yeniden tanımlanmayı bekliyor. Daha da yeni dünyanın doğadan devraldığı ilkelerden birisi ise yerli yerinde duruyor: Değişim “daha iyisi” için olmak zorunda değildir!

Herkese Bilim Teknoloji Dergisi; “Dijital Kültür” Köşesi (Sayı 281 12.08.2021)

Blokzinciri mimarisi ikinci internet devrimi olabilir. “Güven”in gerekli olmadığı bir internet düşleyin!

Internetle ilgili herkesi ilgilendiren en önemli problemlerin başında belki de güvenlik gelmekte. Bu daha ziyade internetin teknolojik mimarisi ile ilgili. Internetin mimarisinde temel motivasyon verilerin bir noktadan diğerine iletilebilmesidir. Kesinlikle o nedenle olduğu söylenmese de internetin doğumuna neden olan temel tetikleyici unsurun 1950lerde başlayan uzay macerası olduğu düşünülmekte.

1957’de Ruslar uzaya insanız ilk hava aracını (Sputnik) gönderdiklerinde bunun karşı kıyıdaki değerlendirmesi sadece oniki sene içinde aya insan indirmekle sınırlı değildi. ABD konuyu uzay-savaş bağlamında ele aldı ve şu soruyu irdelemeye başladı: “Bir (nükleer) savaş çıksa devlet kurumları arasındaki iletişim kesintisiz olarak nasıl sürdürülebilir?”

Bugünün internet mimarisinde veri (bitler) kapıyı kapalı bulduğunda o nedenle bacadan, o olmazsa pencereden, ama illa ki açık bir delik bulup oradan ulaşması gereken yere ulaşabiliyor. O nedenle internet mimarisinin temel motivasyonunda güvenlik gibi, kimlik doğrulama gibi, içerik doğrulama gibi olgular ikincil düzeyde ele alınıyor.

İkincil düzeydeki ana olgular itibariyle internet bugün “kontrol altında tutulan” bir yer haline getirilmiştir. Evet bitlerin gönderilmesinde sınırsız bir özgürlük var ama bunları kim gönderdi, nereden gönderdi gibi sorular gündeme geldiğinde, ortaya güvenilir bir üçüncü partinin çıkması gerekiyor. Bu bir eposta adresi, blog sitesi olabileceği gibi sosyal medya sitesi de olabilir.

Blokzinciri mimarisinin neden devrimsel bir nitelik taşıdığı bununla ilgili. Internetin veri iletimine getirdiği otonomiyi blokzinciri mimarisi “güven” olgusu çerçevesindeki olgulara getiriyor. O veriyi kimin gönderdiği, ne zaman gönderdiği, içeriğinin ne olduğu gibi hususlar artık güvenilir bir arabulucu olmadan çözüme kavuşturulabilecek. Bunun için gerekli olan tek şey blokzinciri mimarisi üzerinde geliştirilmiş bir uygulama olacak.

Dijital okur-yazarlığı ileri düzeyde olan bireyin karşısına bugün dijital bir içerik çıktığında, ilk tepkisi içeriğin doğruluğunu teyid etme gereği oluyor. Kim göndermiş, nereden göndermiş, ne zaman göndermiş vs. Öte yandan bu tür içerik paylaşımına maruz kalan her on bireyin sekizinin böyle bir sorgulayıcı reflekse, dijital okuryazarlığa sahip olduğundan söz etmek mümkün değil. Onlar daha ziyade kendi fikir veya inançlarına göre karar veriyor!

Blokzinciri mimarisi sayesinde kurulacak etkileşim dijital bireylerin bu anlamda ileri düzeyde, sorgulayıcı bir dijital okuryazarlık becerisine sahip olmasını gerektirmeyecek. Dijital vatandaş bilecek ki blokzinciri uygulamasından geliyorsa o içerik o kişi tarafından oluşturulmuştur. Bu anlamda blokzincirinin dijital dünyanın güvensizlik olgusuyla başa çıkma modeli köktenci, topyekun bir çözümü baz almaktadır: “Güven”e gerek yok! Güvenmeye gerek kalmayınca bu güvenli mi değil mi diye sormak da anlamını yitirecek.

Bugüne dek tam da bu türden bir güvenceyi bireylere devletler sunmuştur. İstisnai durumlar (savaşlar, rejim değişiklikleri, yozlaşmış kamu yönetimleri vs) hariç! Blokzinciri mimarisi devletin sağladığı “güven”in bireylerin biraraya gelmesiyle gereğini yitireceğinin sözünü veriyor. Biliyorum çoğu okur dudak bükecektir. Unutmamalı! Otuz sene önce de benzer dudak bükmeler internet için yapılıyordu. “Ne? Herhangi bir acenteye gitmeden uçak bileti satın almak mı? Hadi canım, sende!”

