Atın ölümü arpadan, insanın ölümü insandan (mı) olsun!

Marks ile Engels’in arzusunu insanlar değil de makineler yerine getirirse? Birleşirlerse? Süper zekayı oluştururlarsa? Matrix serisinde olduğu gibi insanları enerji üretiminde kullanmak üzere küvetlerin içine hapsederlerse? Daha vahimi de var! Ya bunu makine değil de insanın kendisi yaparsa?

Cehalet aydınlanmadan beri bütün badireleri atlattı ve bugünlere kadar ulaşmayı başardı. Demokrasinin, eşitliğin hüküm sürdüğü diyarlara. Şimdi de oyunu kendi bildiği şekilde yönetmek üzere dünyayı dönüştürmeye çalışıyor. En büyük yardakçısı da bilinci olmadığı için neye alet olduğunun farkına varamayan teknoloji. Bilgisayar, internet, mobil iletişim, sosyal medya derken şimdi de sanal gerçeklik ve yapay zeka!

Yaşı tutan altı küsur milyar insan aynı anda iki farklı dünyada iki farklı hayat yaşar hale geldi bile. Fiziksel dünyadaki “gerçek” yaşam ile dijital dünyadaki “sanal” yaşam! Bu tabii çok ilkel bir model. Öyle ki insan bu ikiliğin her an bilincinde olarak deneyimliyor her iki dünyayı da. Büyük bir problem! Bu ikiliğin-bilincin aşılması gerekir. Nasıl? Görünen o ki işe her zamanki gibi insanların kafasını karıştırmakla başlandı!

İnsan makineden hızlı davranıp o “gerçek” ile “sanal”ın yerlerini değiştirebilir. Sadece vücudun fiziksel gereksinimlerini karşılamak için çok kısa süreli “gelinen” fiziksel dünya “sanal”, dijitalde geçirilen o muhteşem saatler ise “gerçek” yaşam halini alabilir. İnsanın acıdan kaçınması, keyfe-mutluluğa meyletmesi sağ olsun! Şimdiye dek bunu ne televizyon başarabildi ne de internet. İki saat ekranın karşısına geçip güzel bir film ya da heyecanlı bir şov izleyen birey, program bitince kendisini tekrar soğuk-sıkıcı evinin dağınık odasında buluyor! Bu kopukluk giderek en büyük toplumsal sorun haline geliyor. Giderilmesi gerek! Peki bunu ilk kim başaracak? Makineler-teknoloji mi politikacılar-insan mı?

Fiziksel-gerçek yaşam giderek katlanılmaz hale geliyor. Ekonomik sebepler, toplumsal sebepler, bireysel sebepler, iklimsel sebepler. Hepsi toplansa “burdan köye yok olur”. Öte yandan güç sahipleri de iktidarlarını başkalarına bırakmak istemiyor. Bunun için yasaları-yönetmelikleri eğip-bükerek kendi lehlerine muhaliflerinin aleyhine çalıştırmayı başarabiliyor. Geriye tek bir şey kalıyor. Oy verecek seçmenleri bu fiziksel dünyadan ve onun sorunlarından uzak tutabilmek! Klasik modelde bunun için medya araçları kullanılıyor. Bu hala geçerli. Ama yeterli değil. Öyle bir teknoloji lazım ki birey onunla etkileşim kurmaya başladığında gözü başka hiçbir şey görmesin. Her iki anlamda da. Bu yeni gerçeklik kişinin sadece bilişsel kapasitesine değil beş duyusuna da hitap etsin. Tatminkar bir sanal dünya! Mekânsal varlığını sanal gerçeklik teknolojileri karşılayacak. Yapay zeka ise tatminkar deneyimler sunacak! Felsefeden mi hoşlanıyorsunuz? Lütfen Paradoks Salonu’na buyurun ve insanlık tarihine damga vurmuş filozoflarla tanışın-tartışın! Futbol mu? Peleler, Maradonalar, Messiler Rio Kumsalı’nda sizi bekliyor! Birlikte oynayın! Rock müziği mi? Cennete Çıkan Merdiven’de takılıyor hepsi!

O nedenle en güzeli dijital demans olmak! Neyin gerçek neyin sanal olduğu arasındaki farkı ayırt edemez hale gelmek! Öleceksem de insan doktorun elinde öleyim diyen zihniyet, iş nihai sömürüye geldiğinde de tercihini makineden yana yapmayacak gibi görünüyor!

Herkese Bilim Teknoloji Dergisi; “Dijital Kültür” Köşesi (Sayı 469 25.04.2025)

Hakikat artık yapay zeka aracılığıyla mı köreltilecek?

Sosyal medyada yapay zeka etkisi şimdiye dek ağırlıklı olarak içerik yönlendirme amacıyla kullanıldı. Şu videoyu izlediysen bunlar da ilgini çekebilir. Şu içerikleri beğendiysen o halde dur sana şu şu içerikleri de göstereyim. Gibi. Şimdi giderek yükselen yeni bir kullanım alanı baş gösterdi. İçerik üreticisi olarak yapay zeka!

Mekanik Türk modeli ta 2016’lara dek gidiyor. Trump’ın ABD başkanlığını kazandığı seçimlerde Amerikalı küskün seçmenler kendileri gibi birileriyle etkileşim kurduklarını zannederken aslında inceden inceye onları yönlendirme amacıyla görevlendirilmiş insanlarla iletişim içindeydi. Yaklaşık on sene sonra neyse ki yapay zeka imdada yetişti. Artık bu tür manipülasyonlar için insan trol ordusu kurmaya gerek yok!

