Yasaklamak bir çözüm değil belki ama…

Facebook-Cambridge Analytica skandalı ortaya çıktığında Amerikan kamu yönetimi Facebook’un ve başkanı Mark Zuckerberg’in üstüne gidebildikleri kadar gitmişti. 2016 başkanlık seçimlerinde seçim sonuçlarını değiştirecek düzeyde etkiye sahip bu olay kapsamında Facebook’un doğrudan olmasa da dolaylı bir dahli vardı. Anımsamakta fayda var ki etik dışı olsa bile her iki kuruluş da yasadışı bir şey yapmamıştı. Örneğin seçimlerde sahte oy ya da seçmen kullanılması söz konusu değildi. Sandıklardan çıkan seçmen tercihi ile kayda geçirilen adetler arasında bir uyumsuzluk yoktu. Tek yapılan şey oy vermeye gitmeyecek olan ama gitse Trump’a oy verecek olan bir grup seçmeni tespit edip, onları gerçek olmayan sosyal medya arkadaşlıkları vasıtasıyla oy vermeye gitmeye güdülemekti. Cumhuriyetçilerin kıl payı kaçırdığı eyaletlerde. Öyle ki o eyaletleri kazansalar tüm seçimi de kazanabileceklerdi. Öyle de oldu!

Şu an gündemde olan bir başka sosyal medya devlet itişmesi yine Amerika’da. Bu kez odaktaki site TikTok. Kurucusu her ne kadar Singapurlu olsa da sitenin Amerikan kullanıcılarının verilerini bir şekilde Çin’e naklettiği konusunda Amerika’nın şüpheleri var. Ancak Amerika’da ne tür yasalar var ki yıllardır TikTok bir türlü kapatılamıyor, başka birisine satışa zorlanamıyor ya da bir şekilde doğrudan ya da dolaylı cezalandırılamıyor.

Yeri geldiğinde Amerikan kamu yönetiminin elini kolunu bağlayan bu yasaları başka ülkeler çıkarıp da Amerika’ya dayatmış değil. Bu yasaları kendileri çıkardı. Türkiye de kendi yasalarını kendisi çıkaran bir ülke. Türkiye de çıkardığı yasalara sadık bir kamu yönetimine sahip (en azından olabildiğince mi demeli?) Ancak pratik deneyimler şunu gösteriyor ki çıkarılan yasaların ruhunda bir fark var ki örneğin bir sosyal medya sitesine bir gecede yasak getirmek bu denli kolay olabiliyor. Türkiye’nin dijital ile dansı zaman zaman uyumsuz bir çiftin ahenkli olmayan hareketlerine sahne oluyor. Türkiye internet ağına 1993 yılında bağlandı. Bugüne dek çeşitli yasalar çıkardı. Geçen otuz sene içinde Youtube’dan Wikipedia’ya EkşiSözlük’ten Last.fm’e dek irili-ufaklı pek çok site erişim engeli ile karşı karşıya kaldı. Bazıları hala yasaklı!

Bu konular dünya genelinde “ulus-devlet” ile “sınırsız-globalleşme”nin itişip kakışması olarak değerlendirilebilir. Kendi ülkesine saygısı-sevgisi olan herkes yurt dışına gittiğinde benzer durumla mikro düzeyde de olsa karşılaşmıştır. Kendimiz ülkemizi kıyasıya eleştirebiliriz ama bir yabancının ülkemize tek olumsuz laf etmesine tahammül edemeyiz.

Şurası bir geçek ki global şirketler (sosyal medya sitelerine sahip olanlar da bu kümenin içinde) yeri geldiğinde ne devlet hassasiyeti gözetiyor ne de millet. Çünkü onların kamusal-ulusal bir kimliği yok. Onlar birer şirket. Amaçları kar etmek. Bunun için el üstünde tutmaları gereken yegâne odak onlara para kazandıran oyuncular. Yani reklam-verenler ile kullanıcılar. Instagram’ın cirosunu ciddi derecede etkileyen reklam-veren bir şirket Türkiye ile ilgili hassasiyetini dile getirse örneğin, bakın bakalım Türk devletine-milletine (“kullanıcılarına”) tatminkâr derecede önem verirler mi vermezler mi? Öte yandan bu şirketler, devletlerle karşı karşıya kaldığında yasaklanmalarını mağduriyet olarak gösterip kullanıcılarını kendi ülkelerinin yöneticilerine karşı dolaylı yoldan kışkırtmış olmuyor mu? Instagram bu! Hani ergenler üzerinde olumsuz etkiler yaptığı araştırmalarla tespit edilmiş sosyal medya sitesi. Yasaklamak bir çözüm değil belki ama “olmaz ki böyle de yatılmaz ki”!

