Koca film endüstrisi bir mobil uygulamaya indirgenebilir mi?

Hollywood’da senaristlerin başlattığı greve oyuncular da katıldı. Temel sebep ekonomik olsa da yancı olarak konuya dahil edilen nedenler içinde yapay zeka da var. Black Mirror’ın Haziran ayında yayınlanan yeni sezonunun ilk bölümünde işlenen konu örnek olarak gösteriliyor. Gel de yüzyıllar önce “istemezük” diyen matbaa-karşıtlarını anma!

Neymiş? Bir yanda pandemi ile gelen daha çok film ya da dizi çekme gereği daha çok çalışmalarına neden oluyormuş diğer yanda ise ekonomik şartlarında herhangi bir düzenleme yapılmıyormuş! Üstelik bir de yapay zeka tehdidi altındalarmış. Ya senaryoları yapay zeka yazmaya başlarsa? Ya kanlı-canlı insan oyuncular yerine onların bilgisayarda yeniden üretilmiş avatarları kullanılırsa?

“Joan Korkunç Biri” adlı 6.1 numaralı Black Mirror dizisinde bunun nasıl yapılabileceği ele alınıyor. Ünlü bir oyuncunun (diyelim ki Salma Hayek) birkaç dakikalık (olmadı saatlik) fiziksel video çekimleri yapılıyor. Daha sonra bu “veri kümesi” yapay zekaya aktarılıyor. Yapay zeka da bunu kullanarak, o oyuncu ile ne tür bir sahne çekilmesi arzu ediliyorsa o sahneyi dijital ortamda oluşturuyor. Deepfake denilen şeyin daha ileri düzey ve meşru(?) kullanımı!

Böylece oyuncunun yönetmenin yansıtmak istediği duygu ya da ruh haline bürünmeye çalışmasına gerek yok. Saatler süren tekrar çekimlere de. Yönetmen beğenmezse yapay zekaya “sahneyi yeniden çek”tirebilir. Bugün bile ChatGPT’nin cevabını beğenmezsek “yeniden üret”mesini talep etmiyor muyuz? Yapay zekâ aynı sahneyi kısa bir süre içinde revize ederek yeniden “çekecek”tir.

Yapay zekanın ele geçiremeyeceği işler-meslekler sıralanırken yaratıcılığa, tasarıma gereksinim duyanlar başta geliyordu. Peki sanatsal bir alan olan sinema nasıl oluyor da kuyruğu kaptırmaktan korkuyor? Cevap basit: Demek ki bu sektörde yaratıcılıktan ziyade standart bir üretim süreci ağır basıyor. Öyle ki bunu insanla yapmak yerine bilgisayarda yapmak olası! Belki de daha iyi (ve ucuz)! “Sanatsal film” çeken, sinema salonlarında yer bulamayan, ancak festival ya da yarışmalarda gösterime girebilen film dünyasının ahı mı tutuyor ne? Bütün o aksiyon sahneleri bilgisayarda canlandırıldıktan sonra Tom Cruise’a neden gerek kalsın ki? Ama Jeremy Irons’ın ya da Meryl Streep’in bir yüz ifadesini yakalamak için onu hala kanlı-canlı çekmek gerekecektir!

Talep patlaması genelde üretim-arz süreçlerinin (hala değilse) standartlaşmasına neden olur. Aksi durumda ya talep karşılanamaz ve ekonomik takas büyümeden sona erer. Ya da yeni bir paradigma sahneye çıkar ve parsayı toplar! Müzik endüstrisi bunu çok iyi öğrendi. Şimdi sıra film endüstrisinde!

Bundan nasibini sadece senaristler ya da oyuncular almayacak. Bu sektörden ekmek yiyen herkes yönetmeninden prodüktörüne kadar etkilenecek. Sahneler avatarlarla çekilmekle kalmayacak, fiziksel olarak varolmayan star avatar oyuncular ortaya çıkacak. Akşam biraz kafa dağıtmak isteyen tipik izleyici kendi filmini, senaryosunu, oyuncu kadrosunu, mekanını vb. kendi tasarlayacak-çekecek-izleyecek. Koca film endüstrisi bir mobil uygulama (app) düzeyine inecek! Yapay zekayı ekarte etmek için tasarım denmişti ya işte bir tasarım örneği. Bu tür uygulamaları geliştirenler dijital kükreyen aslanlar olacak!

Herkese Bilim Teknoloji Dergisi; “Dijital Kültür” Köşesi (Sayı 382 03.08.2023)

Şehrin kalbine görkemli bir kütüphane binası dikmeyeli kaç (yüz)yıl oldu?