Eskiden profil resmi standart yumurta olan var olmayan takipçiler satın alınabiliyordu. Şimdi daha gelişmişleri satın alınabilecek. Her gün görevlendirilmiş olduğu hesabı-kişiyi yüceltecek içerikleri kendi kendine üreten yapay zeka sosyal medya kullanıcıları sosyal medyanın gündemini oluşturacak. Bu içeriklerin yapay zeka üretimi olduğunu fark etmeyen insan kullanıcılar da bu içeriklere inanacak! İnsanların neye inanıp neye inanmayacağını tespit etmek zaten zor değil. Facebook bunu yıllar önce birkaç yüz beğeni mesajını inceleyerek tespit edebilmişti. Bu yapay zeka trollerin yapacağı basitçe o kişileri güdüleyecek detayları barındıran içerikler üretmek. Koyu Fenerbahçeli birisinin duvarına her gün “En Büyük Fener” temalı içerik yollayan birisi varsın yapay zeka olsun.

İnsan seviyesine ulaşacak yapay zekadan korkuluyor. İnsanlığın başına dert açacak diye. Oysa insanlık olasılıkla buna fırsat vermeyecek. Kölesini, GPT gibi günümüz dar yapay zekaları, kitleleri yönlendirmede kullanacak. İnsanlığın başına insanın kendisi bela olacak. Her zaman olduğu gibi.

Sosyal medyanın en büyük tehlikesi hakikati değersizleştirmesi. Bu o denli ivmelendi ki sıradan insan için bu durum sosyal medyanın dışına da taştı. Gündelik hayatta sıradan insanın kendi cahilliğini bilgeliğin en üst seviyesi olarak görmesi ve ona göre davranması yaygınlaşıyor. Daha nesnenin ya da kavramın adının ne olduğunu bilmiyor. Ağzında bir şeyler geveliyor. Birisi düzeltmeye çalıştığında da “Aman canım! Anladın sen işte ne demek istediğimi” diyebiliyor. Türkiye’nin başkenti Unkoru şehrimizdir diyor mesela. Ankara olmasın diye düzeltilince de “ha Unkoru ha Ankara ne fark eder?” diye pişkin cevabını yapıştırıyor!

Çok şey fark eder!  Ama Ankara için değil! Senin için! Başkentimizin adının Ankara olduğunu bilmiyor da ona benzer bir isimle onu anıyorsan, bu bir şey öğrenme sürecini kendi isteğine ve algı kapasitene indirgemişsin demektir. Sonra birisi çıkar Türkiye’nin başkentinin maazallah bambaşka bir ülkenin bambaşka bir şehri olduğunu sana inandırır! Sonra da seni parmağında oynatır! İlkokul seviyesindeki enformasyonu öğrenme zorunluluğunun kişisel özgürlük kavramına kurban edilmesi ne kadar doğru?

Belli ki toplumların önem verdiği konular haricinde diğer alanlarda isteyen istediği bilgiyi-fikri nesnel doğru olarak kabul edebilir. Başına da bir şey gelmez! Ama o kırmızı çizgilerden birisine bas hele! Bak bakalım sana dünyanın kaç bucak olduğunu öğretiyorlar mı öğretmiyorlar mı? Peki toplumların önem verdiği konular listesini kim güncel tutmalı? Politikacılar mı, kanaat önderleri mi?

Herkese Bilim Teknoloji Dergisi; “Dijital Kültür” Köşesi (Sayı 455 10.01.2025)

Dijital (Z)atlılar Dijüsküdar’ı geçerken…

Mark Zuckerberg’in geçtiğimiz günlerde Facebook’ta yayınladığı bir paragraflık mesaj farklı yorumların yapılmasına neden oldu. Bir grup Zuckerberg’in sessiz sedasız Metaverse macerasına son verdiğini ve odağını yapay zekâya çevirdiğini iddia ederken bir başka grup onun yapay zekâyı metaverse yolculuğunda daha etkin kullanmak üzere harekete geçtiği yorumunu yaptı.

Her iki değerlendirmenin de doğru yanı var. Asıl kritik parametre zaman boyutu. Kısa vadeli perspektiften bakıldığında Meta grubunun da ChatGPT ile başlayan “generative” (üretken) yapay zekâ yarışına dahil olarak özellikle Whatsapp ve Instagram etkileşimlerinde bundan istifade etmek arzusunda olduğu yorumu yapılabilir. Uzun vadeli perspektiften incelendiğinde ise tüm bu yapay zekâ girişimleri günün sonunda metaverse yolculuğunun birer etabı olarak yerini alacaktır.

Öncelikle metaverse ile yapay zekâ arasındaki irtibatı netleştirmek gerek. Metaverse denildiğinde akla ilk ve son gelen teknolojik bileşen sanal gerçeklik ve onu temin eden gözlükler, aparatlar. Oysa bu metaverse altyapısını oluşturan üçlü sacayağının sadece bir bacağı. Diğer iki önemli yapı taşı ise yapay zekâ ve blokzinciri teknolojileri. Örneğin gelecek on sene içinde metaverse ekonomisinin bir trilyon dolar düzeyine ulaşacağını öngören kaynaklar bu rakama ilgili yapay zekâ, blokzinciri, kriptopara ve NFT boyutlarını da dahil ediyor. Sadece sanal gerçeklik boyutunu değil.

Blokzinciri, kripto ve NFT’nin önemi metaverse ortamında ekonomik aktiviteleri gerçekleştirme sürecinde kullanılıyor olmalarıyla ilgili. Sanal bir etkinliğe katılmak istiyorsanız, onun “bilet”ini fiziksel dünyadaki bir web sitesinden satın almayacaksınız. İlgili metaverse ortamının “içinden” edineceksiniz. Bunu güvenli bir şekilde gerçekleştirmenin en pratik yolu da kriptopara veya token ile ödeme yapmak. Ya da şu an dijital dutluk statüsünde olan dijital arsalardan birkaç parsel satın alarak gelecekte torundan küfür yememek istiyorsanız, satın alma işleminin sonucunda size ulaştırılacak dijital tapunun bir NFT olması yüksek ihtimal.