Herkese Bilim Teknoloji Dergisi; “Dijital Kültür” Köşesi (Sayı 434 15.08.2024)

Nedenini bilmeden Musk’ı itici bulmak!

Elon Musk Twitter’ı 44 milyar dolara satın aldı. Kazan-çömlek patladı. Görünen o ki Twitter’ın kurucusu Jack Dorsey dışında Musk’a arka çıkan kimse yok. Herkes düzenin elemanı olmuş! Şirket çalışanları “Altı ay sonra bize ne olacak?” diyerek, dünyaca ünlü kimi şöhretler de “Bu adam ifade özgürlüğünü sekteye uğratacak” öngörüsünde bulunup hesaplarını kapatarak Musk’ın 44 milyarının çöpe gitmesi için çalışmaya başladılar bile.

Geçtiğimiz günlerde TED’de yayınlanan röportajında, sorulması üzerine, Musk da global medyanın yaklaşım modelinden yakınıyordu. “Sadece tutmayan tahminlerimi ön plana çıkararak hakkımda olumsuz bir imaj çiziyorlar” demeye getirerek. İnsan düşünmeden edemiyor. Halep oradaysa arşın burada değil mi? Bu adam, dendiği gibi, bu kadar isabetsiz tahminlerde bulunarak şirketlerini yönetiyor ve bunun sonucunda üç yüz milyar dolarlık bir servetle dünyanın en zengin kişisi oluyorsa, acaba tahminleri biraz tutsaydı ne olurdu? Gerçek olan şu: Tutturdukları tutturamadıklarından çok daha fazla!

Musk PayPal ile adını duyurmaya başladı. Tesla ile zirve yaptı. Twitter’ın yanında şu an en büyük iki yatırımı elektrikli araç üreten Tesla ile Mars’a gitmeye çalışan SpaceX firmaları. Bunun yanısıra Starlink, Neurolink ve Boring Company şirketleri var. Bunlar Musk için şimdilik küçük yatırımlar. Starlink uydu internet hizmeti sunuyor. Neurolink beyin ve omurilik hastalarını iyileştirmek üzere beyne çip yerleştirmeye çalışıyor. Boring Company de yer altında devasa tüneller açarak büyük şehirlerin trafik sorunlarını çözmeye çalışıyor.

Musk’a göre bu yatırımların kendileri bir açıdan “filantropik”. Çünkü her biri de insanlığın gelişmesine odaklı hümanist yatırımlar. Bu yorum bile Musk’ı kapitalist-liberal dünyanın standard bir zengini olmaktan uzaklaştırıyor. Musk, bildik zengin, gözüpek yatırımcı profiline uymuyor. ABD’deki tüm taşınmazlarını sattı. Kaliforniya’yı bırakıp Teksas’a gitti. Bir karavanda yaşıyor. İş seyahatine çıktığında gittiği şehirlerdeki arkadaşlarının evlerine misafir oluyor. Musk’ı henüz bir elinde şampanya kadehi diğer elinde sevgilisi, milyon dolarlık yatına doğru yürürken görmedik. Çünkü evi olmadığı gibi yatı da yok.

Sağı solu belli olmayan Musk iki hamlede Twitter’ı satın aldı. “Benim gibi düşünmeyenler de sesini duyurabilmeli” diyen birisi olarak ifade özgürlüğünü sekteye uğratacak diye eleştiriliyor. Belli ki Twitter’ı kaptırdıkları için çok sinirli olan Wall Street yatırımcıları bir yandan 44 milyar doları aralarında paylaşırken öte yandan Twitter’ı mevcut de facto statüsünden düşürmeye çalışıyorlar. Twitter da Myspace gibi yok olup gitsin!

Musk, Mars’a bir milyon kişi götürmek ve orada bir koloni kurulmasını sağlamak istiyor. Bunun için bin tane Starship adlı roket geliştiriyor. Her seferinde yörüngeye yüz ton taşıyacak yeni nesil, yeniden kullanılabilir roketler. Sürücüsüz otomobillerin performansını yükseltmek için tüm yolların üç boyutlu holistik planlarını çıkarıyor. Otomobil için geliştirdiklerinden angarya işleri yapacak robotlar üretmek istiyor. Hayalleri çok! Ve uzun vadeli. Wall Street Musk’ı belki de ondan sevmiyor. O kadar uzun ki analistler kolayca yatırım tavsiyesinde bulunamıyor. Bu gidişle çoğunluk hem insanlığı kurtarmadaki katkılarına şahitlik edecek hem de son gününe dek nedenini bilmeden onu itici bulacak!

