Herkes mükemmel sebep-sonuç analizleri yaparken rastgelelik kaosu oyunu değiştirebilir.

Geçen hafta HBT’nin iki ayrı sayfasında yer alan iki ödül haberi aynı konuya işaret ediyordu: Rastgelelik, rastlantısallık. Pre-Sokratik dönem doğa filozoflarının beslendiği kaynağı yeniden gündeme getiren Heiddegger gibi, determinist Aydınlanmacı zihniyet öncesinin kaynakları da yeniden mi irdelenecek? Belki de eldeki gelişmiş araçlar, eski defterlerden yeni güçler üretmeyi sağlar!

İlk haber bu yıl Abel Ödülü’nü kazanan Michel Talagrand ile ilgiliydi. Norveç kökenli Abel Ödülü Talagrand’a rastlantısallık üzerine yaptığı çalışmalar nedeniyle verilmiş. Aynı ödülü üç sene önce onurlandırmış olan Avi Widgerson ise bu yıl Turing Ödülü’ne layık görülmüş. Onun çalışmalarının odağında ise hesaplamalarda rastgeleliğin rolü-önemi var!

Teorik matematik açısından bakıldığında bunlar hoş buluşlar olarak değerlendirilebilir. Ancak pratik uygulama alanları düşünüldüğünde bünyelerinde müthiş bir potansiyel taşıyorlar. Bunun için güncel ve geleceğe dair iki önemli olguyu anımsatmak gerek. Birincisi global borsalarda gerçekleşmekte olan alım-satım emirlerinin çoğunluğunun artık insan müdahalesi olmadan, algoritmalar-yazılımlar marifetiyle gerçekleştiriliyor olması. İkincisi de hesaplama hızına geometrik artış getirme gizilgücüne sahip kuantum tabanlı cihazların geleceğin kişisel bilgisayarı olma imkânı.

Borsalardaki, para piyasalarındaki işlemlerin çoğunun algoritmik-deterministik düşünen yazılım-botları tarafından gerçekleştirilmesi daha verimli ama yeni bir paradigmaya göre inşa edilmiş olası modelleri daha çekici hale getirmekte. Rastgeleliği, kaosu belli bir düzene göre formüle etme ve bunu pratik süreçlere koşturma bu açıdan çok önemli! Zaten Antik Yunan’dan beri düzen kaosun dönüşmesi sonucu ortaya çıkmıyor mu? Öyle bir döngü ki her düzen katmanı geride bıraktığı kaosun paradigmasına göre “düzen” iken, bir sonraki düzen katmanı açısından bir kaos! Böylece kaos-düzen-kaos döngüsü sonsuza dek devinmekte. Bu devinim de hareketi, eylemeyi, ilerlemeyi, aydınlanmayı sağlamakta. Kaostaki düzen, düzendeki kaos. Yin-Yang!

Avam kamarasının bir kısım üyesi ellerinde cep telefonları borsadan, halka arzlardan üç-beş lot hisse alarak bir üst seviyeye terfi ederken, yıllardır teknik analizler yaparak al-sat yapanlar kendi algoritmalarını geliştirip onların performansını seyrederken, lordlar kamarasının seçkinleri ne yapacak? Zaten piramidin tepesindeler! Bir kısmı mevcut paradigma ile mevcut konumlarını korumaya çalışacak. Yenilikçi bir kısmı ise yeni paradigmaların peşine düşecek!

Örneğin rastlantısallık “kaos”u “hesaplama düzeni”ne dönüştürülebilir mi? Kuantum fiziğindeki kararsızlığın kontrol altına alınıp bilişim gücü olarak kullanılabilmesi gibi! Buna para piyasalarının, borsaların post-modernleşmesi denilebilir mi? Her şey tam da öngörüldüğü gibi devinirken, beklenmedik bir hareket, global bir dalgalanma, inanılmaz iniş-çıkışlar. Gün sonunda birilerinin ortada hiçbir rasyonel sebep yokken müthiş paralar kazanması, başka birilerinin ise daha ne olduğunu anlamadan tüm birikimini kaybetmesi. Kimi zaman tek bir zar atışıyla!

Bellidir ki global para piyasaları “stabil” olduğu için bu denli yüksek hacme sahip. Aşırı kırılgan piyasayı kimse sevmez! İşte son örneği kripto-paralar! Sabit getirili enstrümanlar yılda yüzde üç-beş kazandırırken bir günde on misli, yüz misli kazanmayı kim istemez? Önemli olan bunu kitleleri ürkütmeden yapmak! Bu durumda matematikçilerin yukarıdaki türden paradigmatik sıçrayışlarına benzer buluşların sosyal bilimlerde de yapılması gerek. Ki birey de toplum da her şeyini kaybettikten sonra bile isyan etmesin!