Peki yapay zekâ? Metaverse ortamında bilişsel kapasiteye sahip olacak nesnelerin tamamının da fiziksel dünyadaki insanlar tarafından yönlendirileceğini beklemek tam doğru olmayacaktır. Nasıl ki şu an sosyal medya ortamlarında “insan gibi” etkileşim kuran yazılımlar (chatbot vd.) varsa metaverse ortamında da belli bir zekâ ışıltısı gösterecek dijital nesneler olacak. Peki bu nesneleri kim yönlendirecek? Zuckerberg’in deyimiyle YZ Karakterleri (“AI personas”).

Bankanızın metaverse şubesine girdiğinizde sizi karşılayan bir YZ Karakter olacak. Bankacılık işlemlerinizi tıpkı eski güzel günlerde olduğu gibi onunla karşılıklı muhabbet ederek yapacaksınız. Hatta metaverse şubesinde her banka müşterisi “özel” olacak. Size atanan YZ Karakter sadece size hizmet verecek. Onun cinsiyetini, giyim-kuşamını, sesini, kaşını, gözünü arzu ederseniz siz şekillendireceksiniz. Yakında dijital koku kavramı da gündeme gelecek. Kullanacağı parfüme bile karışabileceksiniz.

“Yeni internet” olarak metaverse ortamının “ölmesi” bir konu, Facebook-Meta girişiminin bu süreçteki yatırımının “ölmesi” ayrı bir konu. İkincisinin fani olma olasılığı ilkinden çok daha yüksek. Sonuçta iki büyük tekno-pastayı aynı şirketin yediği pek görülmüş bir şey değil. Belki de yaşı tutanlar Zuckerberg’in nasıl çuvalladığını büyük bir zevkle izlerken dijital atına atlamış Z’ler başka başka metaverse ortamlarında dijital Üsküdar’ı çoktan geçmiş olacaklar!

Herkese Bilim Teknoloji Dergisi; “Dijital Kültür” Köşesi (Sayı 363 16.03.2023)

Metaverse “ful-otomatik” sanal yaşama geçişte köprü mü?

Metaverse teknolojisine “yüklenmeye çalışılan” misyon fiziksel yaşamdan sanal yaşama geçişte köprü vazifesi görmek mi? Dünya Ekonomik Forumu’nun web sitesinde yayınlanan ve İngiltere’de yapılan akademik bir araştırmaya göre metaverse beş farklı alanda verimli sonuçlar üretmek üzere kullanılabilir. Bunlar sosyal yaşam, eğitim, iş, eğlence ve sağlık.

Her alandaki olası metaverse uygulamalarının ortak bazı özellikleri var. Örneğin engelli bireylerin maruz kaldığı fiziksel sorunların ortadan kaldırılması gibi, coğrafik bölge ya da yaş gruplarına bağlı hizmet ulaştıramama problemlerinin çözülmesi gibi. Temel varsayım ise doğal olarak şu: Bireyin fiziksel hareketliliğinin gereksiz hale getirilmesi. Onun yerine sanal hareketliliğinin artması. Zaten metaverse modelinin özünde yatan şey de bu değil mi? Evden çıkmadan üç boyutlu (sanal) bir hayat sürmek!

Bu temel üzerine inşa edilecek “sanal mobilite”nin pratik uygulamalarına bakıldığında ortaya nasıl bir tablo çıkacak? Örneğin sağlık. Hasta bir kişi evden dışarı çıkmadan, sanal gerçeklik gözlüğünü takarak metaverse’teki hastaneye erişecek ve orada etkileşim kuracağı hemşire ve doktorlar aracılığıyla derdine deva arayacak. Daha doğru bir ifadeyle hemşire ve doktorların yönetimindeki avatar-hemşireler ya da avatar-doktorlar aracılığıyla.

Bir süre sonra birey için etkileşim kurduğu o avatar zamazingosunun ardında onu yönetenin-yönlendirenin bir insan mı yoksa (örneğin) bir yapay zekâ mı olduğu farkı ortadan kalkacak. Bu da sağlık sisteminde insan-doktorların yerini diji-doktorların alma sürecinde olası toplumsal muhalefeti asgariye indirecek. Hatta toplumun bu avatar-doktorların bir kısmının ya da tamamının yapay zekâ tarafından yönetilir hale gelip gelmediğini bilme imkânı bile ortadan kalkacak.

Bugün bir firmanın çağrı merkezi arandığında olasılıkla “şu an tüm temsilcilerimiz diğer müşterilerinize hizmet vermektedir; lütfen bekleyiniz” gibisinden bir uyarı mesajı çıkmakta ve aranan neredeyse-sonsuz beklemeye alınmakta. Ama o “tüm temsilcilerimiz” ifadesinin kaç kişiye tekabül ettiği söylenmemekte. Belki de sadece üç kişi! Benzer şekilde hastaneler yüzlerce yapay zekâ destekli diji-doktoru görevlendirebilir. Her uzmanlık alanı için de örneğin bir insan doktoru, ihtiyaten bordrosunda tutmaya devam edebilir. Metaverse’teki hastaneye “gidip” insan-doktor tarafından muayene edilmeyi talep edecek eski-kafa hastalar için! Yoksa diji-doktorlara amirlik yapsın diye değil!

Benzer durum diğer alanlar için de düşünülebilir. Önce metaverse’te hizmet veren ve insan-öğretmenler tarafından yönlendirilen avatar-öğretmenler. Bir sonraki aşamada diji-öğretmenler. Önce metaverse’te hizmet veren devlet dairesinde insan-memurlar tarafından yönetilen avatar-memurlar. Bir sonraki aşamada diji-memurlar! Bir başka “sarı öküzü vermeyecektik” hikayesi yani!