Herkese Bilim Teknoloji Dergisi; “Dijital Kültür” Köşesi (Sayı 319 05.05.2022)

Artık belge sunmadan com.tr uzantılı alan-adı satın alınabilecek!

Ocak 2022 Türkiye’de alan-adı kayıt sürecinde bir milat olacak. Başından beri ODTÜ’nün bünyesindeki alan-adı tahsis otoritesi olan NIC.TR bu görevini BTK bünyesinde TRABIS adlı yeni otoriteye bırakıyor. Bu değişimle birlikte bazı pratik uygulamalarda da yeni düzenlemeler yapılması bekleniyor. Bunların başında herhangi bir belge olmadan TR uzantılı alan-adı satın alabilme imkânı yer alıyor.

Bu sayede dileyenler com.tr gibi, net.tr gibi, org.tr gibi en popüler TR uzantılı alan-adlarını herhangi bir belge sunma gereği duymadan satın alabilecek. Tıpkı .com .net ya da .org uzantılı alan-adı satın alır gibi. Tabi anımsatmakta fayda var ki bunlar halihazırda satın alınmamış alan-adları için geçerli olacak. Örneğin anitkabir.com.tr adresi şu an sahibi olan bir alan-adı o nedenle yeni uygulama devreye girdiğinde anitkabir.com.tr’yi satın almak söz konusu olmayacak. Öte yandan şimdiye dek belgesiz alınabilen diğer alan adları da aynı şekilde belgesiz alınmaya devam edecek.

Belgesiz alan adı satın almada dikkat edilmesi gereken bir husus var: İlk gelen alır! Bu durum özellikle bazı kurumların kendi isimleri yerine farklı isimler kullanarak oluşturdukları markalarına ait alan-adları için önemli bir hale geliyor. Birisinin enbuyukparam diye bir markası varsa ve bunun için enbuyukparam.com adresini almış ancak enbuyukparam.com.tr adresini almamışsa atik davranıp o adresi Ocak ayında herkesten önce kendisi satın almalı.

Böyle bir alan adı ile organik ilişkisi olmadığı halde birisi neden kalkıp da başkasına ait bir markanın ya da ismin alan-adını satın alsın? Cevap basit. Bunun ticaretini yapmak; isteyene yeniden satmak için! NIC.TR zamanında alan-adlarının yeniden satışı mümkün değildi ancak TRABIS döneminde bu mümkün olacak. Ancak bunun için üç yıllık bir zamanın geçmesi gerekiyor. Yani enbuyukparam.com.tr adını satın alan birisi onu üç sene sonra dileyene satabilecek.

TRABIS otoritesinin devreye girmesiyle gündeme gelecek bir başka değişiklik de öncekinden farklı olarak bu otoritenin doğrudan satış yapmayacak olması. Önceki otorite zamanında NIC.TR hem toptancı hem de perakendeci olarak hizmet veriyordu. Dileyen alan-adı satışı yapmak isteyen firmalar NIC.TR’den lisans alarak alan-adı satışı yaparken NIC.TR’nin kendisi de doğrudan alan-adı satışı yapabiliyordu. Yeni dönemde TRABIS sadece toptancı rolünü üstlenecek ve alan-adı satışı yapmak isteyen firmalara lisans verecek. Alan-adları bu lisanslı firmalar üzerinden satışa sunulacak. (O arada ODTÜ’lüler üzülmesin, NIC.TR’nin perakende bacağı yerine ODTÜ Geliştirme Vakfı bünyesinde müstakil bir şirket üzerinden satış kanalı da kurulmuş durumda; bkz. MetuNic.com.tr).

TR uzantılı alan adlarını şimdiye dek belgesiz alma imkânı olmadığı için halen birkaç milyon tane .com .net ya da .org uzantılı Türkiye kökenli alan adının olduğu söyleniyor. Bunların TR uzantılı muadillerinin artık belgesiz alınabilecek olması, o alan adlarına sahip pek çok kişi, kurum ya da kuruluşun TR uzantılı alan adlarına yöneleceği anlamına da geliyor. Bu aynı zamanda oltalama denen bilgisayar korsanlığının yaygınlaşmaması için atılması gereken zaruri bir adım. Aksi durumda o marka ile ilgisi olmayan (ama ilk gelen) korsanlar bu tür alan adlarını alıp kurumlara ya da bireylere dijital tuzaklar kurabilir!