Herkese Bilim Teknoloji Dergisi; “Dijital Kültür” Köşesi (Sayı 421 09.05.2024)

Dijital emlak alım-satımı ile kapitalistleştirilmeye çalışılan metaverse ikinci darbeyi de yedi.

Metaverse olgusunun kapitalizm tarafından iğdiş edilmesi yeni bir boyut kazandı. Geçtiğimiz günlerde Facebook-Meta’nın metaverse ortamı olan Horizon Worlds’te “test sürüşü” yapan bir araştırmacı kadın, tecavüze uğradığını açıkladı. Bundan önce Metaverse “dijital arsa” olayı ile ilk kapitalist darbesini yemişti.

Şeylerin kapitalistleştirilmesi gönüllü ya da zorla oluyor. Ünlü-zengin olmak isteyen (ya da olunması istenen) gönüllü olarak “yönetmenin yatağından geçip” amacına ulaşabiliyor. Kimi zaman da buna zorlanıyor. O şeyin o denli büyük kar getireceği öngörülüyor ki zorla “yatağa atılıyor”.

Metaverse de zorla kapitalistleştirilmeye çalışılan bir dijital kültür ögesi. Gerek bilim-kurgu romanlar gerekse de eski dost SecondLife sağ olsun, bir metaverse ortamında yapılacak ilk yatırımlar listesinin başında “dijital emlak” alım-satımı gelmekte. Son altı ayda adını duyuran pek çok global metaverse ortamında satın alınacak “dijital arsa” kalmadı.

Geçtiğimiz günlerde gelen haber ise oldukça mide bulandırıcıydı. SumOfUs adlı STK adına Horizon Worlds metaverse’üne araştırma yapmak için erişen bir kadın araştırmacı, hazırladığı raporda, metaverse ortamına girdikten bir saat sonra tecavüze uğradığını belirtti. Sosyal medya sitelerinde olayla ilgili kısa bir video da yer almakta.

Önce bazı bilgiler. Metaverse ortamında da “sosyal mesafe” imkânı var. Bir avatar bir başka avatara ancak bir buçuk metre kadar yaklaşabilir. O nedenle de avatarların birbirini taciz etmesi ya da tecavüz gibi bir olay bu parametre aktif olduğu sürece söz konusu olamaz. Ancak dileyen kullanıcı arzu ederse bu parametreyi kapatabiliyor. Bu durumda diğer avatarlar o avatarın burnunun dibine kadar yaklaşabiliyor.

Araştırmacı, sosyal mesafe parametresi aktif olarak girdiği metaverse’te diğer avatarların motivasyonu ile bu parametreyi kapatmış. Kapatır kapatmaz da tecavüze uğramış. Metaverse’te dijital tecavüz tam olarak ne anlama geliyor? Bir avatar diğerinin yakına gelip çeşitli hareketler yapabiliyor ve avatarlararası bir dijital temas söz konusu olduğunda, bu durum, avatarı kullanan insanın elindeki sanal gerçeklik (VR) gözlüğünün aparatlarında bir titreşime neden olabiliyor. Tıpkı sessize alınmış cep telefonu çaldığında oluşan titreşim gibi.

Zaten araştırmacı da raporunda o an aklından geçenleri açıkça yazmış. Önce tecavüze uğradığı fikri aklına geliyor. Sonra tecavüze uğrayanın kendisi değil, ekranda gördüğü çizgi film karakteri (avatar) olduğunu düşünüyor. Daha sonra da bu bir araştırma, bakalım ne olacak refleksiyle olayları “dışarıdan” izlemeye odaklanıyor.

O arada video klipten anlaşılacağı üzere test edilmekte olan metaverse ortamı adeta çılgın bir ev partisi kıvamında. Elinde dijital şişeler etrafta dolaşanlar, müzikler, bağırış-çağırışlar vs.

Dünyanın bir ucundaki bir evde çılgın bir ev partisi düzenleniyor diye kimse ne “dünya”nın ne de “ev” denilen şeyin “kötü” olduğunu aklına getirmiyor. Ama bu haberi okuyan pek çok kişinin zihninde metaverse ile ilgili böyle bir imaj oluşuyor. Daha önce internet ve sosyal medya da aynı yoldan geçirilmiş ve iğdiş edilmişti. Özetle kötü olan metaverse değil, her şeyi kapitalist bakış açısına kurban etme eğiliminde olan o sağlıksız global toplum modeli. Çözümü de belli: Kapitalist ruhun ölmüş olduğu dijital bir toplum!