Tabii “bunun nesi kötü?” diye de sorulabilir. Belki de kötü bir yanı yoktur. Belki de milyon tane hasta teşhisi ile eğitilmiş diji-doktor insan-doktordan, hiç sinirlenmeden sabırla öğretmeye devam eden diji-öğretmenler insan-öğretmenlerden daha iyi gelecektir insanlığa. Yeter ki bu süreçler vahşi kapitalist paradigmaya kurban edilmesin. Tüm bunları yapma nedeni hasta insanlara en iyi teşhisi koyup tedavi uygulayan, cahil insanı sabırla eğiten doktorlara-öğretmenlere sahip olmak olsun!

Herkese Bilim Teknoloji Dergisi; “Dijital Kültür” Köşesi (Sayı 337 15.09.2022)

Dijital emlak alım-satımı ile kapitalistleştirilmeye çalışılan metaverse ikinci darbeyi de yedi.

Metaverse olgusunun kapitalizm tarafından iğdiş edilmesi yeni bir boyut kazandı. Geçtiğimiz günlerde Facebook-Meta’nın metaverse ortamı olan Horizon Worlds’te “test sürüşü” yapan bir araştırmacı kadın, tecavüze uğradığını açıkladı. Bundan önce Metaverse “dijital arsa” olayı ile ilk kapitalist darbesini yemişti.

Şeylerin kapitalistleştirilmesi gönüllü ya da zorla oluyor. Ünlü-zengin olmak isteyen (ya da olunması istenen) gönüllü olarak “yönetmenin yatağından geçip” amacına ulaşabiliyor. Kimi zaman da buna zorlanıyor. O şeyin o denli büyük kar getireceği öngörülüyor ki zorla “yatağa atılıyor”.

Metaverse de zorla kapitalistleştirilmeye çalışılan bir dijital kültür ögesi. Gerek bilim-kurgu romanlar gerekse de eski dost SecondLife sağ olsun, bir metaverse ortamında yapılacak ilk yatırımlar listesinin başında “dijital emlak” alım-satımı gelmekte. Son altı ayda adını duyuran pek çok global metaverse ortamında satın alınacak “dijital arsa” kalmadı.

Geçtiğimiz günlerde gelen haber ise oldukça mide bulandırıcıydı. SumOfUs adlı STK adına Horizon Worlds metaverse’üne araştırma yapmak için erişen bir kadın araştırmacı, hazırladığı raporda, metaverse ortamına girdikten bir saat sonra tecavüze uğradığını belirtti. Sosyal medya sitelerinde olayla ilgili kısa bir video da yer almakta.

Önce bazı bilgiler. Metaverse ortamında da “sosyal mesafe” imkânı var. Bir avatar bir başka avatara ancak bir buçuk metre kadar yaklaşabilir. O nedenle de avatarların birbirini taciz etmesi ya da tecavüz gibi bir olay bu parametre aktif olduğu sürece söz konusu olamaz. Ancak dileyen kullanıcı arzu ederse bu parametreyi kapatabiliyor. Bu durumda diğer avatarlar o avatarın burnunun dibine kadar yaklaşabiliyor.

Araştırmacı, sosyal mesafe parametresi aktif olarak girdiği metaverse’te diğer avatarların motivasyonu ile bu parametreyi kapatmış. Kapatır kapatmaz da tecavüze uğramış. Metaverse’te dijital tecavüz tam olarak ne anlama geliyor? Bir avatar diğerinin yakına gelip çeşitli hareketler yapabiliyor ve avatarlararası bir dijital temas söz konusu olduğunda, bu durum, avatarı kullanan insanın elindeki sanal gerçeklik (VR) gözlüğünün aparatlarında bir titreşime neden olabiliyor. Tıpkı sessize alınmış cep telefonu çaldığında oluşan titreşim gibi.

Zaten araştırmacı da raporunda o an aklından geçenleri açıkça yazmış. Önce tecavüze uğradığı fikri aklına geliyor. Sonra tecavüze uğrayanın kendisi değil, ekranda gördüğü çizgi film karakteri (avatar) olduğunu düşünüyor. Daha sonra da bu bir araştırma, bakalım ne olacak refleksiyle olayları “dışarıdan” izlemeye odaklanıyor.

O arada video klipten anlaşılacağı üzere test edilmekte olan metaverse ortamı adeta çılgın bir ev partisi kıvamında. Elinde dijital şişeler etrafta dolaşanlar, müzikler, bağırış-çağırışlar vs.

Dünyanın bir ucundaki bir evde çılgın bir ev partisi düzenleniyor diye kimse ne “dünya”nın ne de “ev” denilen şeyin “kötü” olduğunu aklına getirmiyor. Ama bu haberi okuyan pek çok kişinin zihninde metaverse ile ilgili böyle bir imaj oluşuyor. Daha önce internet ve sosyal medya da aynı yoldan geçirilmiş ve iğdiş edilmişti. Özetle kötü olan metaverse değil, her şeyi kapitalist bakış açısına kurban etme eğiliminde olan o sağlıksız global toplum modeli. Çözümü de belli: Kapitalist ruhun ölmüş olduğu dijital bir toplum!

Herkese Bilim Teknoloji Dergisi; “Dijital Kültür” Köşesi (Sayı 325 16.06.2022)

Gençler fiziksel dünyanın dertlerini çözmek yerine alternatif bir yol buldu: Metaverse’te saklanmak!

Klasik soru “Gençlere nasıl bir dünya bırakıyoruz?” ise güncel soru “Gençler nasıl bir dünya istiyor?” Sahi yaşlılar neden gençlerin isteğine uygun bir dünya bırakmak üzere çalışmaz? Cevap basit: “Onların daha yaşayacak çok yılları var; biz gidiciyiz. Bırakın da kalan zamanda arzu ettiğimiz şekilde biçimlendirelim dünyayı.” Kısacası gençlere nasıl bir dünya kalacağı güç sahibi pek çok yaşlı için hiç de önemli değildir.