Borges ne güzel söylemiş: “Cenneti her zaman bir kütüphane olarak hayal etmişimdir”. Onun hayali aynı zamanda cennet-cehennem olgularının mekânsal olmadığının da bir teyidi niteliğinde. Altı senede ancak bir kitap okuyanlar için kütüphane cennet lütfu mu olurdu, cehennem azabı mı?

Üretilen bilginin sonraya saklanması doğal olabilir. Ancak bunun canlının vücudunun dışında bir mecrada saklanması (mağara duvarlarından bilgisayar disklerine) pek doğal bir sıçrama gibi gözükmüyor. Bu süreçte kütüphane merkezi bir noktada kendine yer edinmiş. Bilgisayar, internet son olarak da arama motoru canavarlarının karşısında bu konumunu koruyabiliyor mu? Ya da kendisini yeniden mi konumlandırmalı?

Şehrin kalbine görkemli bir kütüphane binası dikmeyeli kaç (yüz)yıl oldu? Artık şehirlerin kalbinde değil görkemli, minicik bir kütüphaneye bile ayrılacak yer yok! O kadar değerli metrekareler kütüphane ile ziyan edilir mi hiç! Ancak yaşlı bir kişi çıkacak da vasiyet edecek…

Metaverse kütüphanecilere bir güzellik yapabilir! Kurulmakta olan sanal şehirlerin merkezlerine görkemli kütüphane binaları inşa edilebilir. Mevcut metaverse’lerde yer kalmamış olsa bile ne gam! Yepyeni bir metaverse yapılır, kütüphaneler de o metaverse’te yerini alır! Bir metaverse tek bir şehir, tek bir merkez dolayısıyla da tek bir (görkemli, sanal) kütüphaneden oluşur diye bir zorunluluk yok. Kurulacak bu metaverse bütünüyle kitaba-kütüphanelere yönelik olabilir. Dünyanın dört bir yanındaki kütüphaneler bu metaverse’te önce birer şehir kurar onun ortasına da görkemli binalarını dikerler!

Madem metaverse adı ‘meta’ ve ‘universe’ kelimelerinden türetilmiş, kurulacak bu yeni sanal alem de metaverse’in bir türevi olarak metarary olarak anılabilir; meta ve library kelimelerinden yola çıkarak. Tanıtımı da şöyle olabilir: “Metarary: Kahve sizden, kitap bizden!”

Öte yandan günümüzde kütüphane gibi güvenilir bilgi kaynaklarına gereksinim ikinci ekranlarda çıkan bilginin doğruluğunu teyit etmek için de var. Sosyal medyada paylaşılan, bir web sitesinde yayınlanan bir haber-fotoğraf-yorum tam doğru ve nesnel bir bilgi mi yoksa dezenformasyon ya da mezenformasyon mu? Tıpkı müzik piyasasının internetin ilk yıllarında liderliği internet şirketlerine kaptırması gibi kütüphaneler de bu rolü ne yazık ki bağımsız çalışan (en azından o iddiada olan) web sitelerine kaptırmış durumda. Bir bilginin doğruluğunu teyit etmek için kimin aklına bir kütüphane geliyor? Hangi kütüphane internet üzerinden böyle bir hizmet sunuyor?

Denilebilir ki elin ağzı torba değil ki büzesin. Hangi birine yetişeceksin? Doğru. Ancak kısmen. Kahya Yahya’nın tweetleri olmasa da hiç değilse tarihe geçmiş somut bilgilerin eğilip-bükülmesi bu sayede önlenebilir! Kırk senedir hizmet veren kamu tesisleri yeni inşa edilmiş gibi tanıtılmaz. En kritik anlaşmaların, peçete üzerine yazılmış gizli maddeleri olduğuna inanılmaz. Milyonların gözü önünün içine bakarak birkaç dakika ara ile birbiri ile çelişen beyanlar verilmez. Kütüphaneler buna müdahale etmediği sürece dünyanın her yerinde sıradan insanların tutulduğu bu asit yağmuru giderek şiddetini artıracaktır. 58. Kütüphane Haftası kutlu olsun!

Herkese Bilim Teknoloji Dergisi; “Dijital Kültür” Köşesi (Sayı 315 07.04.2022)

Pandemi dünyadaki üniversite eğitim sistemini kökten değiştirebilir mi?