Herkese Bilim Teknoloji Dergisi; “Dijital Kültür” Köşesi (Sayı 325 16.06.2022)

Thodex vurgunu iki milyar dolar mı, kırk küsur milyon dolar mı?

Bir sene önce iki milyar dolarlık olduğu söylenen kriptopara vurgununun 356 milyon liralık olduğu ortaya çıktı. Thodex ile ilgili kabul edilen iddianameye göre şüphelilerin, mağdurların dijital varlıklarından alıp götürdükleri para miktarı bu kadar. Olayın gerçekleştiği tarihlerdeki dolar kuruna göre hesaplanırsa 45-50 milyon dolar düzeyinde. Şirketin kripto borsa sitesine kayıtlı müşterilerin varlıklarının toplamı bile iki milyar dolardan çok uzak: 914 milyon lira (120 milyon dolar).

İddianameye göre götürülen paranın üçte birinden biraz fazlası bankacılık sistemi üzerinden TL olarak alınmış. Kalan kısım ise Malta merkezli bir kriptopara firmasındaki dijital cüzdanlara aktarılmış.

Anlaşılan o ki bu vakada çift kayıt sistemi türünden yapı kurulmuş. Yani müşteri tarafından bakınca görülen bakiyeler, kripto ve nakit değerler ile gerçekteki muadilleri farklı. Müşteriler alım-satım yaparken, hesapları alım-satım yapmış gibi hareket görmüş, ancak gerçekte bu işlemler yapılmamış. Hal böyle olunca hesapta görülen kripto paralar aslında o hesap sahibinin değil de başkalarının (şirketin ya da yöneticilerinin?) kripto cüzdanlarına park edilmiş.

Kriptopara borsa sitelerindeki “sıcak” cüzdanlarda tutulan bakiyenin sahip olunan kripto varlıkla birebir örtüştüğünü anlamak kolay değil. Bu bakiyelerin karşılığı kadar kripto varlığa sahip olunduğunu anlamanın şimdilik en güvenilir yolu, bu kripto varlığı soğuk cüzdana transfer etmek (yani fiziksel olarak hesap sahibinin yanı başında duran dijital cüzdana indirmek).

Bu durum bankacılık sisteminden analoji yapılarak da açıklanabilir. Bir kişinin, bankadaki hesabında internet bankacılığı üzerinden gördüğü bakiye kadar paraya sahip olduğunu teyit etmek için o meblağdaki parayı bankadan çekip evindeki kasada saklamasına denk bir işlemdir bu. Kişi, parasını güvence altına almak için onu evindeki kasada saklayacaksa bankaya ne gerek var?

Kripto dünyasındaki borsa web sitelerini buna göre değerlendirmek gerek. Borsada alım-satım işlemi yapmak ayrı bir süreçtir. Alımı-satımı yapılan değerlerin (fiziksel borsalarda hisse senetleri, kripto borsalarda kripto paralar) “takas edilmesi” ve “saklanması” ayrı bir süreç. Saklama hizmeti de kriptopara web sitesine bırakılırsa, bu tür vurgun riskleri de kabul edilmiş olur; içeriden hortumlayarak ya da dışarıdan korsan saldırılarla.

Kripto yatırımcıların kripto varlıklarını yine de bu web sitelerinde saklamak zorunda kalmalarının bir nedeni bilgisizlikse diğer nedeni de sürekli likit durumda olmak ve anlık alım-satım işlemi yapabilmektir. Evdeki kasada duran para başka bir yere havale edilemez; bunun için yeniden bir banka hesabına girmesi gerekir! Benzer şekilde soğuk cüzdana indirilmiş kripto varlıkların da borsa işlemine tabi tutulması için yeniden sıcak cüzdana (borsa sitesindeki hesaba) aktarılması gerekir.

Peki Thodex olayındaki iki milyar dolar değeri nereden geldi? Bu da hatalı bir yorum olabilir. Bir borsanın günlük işlem hacmi (alım-satım işlemlerinin toplamı) o borsadaki değerlerin toplamı demek değildir. Aynı on lira ile gün içinde yüz kere alım satım yaparsanız, toplam değer değişmez yine on liradır ama günlük işlem hacmi on çarpı yüz eşittir bin lira! Öte yandan günlük işlem hacmi yüksek olan bir borsa popüler olarak değerlendirilir ve bu da güven artırıcı bir unsurdur! Yeter ki bu denklem suiistimal edilmesin!