Bu yaklaşımın eleştirisi sonuçlarının yarattığı uçurumlardan dolayıdır. Ekonomik uçurum, kültürel uçurum, dijital uçurum. Dünya milletleri, bireyleri arasında daha dengeli bir yaşam tesis edilebilmiş olsaydı, yaşlıların ne istediği ya da yaptığı pek de önemli olmayacaktı. Ama önemli. Yaşlılar, uzun yıllardır, giderayak dünyayı ateşe atma konusunda hiç tereddüt etmiyor.

Düne kadar gençlerin buna karşı göstereceği güçlü bir reaksiyon yoktu. Artık var. Dijital yaşam! Bilgisayar ile başlayan süreç daha sonra internet ile web ile sosyal medya ile devam etti. Bugüne kadar gelindi. Şimdi dramatik bir sıçrama rampası inşa ediliyor: Metaverse! Üç boyutlu bir dijital yaşam!

Gençler fiziksel dünyayı yaşlılara bırakma konusunda niyetli görünüyor. Sanayi toplumu ile geometrik olarak artmaya başlayan fiziksel sorunlar karşısında gençlerin tepkisi duyarsızlık. Haklılar da. Bu sorunları gençler yaratmadı. Çözüm neden gençlerden bekleniyor? Aslında bu formül de gizli bir tuzaktır. Gözüpek genç “çare sensin” diyerek tuzağa düşürülür. Yaşlılar perde arkasında bin birim sorun yaratırken, gençler gözler önünde dilleri bir karış dışarıda beş on birim sorun çözerek zehirlenmeye başlar.

Bir süre sonra iki şey birden olur. Gençlik biter. Başarı, heybeye kaybedilmesi istenmeyen şeyler koyar. O sırada zehir de etkisini göstermeye başlar. “Sonra bir gün bakarsın ki on yıl geride kalmış/Kimse ne zaman koşacağını söylememiş sana, (yarışı başlatan) silah sesini duymamışsın”. Ağzında “gençlik” lafları yaşlanmışsın; kendi gençliğindeki yaşlıların yapmaya cesaret edemediği şeyleri yapmaya başlamışsın! Eskiden “biz büyüdük ve kirlendi dünya” idi şimdi “biz yaşlandık ve mahvoldu dünya”.

O nedenle gençlerin son dönemde yapmayı en çok sevdikleri eylem “göç etmek”. Göç önce konvansiyonel şekillerle başladı. Fiziksel dünyada kendi yaşam modeline uygun olmayan diyarlardan, daha uygun diyarlara göç ediyorlar. Ülke içinde bir şehirden başkasına. Olmadı başka bir ülkeye. Bu göçler geçen yıllar içinde sistem tarafından yutuldu. Göçmenlik, turistlik, kendini bulma arayışı vs.

Şimdi bu göç etme eylemi yeni bir boyuta geçiyor. Dijital diyarlara göç etmek. Gözlüğü takıp, metaverse’lere saklanmak. Fiziksel dünya ile aradaki tek bağ, o da zaruretten, vücudun hayatta kalmasını sağlamak. Vücut! O da bu yüzyıl bitmeden haklı payını alacak teknolojiden. Özbilinç, idrak, ruh (adı her neyse) insanı insan yapan o “şey”in canlı kalabilmesi için bu denli hantal bir yuvaya (vücut) gereksinimi kalmadığı andan itibaren gençler bu fiziksel dünyayı toptan terk edecektir.

İşin ilginci gününü gün etme derdinde olan gençler, ölümsüzlüğün peşinde koşan yaşlılarken, kendini metaverse’e yükleyen gençler ölümsüzlüğe ulaşacakken, şu teknolojik zamazingoları kullanmayı bir türlü beceremeyen yaşlılar fiziksel dünyada kalacak. Ve ölecek! Ölümsüz gençlerin Gençlik ve Spor Bayramı kutlu olsun! Elbette onun ölümsüz mimarının da. En genç Türk, Atatürk!

Herkese Bilim Teknoloji Dergisi; “Dijital Kültür” Köşesi (Sayı 321 19.05.2022)

Facebook’un Meta açıklaması şuna benziyor: Nobel Edebiyat Ödülü’nü kazanmak istiyoruz. O nedenle okuma-yazma öğrenmeye karar verdik!

Mark Zuckerberg geçen hafta Facebook 2.0’ı duyurdu. Adı Meta! Anlaşılan Facebook’u Metaverse (meta evren) konsepti çerçevesinde dönüştürmek istiyor. Yani sanal gerçeklik gözlükleriyle erişilecek holografik bir dünya!  Artık Prenses Leia; “Yardım et Obi-Wan Kenobi! Sen benim tek umudumsun!” diye holografik mesaj göndermeyecek. Onun yerine gözlüğü takıp galaksinin ötesi ucundaki Obi-Wan ile aynı (dijital) mekânda buluşup, konuşabilecek.

Zuckerberg’in açıklamalarını izleyenlerin aklına gelen ilk temel soru da bu yönde zaten. Leia’nın, Obi-Wan’ın devri gelene dek Meta’nın geliştirilmesini mi bekleyeceğiz? O kadar zaman almayacak olsa da Meta hemen yarın deneyimlenmeye başlayacak bir dijital diyar değil. Bugün Meta gibi bir sanal aleme, dijital diyara ya da metaevrene erişmek için gerekli olan sanal gerçeklik (VR) gözlüğünün fiyatı birkaç yüz dolardan başlıyor. Kaymaklı vergiler hariç. Üretmeyip ithal eden ülkelerde nihai tüketicinin cebinden çıkacak bedel bin dolara kadar yükseliyor. Oysa mevcut Facebook 1.0’a erişmek için ödenen muadil bedel sıfır. Ayrıca VR gözlüğü gerektirmeden varlığını sürdüren metaverseler de yok değil. Bakınız eski dost SecondLife.com! Ortada bitcoinin adı dolaşmazken Linden dolarıyla insanlar SecondLife’ta dijital arazi satın alıyordu!