Herkese Bilim Teknoloji Dergisi; “Dijital Kültür” Köşesi (Sayı 177 – 16.08.2019)

Doğru ötesi dünyada yaşamanın dezavantajları da var. Mesela kazara çıkacak bir savaşın yüzbinlerce talihsiz kurbanlarından birisi olmak.

Fark ettiniz mi? Temmuz ayı başında 3. Dünya Savaşı çıktı! Nükleer ya da olmayan herhangi bir bomba atılmadı, silahla saldıran, ölen ya da yaralanan olmadı. Yine fark etmediğiniz üzere koca savaş bir kaç saat sonra sona erdi. Savaşı çıkaran da, sona erdiren de bu kez herhangi bir ülke ya da onun sıradışı lideri değildi! Bu savaşa sebebiyet veren sosyal medyayı, yeni medyayı ana akım medya refleksi ya da mentalitesi ile değerlendiren eski usül medyacılar ile onların leblerini leblebi yapan trol-olduğunun-farkında-olmayan-trollerdi. Savaş şöyle başladı:

ABD Başkan Yardımcısı’nın o günkü programı iptal edildi. Uçağın havadayken geri çağrıldığı (yalan pardon doğru-ötesi) haberi yayıldı. Bu ani iptalle ilgili açıklama beklenmeden, derhal Trump’ın öldüğüne kanaat getirildi. Bu olasılığı destekleyen ve bir sene önce 1 Nisan şakası olarak yayınlanan bir fotoğraf, anlık durumu bildirirmiş gibi yeniden paylaşıma sokuldu.

O sırada Rusya’da Putin’in de günlük programını iptal ettiği haberi yayıldı. Bunu Çin ve İran ile ilgili bazı haberler taçlandırdı. Avrupa sessiz kalır mı, Avrupa Konseyi’ne bağlı güvenlik komitesinin adı AB Güvenlik Konseyi ismiyle yeniden üretildi ve bu varolmayan konseyin o gün olağanüstü toplandığı bilgisi servis edildi. Oysa güvenlik komitesi olağan toplantısını yapmış ve toplantı bildirgesini bir saat önce web sitesinden duyurmuştu.

Eski medyacılar temkinliydi. Lakin aldıkları kokulardan bahsetmeden edemediler. Üçüncü dünya savaşının çıktığı “duyumları” aldıklarından filan. Hani doğru çıkarsa haberi ilk patlatan olacak, yanlış çıkarsa “duyum”ların doğru olmadığına işaret edilerek paça kurtarılacak.

Yeni medyacılar ise aldıkları gazla doğruları eğip bükmeye başladı. Mesela bir haber(?) ajansı “tüm dünyada olağanüstü hal” ilan edildiğini paylaştı. Neden olmasındı? Madem ülkemizde olağanüstü hal ilan edilebiliyor, dünyada da edilebilir. Peki dünyada olağanüstü hal ilan edecek yetkili kim? Ne önemi var? Film izlerken soruyor musun bu tür sivri soruları?

Tabloda eksik olan şey belki de şuydu: Tüm bu deli saçmasını takip eden, elinin altında bomba patlatacak bir tuşa basma yetkisi bulunan, sağduyu sahibi olmaktan uzak bir subay. Hangi ülkeden olursa olsun. Yeter ki düğmeye basacak kadar telaşa kapılsın! Demek ki o saatlerde tüm yetkili subaylar ya harıl harıl çalışıyor ya da mesai bitmiş, trafikte eve gitmeye çabalıyorlardı. Düğmeye basan olmadı; savaş çıkmadı! Bir kaç saat sonra her şey unutuldu!

Bir dahaki sefere maya tuttuğunda demek ki üçüncü dünya savaşı bu şekilde çıkacak. Belki de binler, milyonlar yanlışlıkla ölecek, öldürülecek! Ancak bu durum o kadar karmaşık süreçler sonucunda (ancak çok kısa bir süre içinde) gerçekleşecek ki her şeyin büyük bir hata olduğu belki de hiçbir zaman anlaşılamayacak. Herkes karşı tarafın ne kadar suçlu olduğu üzerinden savunma yapacak.

Bunda kaygılanacak, hiddetlenecek, ağlayıp sızlanacak bir şey yok! Madem ki “biz özgür insanlar olarak gerçek ötesi bir dünyada yaşamayı” tercih ediyoruz; sonuçlardan birisi de budur: Kaza bombasına kurban giden yüzbinlerden birisi olmak!

Herkese Bilim Teknoloji Dergisi; “Dijital Kültür” Köşesi (Sayı 174 – 26.07.2019)