Herkese Bilim Teknoloji Dergisi; “Dijital Kültür” Köşesi (Sayı 320 12.05.2022)

Her kriptopara işlemi bankacılık sisteminde bir kayıt oluşturmaz. Kriptopara, nakittir; kimin cebindeyse (dijital cüzdan) ona aittir!

Bir önceki yazıda kriptopara borsa işlemleri hakkında temel hususlar ele alınmıştı. Birkaç noktayı daha detaylandırmak yerinde olacak. Bunların başında kriptopara (Kp diyelim) borsalarında yapılan işlemler ile bankacılık sistemindeki karşılıklarının ne olduğu geliyor.

Bir Kp borsasına bir veya iki kanaldan değer girişi olabilir. Kaydi olarak nakit (bildiğimiz para) veya kriptopara. Elinizde hiç yoksa, öncelikle bir miktar Kp “satın almanız” gerekecektir. Bazı Kp borsaları buna izin vermez! “Elinde hiç Kp yoksa, git önce bir yerden bul; onları benim borsama getir” der. Bazıları ise, özellikle yeni oyuncuların da Kp dünyasına girmesini sağlamak üzere, nakit para giriş-çıkışlarını olanaklı kılar.

Elinizde bir miktar Kp varsa bu ya bir Kp borsasındaki hesabınızdaki (sıcak) cüzdanda duruyordur ya da yanınıza almışsınızdır; yani mobil (soğuk) cüzdana indirmişsinizdir. Dolayısıyla bu soğuk cüzdandan Kp borsasında açmış olduğunuz yeni sıcak cüzdana transfer işlemi yaparak mevcut Kp’lerinizi borsada kullanabilirsiniz.

Eğer bir Kp borsasına ilk defa gireceksiniz nakit alış-verişini olanaklı kılan bir borsa seçmeniz gerekir. Diyelim ki böyle bir Kp borsasında “sıfır bakiye” hesap açtınız. Bir sonraki adımda yapacağınız şey bankadan para transfer etmektir. Burada iki ayrı sistem çalışır. Bankacılık sistemi ve Kp borsa sistemi. Kp borsası size der ki benim şirketimin şu bankadaki şu hesap numarasına para gönder. Parayı gönderirsiniz. Bu aşamada bankacılık sistemi açısından para artık sizin olmaktan çıkıp şirkete ait bir değer haline gelmiştir.

Kp borsası banka hesabına gelen paranın size ait olduğunu tespit edip (diyelim ki gönderen adı veya banka hesap numarasından) o meblağa denk gelen bir sayıyı sizin Kp borsasındaki hesabınızın nakit hanesine ekler. Bu kaydi bir işlemdir. Siz o meblağı kullanarak Kp alma işlemleri yapabilirsiniz. Para ise hala şirketin banka hesabındadır!

Kp alımı yapmak istediğinizde satıcı Kp borsasının kendisidir. Kendisine ait cüzdandan sizin cüzdana istediğiniz Kp’yi transfer eder, bunun karşılığında Kp borsasındaki hesabınızın nakit hanesinden ilgili tutarı kaydi olarak düşer. Bu işlemin bankacılık sisteminde yarattığı bir kayıt yoktur. Öte yandan bu Kp transferinin gerçek olması için, Kp borsasının ilgili global Kp blokzincirine bir işlem kaydı atması gerekir. Blokzinciri bu işlemi gerçekleştirdiğinde Kp, borsanın cüzdanından sizin cüzdanınıza geçmiş olur. Kp ile kayıt dışı işlem yapılıyor denilen şey burasıdır. Bu işlemlerin bankacılık sisteminde bir kaydı olmadığından Kp’lerin dolaşımı takip edilememektedir.

Blokzincirinin şeffaf olduğu söylenmekte. Kp’lerin izi nasıl sürülemez diye bir soru akla gelebilir. Bunun cevabı şudur: Kp’ler kişiden kişiye değil cüzdandan cüzdana transfer olur. Şifresini kim biliyorsa cüzdanın sahibi odur. O nedenle blokzincirindeki işlem kayıtlarına bakıldığında kişi ya da kurum adları görülemeyecektir.

Bir Kp müşterisi ne zaman ki borsadaki hesabının nakit kısmından bir miktar para almak isterse bankacılık sisteminde yeni bir işlem kaydı o zaman oluşur. Kp borsası kendi hesabından parayı ilgili kişinin hesabına transfer eder, kaydi olarak da kişinin borsadaki hesabından o değeri azaltır! Tabii finansal olarak hala ayaktaysa!