Facebook’un Meta açıklaması şuna benziyor: Nobel Edebiyat Ödülü’nü kazanmak istiyoruz. O nedenle okuma-yazma öğrenmeye karar verdik!

Yapılan açıklama teknolojik bir ilerleme olmaktan ziyade halkla ilişkiler manevrası olarak değerlendiriliyor. Meta gibi prematüre bir imkân bu kadar güçlü bir ses tonuyla tanıtılıyorsa, Facebook’un laboratuvarlarında geliştirilmekte olan yapay zekâ algoritmalarının ünü Plüton’a kadar ulaşmalıydı! Oysa Elon Musk, Zuckerberg’e sataşmadığı sürece Facebook’tan bu konuda herhangi bir ses çıkmıyor.

Peki neden? Bellidir ki ABD’de bir kesim, Trump’ın başkan seçilmesiyle sonuçlanan seçim sürecinde Facebook’un doğrudan ya da dolaylı katkısının hasıraltı edilmesini engelleme konusunda kararlı. Birkaç yıldır Zuckerberg’i kamu binalarında Amerikan halkının temsilcilerine ifade verirken izliyoruz. Google yirmi senedir bir mantra gibi tekrar ede ede “kötü adam” rolünü büyük bir başarıyla Facebook’un üstüne yıktı. Hangisi ne kadar kötü (mü) bilinmez! Facebook’un imaj tazelemek için yepyeni bir şeye gereksinim duymuş olması oldukça doğal. Ancak Meta’nın yakın gelecekte bir sonuç vermeyeceğinden hareketle bu manevranın birkaç günü kurtarmanın ötesinde firmaya ne gibi bir fayda sağlayacağı da tartışma konusu. Tıpkı Demokrat Parti zamanından beri Trakya’da bulunduğu ilan edilen ama bir türlü çıkarılamayan petrol gibi!

Meta ile ortaya çıkacak en büyük tartışma konusu belli ki kişisel verilerle ilgili olacak. Bugün üç-beş tane LIKE tıklamasının işlenerek kullanıcının profilinin çıkarılması tartışılırken Meta evreninde kullanıcının retina bilgilerine kadar çok daha geniş bir kişisel veri havuzu yakalanabilecek, saklanabilecek ve işlenebilecek. Facebook kişinin karakter yapısını çözdüyse Meta kişinin metabolizmasında olan bitenleri anlık olarak tahmin edebilecek. Doğal olarak Facebook (ya da Meta) bu renkli dünyaya girebilmesi için bireye hiç okumayacağı birkaç yüz sayfalık bir kullanıcı sözleşmesi dayatacaktır. Birileri bu sözleşmede yazılan şeylerin ne anlama geldiğini deşifre edene dek gözlüğü takan Meta’ya geçmiş olacak!

Herkese Bilim Teknoloji Dergisi; “Dijital Kültür” Köşesi (Sayı 294 11.11.2021)

Metaverse basitçe “üç boyutlu internet” olarak tanımlanabilir.

Metaevren (metaverse) ifadesini yine bir bilim-kurgu yazarına borçluyuz: Neal Stephenson. İlk kez Snow Crash (Türkçesi Parazit, Altıkırkbeş Yayınları) adlı romanında kullanmıştır. (Malum siberuzay (cyberspace) ifadesi de ilk kez William Gibson tarafından Neuromancer adlı bilim kurgu romanda kullanılmıştı).

Kitapta metaevren ifadesinin geçtiği bazı yerler şöyledir: “Hiro, Cadde’ye yaklaşıyordu. Burası, Metaevren’in Broadway’i, Şanzelize’siydi. Veri gözlüklerinin lenslerine yansıtılmış, minyatürleştirilmiş ve ters çevrilmiş, çok ışıklı bir bulvardı. Aslında yoktu. Ama şu anda, milyonlarca insan orada yürüyordu.” (…) “Hiro, Metaevren’e girip Cadde’ye baktığında ve karanlığın içine doğru uzanan, kürenin kavisinin üstüne doğru gittikçe kaybolan binalar ve elektrikli tabelalar gördüğünde, aslında büyük şirketler tarafından yapılan binlerce farklı yazılım parçasının grafik simgelerine (kullanıcı arayüzleri) bakıyor olurdu. Bu şeyleri Cadde’ye yerleştirmek için Evrensel Multimedya Protokol Grubu’ndan onay almak, Cadde’de bir ön cephe satın almak, imar izni ve ruhsat almak, denetimcilere rüşvet vermek zorunda kalmışlardı. Bu şirketlerin Cadde’ye böyle şeyler yapmaları için ödedikleri paranın hepsi EMPG’nin sahip olduğu ve yürüttüğü bir vakıf fonuna gidiyordu. Bu vakıf da parayı, Cadde’nin var olmasını sağlayan sistemlerin ve makinelerin geliştirilmesinde kullanıyordu.”

Yazarın Cadde (Street) adını verdiği dijital mekân, çevresi 65 bin 536 kilometre olan devasa bir bulvardır. Dijitaldir. Yani gerçekte yoktur. Ancak bir sanal gerçeklik gözlüğü takılarak erişilebilen müstakil bir sanal evrendir: Metaevren.