Kuşaklar arası dijital uçurum sadece ülkemize ya da gelişmekte olan ülkelere özgü bir sorun değil. Dünyanın genel bir sorunu. Ülkeden ülkeye değişen ise belki de derinliği. Örneğin ABD’ye özgülenen şu anektod düşündürücü: Çocuğunun üniversite eğitiminden başka bir şey yapmıyor (üstelik eğitim masraflarını da ailesine karşılatıyor) olmasını eleştiren baba “Ben senin yaşındayken hem üniversiteye gidiyordum hem de yarı zamanlı çalışarak eğitim masraflarımı karşılıyordum” deyince dijital kuşak çocuk hemen kısa bir hesaplama yapıp şu cevabı yapıştırıyor: “Senin zamanındaki asgari ücret ve üniversite ücretlerini hesapladığımızda, günde üç saatlik çalışma ile masraflarını karşılayabiliyormuşsun. Günümüzdeki asgari ücret ile üniversite ücretlerini kıyaslarsak benim günde on sekiz saat çalışmam gerekiyor!”

Yakın zamanda VisualCapitalist sitesinde bir grafik yayınlandı. Grafikte ABD’deki belli başlı üniversitelerin yıllık ücretleri yer alıyor. Buna göre listenin başını 61,850 dolar ile Columbia Üniversitesi çekiyor. Onu Chicago Üniversitesi, Tufts, Brown, Duke, G.Kaliforniya üniversiteleri izliyor. Yıllık ücreti 50 bin doların üstünde olan üniversiteler yüzlük listenin neredeyse yarısını oluşturuyor.

Pandemi bu tabloyu nasıl değiştirecek? Yıllık üniversite ücretlerinin yüzde kaçı, öğrencinin fiziksel olarak kampüste bulunmasıyla ilgili giderlerdir? Bu sene pek çok üniversite pandemiden dolayı kapılarını internette sanal olarak açtı. Kampüse ya sınırlı sayıda öğrenci aldı ya da hiç almadı! Bellidir ki sabit giderlerin büyük bir kısmı, üniversiteler fiziksel olarak açık olsa da olmasa da gerçekleşiyor. Belki daha az elektrik harcanıyor ama operasyonel gider kalemlerinin önemli bir kısmını oluşturan personel giderleri fizikselde de dijitalde de değişmiyor. Kampüs kapalı diye profesörlerine teşekkür eden üniversite yoktur herhalde! Ya da “bant yayına” geçen!

Öte yandan eğitimin uzaktan ve dijital halde yapılma zorunluluğu yeni bakış açılarını da gündeme getirebilir. Örneğin üniversite eğitiminin ilk yarısı fiziksel olup ikinci yarısı dijitale taşınabilir. Bir başka modelde de üniversiteler iki farklı eğitim modeli sunabilir. Fiziksel kampüste “premier” eğitim, dijital kampüste “standard” eğitim. Eğitim kadrosu aynı, müfredat aynı. Ama ücret farklı. Premier eğitim için elli bin dolar ödenirken, dijital eğitim için beş veya on bin dolar ödenebilir.

Denilebilir ki internet üzerinde halikazırda bunu (neredeyse) ücretsiz yapan web siteleri varken bir kişi neden beş veya on bin dolar vermek istesin? Bu da elbette alınacak diploma üzerinde yazan isimle ilgili olacaktır. Coursera veya Khan Academy’den bir dijital sertifika mı? Yoksa (örneğin) Columbia Dijital Üniversitesi’nden alınmış bir diploma mı?

Bir başka modelde ise üniversite lisans eğitimi tüm dünyada bütünüyle dijital-uzaktan eğitim modeline dönüşebilir. “Üniversite” eğitimi demek lisansüstü, doktora, doktora-ötesi eğitim düzeylerini ifade eden bir kavram haline gelebilir. “Özel üniversite” dalgası tüm dünyada zaten böyle bir süreci başlatmıştı. Pandemi gibi bir “mücbir sebep” bu süreci başka bir motivasyonla hızlandırabilir. Üniversite eğitimi “yeniden” eski kaliteli günlerine dönebilir! Yoksa şurası bir gerçek ki “eğitim” tüm dünyada umut vaad eden, yükselen bir değer olmaktan uzaklaşıyor! Artık Youtuber veya sosyal medya fenomeni olmak revaçta! Gerçek-ötesi, doğru-ötesi dünyanın cahilleştirdiği kitleler sağolsun!

Herkese Bilim Teknoloji Dergisi; “Dijital Kültür” Köşesi (Sayı 243 20.11.2020)