Herkese Bilim Teknoloji Dergisi; “Dijital Kültür” Köşesi (Sayı 268 13.05.2021)

Kriptopara konsepti klasik borsalardaki gibi günlük al-sat işlemleri yapılsın diye icat edilmedi.

Şu dünyada kötü bir deneyim yaşamadan yeni şeyleri öğrenmek mümkün değil mi? Son örnek kriptopara yolsuzlukları. Popüler haber başlıkları sağ olsun, iki milyar doları duyan kriptopara dünyasını da tanımış oldu! Öncelikle belirtmek gerekir ki giden dijital tosuncuğun cebinde o kadar kriptopara olup olmadığı kesin değil. Belki onda biri.

Kriptopara borsaları ile ilgili bazı temel hususları bilmekte fayda var. Kriptopara alım-satım işlemleri borsa (“exchange”) denilen bir web sitesi aracılığıyla yapılabiliyor. Buraya para mevcut banka sisteminden transfer ediliyor. Altı çizilmesi gereken ilk nokta bu. Bankacılık sisteminde para kişinin hesabından bu tür bir web sitesi işleten firmanın hesabına yapılıyor. Yani para daha o ilk adımda bireyden çıkıp, firmaya geçmiş oluyor. Buna karşılık firma, web sitesi üzerinde açılan dijital hesaba “kaydi olarak” aynı miktarda bir meblağı kaydediyor. Böylece hesap sahibi birey bu meblağı kullanarak tanımlı kriptoparalardan birisini alabiliyor ya da daha önce almış olduklarını satabiliyor.

Bu da ikinci kritik nokta. Alım-satım işlemlerinde kasa web sitesinin sahibi olduğu firma. Yani birey kriptoparayı o şirketten satın alıyor ya da o şirkete satıyor. Bu işlemin geçerli olabilmesi için ilgili blokzinciri mutabakat işleminden geçmesi gerekiyor. Eğer şirket bu süreçte hile yapmazsa, global olarak o blokzinciri üzerinde belirli miktarda kriptopara şirketin dijital cüzdanından bireyin web sitesinde kayıtlı dijital cüzdanına transfer edilmiş oluyor. Burada şirket, blokzincirinde mutabakat işleminin hızını bahane ederek, kriptoparanın kendisi için daha avantajlı bir pariteye gelmesini bekleyip işlemi blokzincirine ondan sonra gönderebilir. Bu aşamada şirket daha vahim bir şey de yapabilir. İşlemi blokzincirine hiç göndermez, ama göndermiş gibi bireyin hesabına ilgili miktarda kriptopara (varmış gibi) kayıt atabilir. Bu da üçüncü kritik nokta.

Gerek işlemin blokzincirine kayıt edildiğini teyit etmek gerekse de şirketin hortumla(n)masına ya da dışarıdan bir hacker saldırısına karşı kriptoparayı korumanın şimdilik en güvenilir yolu web sitesindeki cüzdanda (buna sıcak cüzdan denir) duran kriptoparaları mobil bir müstakil cüzdana indirmek. Soğuk cüzdan denilen bu dijital cüzdan flaş-bellek görünümlü bir cihazdır. Para verilerek satın alınır.

Soğuk cüzdana indirilen kriptoparalarla ilgili dikkat edilmesi gereken iki nokta var. Birincisi günlük al-sat işlemleri doğrudan bu cüzdan üzerinden gerçekleştirilemez. Bunun için ilgili kriptoparanın yeniden web sitesindeki sıcak cüzdana yüklenmesi gerekir. İkincisi de soğuk cüzdanı şifreleriyle birlikte fiziksel olarak kaybetmemek-çaldırmamak gerekliliğidir. Şifreler unutulursa, cüzdan fiziksel olarak kaybedilirse, kriptoparalar da onunla birlikte uçar gider.

Son olarak. Kriptopara borsalarında alım-satımı yapılan kriptoparalar belirlidir; her borsada her kriptopara işlemi yapılmaz. Bazı borsalar iki yönlü olarak banka para transferine kapalıdır. İşlemlerden komisyon alınır. Kriptopara konsepti klasik borsalardaki gibi günlük al-sat işlemleri yapılsın diye icat edilmedi. Kriptopara konseptini yıkmak isteyenler işi bu şekilde sulandırarak mevcut global ekonomik sistemin devam etmesini temin etmek istiyor. Bu genç tosuncuklarla kolay para kazanmak isteyenler de figüran olarak kullanılıyor!

Herkese Bilim Teknoloji Dergisi; “Dijital Kültür” Köşesi (Sayı 267 06.05.2021)