Sanal gerçeklik (Virtual Reality) teknoloji uzun yıllardır mevcuttu – Michael Douglas ile Demi Moore’un başrollerini paylaştığı Taciz (Disclosure) filmini anımsayın! Ancak son yıllardaki bazı gelişmeler VR’nin popülaritesini artırmaya başladı. Bunların başında VR gözlüklerinde kullanılan lens teknolojisindeki ilerlemeler ve maliyetin ucuzlaması geliyor. Onu ise sosyal medya marifetiyle bireyin dijital sosyalleşmesinin giderek kültürel bir öge halini almazı izliyor. Bunların üstüne tuz-biber olan son gelişme ise pandeminin getirdiği “eve kapanma” zorunluluğu.

Metaverse basitçe “üç boyutlu internet” olarak tanımlanabilir. Mevcut dijital etkileşimde birey fiziksel gerçekliktedir ve yine onun bir ögesi olan ikinci ekran ile (bilgisayar, tablet ya da akıllı telefon ekranı) bir başka gerçeklik ile etkileşim kurmaktadır. Metaverse modelinde ise ögeler (birey, içerik, eylem) üç boyutlu bir dijital gerçeklik ortamına ışınlanmaktadır. Bugün evinde oturan birey dijital ekrandan online bankacılık sitesine gidip işlem yapabilmekte. Metaverse’de ise yine evinde oturan birey dijital sokaklarda dijital yürüyerek dijital bir banka şubesine girip, dijital para transferini gerçekleştirebilecek. Metaevrende bireyi temsil eden dijital varlık ise malum “avatar” olarak isimlendirilmekte. Fiziksel gerçeklikte “mış gibi” görünecek bu eylemler metaevren insan kontrolündeki avatarlar sayesinde “dijital gerçek” sıfatıyla taçlandırılacak! Yani bir tür Matrix!

Metaevren olgusu şimdilik emekle aşamasında. Metaevrende avatarı ölen birisi fiziksel gerçeklikte ölmeyecek! SecondLife, Fortnite gibi sanal dünyalar uzun yıllardır piyasada. Şimdi bu dünyaya yeni bir oyuncu giriyor. Facebook! Zuckerberg geçtiğimiz günlerde Facebook’u üç boyutlu bir metaverse modeline dönüştürmek için milyarlarca dolarlık yatırım yapacaklarını açıkladı. O arada Facebook’un adını da değiştireceği ifade ediliyor. Bu yazı yayınlandığında Facebook’un yeni adı da açıklanmış olabilir.

Herkese Bilim Teknoloji Dergisi; “Dijital Kültür” Köşesi (Sayı 293 04.11.2021)

Pandemi dünyadaki üniversite eğitim sistemini kökten değiştirebilir mi?

Kuşaklar arası dijital uçurum sadece ülkemize ya da gelişmekte olan ülkelere özgü bir sorun değil. Dünyanın genel bir sorunu. Ülkeden ülkeye değişen ise belki de derinliği. Örneğin ABD’ye özgülenen şu anektod düşündürücü: Çocuğunun üniversite eğitiminden başka bir şey yapmıyor (üstelik eğitim masraflarını da ailesine karşılatıyor) olmasını eleştiren baba “Ben senin yaşındayken hem üniversiteye gidiyordum hem de yarı zamanlı çalışarak eğitim masraflarımı karşılıyordum” deyince dijital kuşak çocuk hemen kısa bir hesaplama yapıp şu cevabı yapıştırıyor: “Senin zamanındaki asgari ücret ve üniversite ücretlerini hesapladığımızda, günde üç saatlik çalışma ile masraflarını karşılayabiliyormuşsun. Günümüzdeki asgari ücret ile üniversite ücretlerini kıyaslarsak benim günde on sekiz saat çalışmam gerekiyor!”

Yakın zamanda VisualCapitalist sitesinde bir grafik yayınlandı. Grafikte ABD’deki belli başlı üniversitelerin yıllık ücretleri yer alıyor. Buna göre listenin başını 61,850 dolar ile Columbia Üniversitesi çekiyor. Onu Chicago Üniversitesi, Tufts, Brown, Duke, G.Kaliforniya üniversiteleri izliyor. Yıllık ücreti 50 bin doların üstünde olan üniversiteler yüzlük listenin neredeyse yarısını oluşturuyor.

Pandemi bu tabloyu nasıl değiştirecek? Yıllık üniversite ücretlerinin yüzde kaçı, öğrencinin fiziksel olarak kampüste bulunmasıyla ilgili giderlerdir? Bu sene pek çok üniversite pandemiden dolayı kapılarını internette sanal olarak açtı. Kampüse ya sınırlı sayıda öğrenci aldı ya da hiç almadı! Bellidir ki sabit giderlerin büyük bir kısmı, üniversiteler fiziksel olarak açık olsa da olmasa da gerçekleşiyor. Belki daha az elektrik harcanıyor ama operasyonel gider kalemlerinin önemli bir kısmını oluşturan personel giderleri fizikselde de dijitalde de değişmiyor. Kampüs kapalı diye profesörlerine teşekkür eden üniversite yoktur herhalde! Ya da “bant yayına” geçen!

Öte yandan eğitimin uzaktan ve dijital halde yapılma zorunluluğu yeni bakış açılarını da gündeme getirebilir. Örneğin üniversite eğitiminin ilk yarısı fiziksel olup ikinci yarısı dijitale taşınabilir. Bir başka modelde de üniversiteler iki farklı eğitim modeli sunabilir. Fiziksel kampüste “premier” eğitim, dijital kampüste “standard” eğitim. Eğitim kadrosu aynı, müfredat aynı. Ama ücret farklı. Premier eğitim için elli bin dolar ödenirken, dijital eğitim için beş veya on bin dolar ödenebilir.

Denilebilir ki internet üzerinde halikazırda bunu (neredeyse) ücretsiz yapan web siteleri varken bir kişi neden beş veya on bin dolar vermek istesin? Bu da elbette alınacak diploma üzerinde yazan isimle ilgili olacaktır. Coursera veya Khan Academy’den bir dijital sertifika mı? Yoksa (örneğin) Columbia Dijital Üniversitesi’nden alınmış bir diploma mı?

Bir başka modelde ise üniversite lisans eğitimi tüm dünyada bütünüyle dijital-uzaktan eğitim modeline dönüşebilir. “Üniversite” eğitimi demek lisansüstü, doktora, doktora-ötesi eğitim düzeylerini ifade eden bir kavram haline gelebilir. “Özel üniversite” dalgası tüm dünyada zaten böyle bir süreci başlatmıştı. Pandemi gibi bir “mücbir sebep” bu süreci başka bir motivasyonla hızlandırabilir. Üniversite eğitimi “yeniden” eski kaliteli günlerine dönebilir! Yoksa şurası bir gerçek ki “eğitim” tüm dünyada umut vaad eden, yükselen bir değer olmaktan uzaklaşıyor! Artık Youtuber veya sosyal medya fenomeni olmak revaçta! Gerçek-ötesi, doğru-ötesi dünyanın cahilleştirdiği kitleler sağolsun!

Herkese Bilim Teknoloji Dergisi; “Dijital Kültür” Köşesi (Sayı 243 20.11.2020)

Sanal gerçeklik sanal ile gerçeğin arasındaki farkı ortadan kaldıracak deniyor. Peki Kovid-19 virüsünün yaptığı ne?

Bilim kurgu yazarı Orson Scatt Card’ın 1985 tarihli Ender’in Oyunu (Ender’s Game) kitabı ilginç futuristik ögelerle doludur. Bunların başında da bilgisayar oyunu gibi gösterilen şeyin gerçek olması ancak oyuncuların bunu bilmemesidir. Bu bilgisayar oyununun teması uzaylıların dünyaya yapmakta olduğu saldırıya karşı gezegeni korumaktır. Seçilen oyuncular da okul çağında çocuklar. Çocuklar takımlar arası bir ligde mücadele ettiklerini sanmaktadırlar. Oysa dahil edildikleri şey bir oyun değildir.

Kitaba göre çocukların kullanılma nedeni reflekslerinin daha hızlı olması. Bugün emekleme aşamasındaki insansız hava araçları kullanımında da benzer bir yaklaşım gözlenmekte. Ancak henüz çocuklar kullanılmıyor! Bazı ülkelerde savaş pilotu formasyonundaki ordu mensubu subaylar sabah evlerinden çıkıp “iş”e (askeri birliğe) gitmekte ve akşama dek oturdukları koltuktan kendilerine verilen emirler doğrultusunda bir İHA’yı uzaktan yöneterek keşif ya da bombalama uçuşları yapmaktadır. Bir farkla: Ne yaptıklarının farkında olarak?

Günümüzde yaşanan bir başka deneyim ise politik arenada birbirine zıt giden ülkelerin bu tavrının dijital dünyada da izdüşümüne rastlamaktır. Özellikle takım halinde ve internet üzerinde çevrim içi olarak oynanmakta olan savaş oyunları politik arenada birbirine karşı beyanatlar veren ülkelerin kimi fanatik vatandaşları tarafından uluslararası dijital savaş alanı haline dönüştürülmekte. Hangi ülkeyi temsil eden grupların şu sıralarda hangi ülkenin informal temsilcilerine karşı savaş halinde olduğunu görmek için bu konuda popüler web sitelerinde kısa bir gezinti yapmak yeterlidir.

Bilindiği üzere insan beyni için her şey somut ve gerçektir. Nasıl ki bir film gerçek hayatta yaşanmış gibi bir intiba bırakıyorsa bu tür bilgisayar oyunları da, özellikle yetişmekte olan çocuklar-gençlerin zihninde, benzer bir etkiyi yaratmaktadır. Bugün böyle bir savaş oyunu sitesinde herhangi bir ülkeye karşı “dijital savaş” vermekte olan bir gencin cephede o ülkeye karşı savaş veren bir askerden farkı yok gibidir. İşin ilginci dünya ne yazık ki bu detayları konuşmuyor! Konu bilgisayar oyunları olunca yıllık ciro rakamlarının NBA’in cirosuna ne kadar yaklaştığı daha önemli bir olgu olarak değerlendiriliyor.

Bilgisayarının başında saatlerce internette zaman geçiren kişi (hangi yaşta olursa olsun) o odanın içinde tek başına “boş vakti değerlendirme aktivitesi” yapmıyor! Belki bir sinema salonunda film izliyor, belki bir kafede birisiyle flört ediyor belki de bir savaş alanında ölüm-kalım mücadelesi veriyor! İşin ilginci bunu yaparken kullandığı cihazlar daha hala klavye-fare-joystick-ekran. Oysa yakın gelecekte sanal gerçeklik donanımlarının yaygınlaşmasıyla kişinin kendisini bulunduğu fiziksel mekandan soyutlaması çok daha kolay olacaktır.

O zaman hangi mekanın gerçek hangisinin sanal olduğunu ayırt etmek daha da zorlaşacak. Bu “sanal dünya”ya göç kavramı sadece “eğlence” ya da “savaş” amaçlı da olmak zorunda değildir. Belki de gündelik yaşamın her alanına sirayet edecek! Çok mu futuristik? Peki şu anki durum çok mu farklı? Evin dışı savaş bölgesi olmuş! Bombalar patlamıyor, keskin nişancılar kol gezmiyor belki ama dışarı çıkan virüse yakalanıyor!

Herkese Bilim Teknoloji Dergisi; “Dijital Kültür” Köşesi (Sayı 240 30.10.2020)