Herkese Bilim Teknoloji Dergisi; “Dijital Kültür” Köşesi (Sayı 297 02.12.2021)

Facebook, eski çalışanının dediği gibi, ahlaken iflas etmiş bir şirket mi?

Eski Facebook çalışanı Frances Haugen, geçen hafta ABD Meclisi’nde verdiği ifadede Facebook için bu ifadeyi kullandı: Ahlaken iflas etmiş bir şirket! Bunun temelinde yatan şey ise şirketin kar etmek söz konusu olduğunda öteki hiçbir toplumsal olguya duyarlı davranmaması. Örneğin nefret söylemi, örneğin dezenformasyon! Eğer nefret söylemi ya da dezenformasyon şirketin daha çok para kazanmasını sağlıyorsa, Haugen’e göre Facebook’un anlayışı, bırakın isteyen istediğini söylesin şeklinde. Hele söz konusu içerik İngilizce’den başka bir dildeyse (örneğin Türkçe) neredeyse hiçbir denetim ya da uyarı mekanizması yok!

Bir başka etken ise bu tür içerik kontrolü yapacak personel sayısının yetersiz olması! Anlaşılan Facebook’un öz değerlerinden birisi de ünlü insanların hata-yanlış yapmayacağı, yalan-dolan şeyler paylaşmayacağı inancı. Çünkü ünlülerin içeriklerine karşı hiçbir filtreleme yapmadıkları da Haugen’in tespitlerinden birisi. Haugen’e göre 2018 yılında şirketin kullandığı algoritmalarda yapılan değişiklikler içerikteki bu kırılganlığın temel sebebini oluşturuyor.

Haugen, Instagram ile ilgili de ilginç şeyler söylüyor. Facebook’un satın almış olduğu uygulamalardan birisi olan Instagram’ın özellikle ergenlik çağındaki kızları olumsuz yönde etkilediği tespit edilmiş ancak hasır altına itilmiş bir gerçek!

Tabii bunlar ispat edilmeye muhtaç iddialar. Beklenen ise konunun uzmanı nesnel bir ekip tarafından ortaya atılan bu iddiaların araştırılması ve sonuçlarının paylaşılması. Oysa Haugen’in de altını çizdiği gibi Facebook’un “kötü” özelliklerinden birisi de “şeffaf” olmaktan sürekli kaçınması. En son birkaç ay önce şeffaflık konusundaki duruşlarını araştırsınlar diye davet ettikleri akademisyenlere sundukları verilerde bile şeffaflık göstermedikleri ortaya çıkmadı mı?

Eski çalışanın mecliste ifade vereceği gün ne ilginçtir, Facebook troykası (Facebook-Instagram-WhatsApp) altı saatlik bir kesintiyle sarsıldı. 2019’dan beri Facebook’un karşı karşıya kaldığı en büyük kesinti (2019’daki kesinti 24 saat sürmüştü). İlk başlarda bir siber saldırı şüphesinden bahsedildi ancak daha sonra konunun Facebook’un veri merkezleri arasındaki iletişimi sağlayan konfigürasyonların bozulmasından kaynaklandığı bildirildi. Yazınca basit görünen bu teknik hata çözülmesi oldukça dertli bir süreç. Öyle ki firma ülkenin bir ucundan diğerine veri merkezlerindeki bilgisayarları ayağa kaldırmak için uzman taşımak zorunda kaldı.

Bu kesinti sürerken bir ara Facebook.com alan-adının birkaç dakikalığına da olsa sahipsiz, satın alınabilir statüye düştüğü haberi (ve ekran görüntüsü) interneti dalgalandırdı. Hatta Twitter’ın sahibi Jack Dorsay, şaka yollu, fotoğrafı retweet edip “Kaça?” diye sordu. (Meraklısına not: Böyle bir durumda birisi o alan adını satın alsa bile, birkaç saat sürecek yasal bir süreçten sonra alan adı asıl sahibine iade ediliyor – o nedenle kaçan büyük bir balık yok!)

Görünen o ki eskiden madde bağımlılığının birey üzerindeki yıkıcı etkileri şimdilerde Facebook gibi sorumsuz sosyal medya siteleri aracılığıyla ortaya çıkıyor. Önceliği farklı, kötü niyetli şirket sahipleri-yöneticileri-yatırımcıları, güzel bir kavramın daha (anlık dijital etkileşim) içine etmek üzereler! Doğudan batıya, kuzeyden güneye! Değişen bir şey yok! Eline gücü geçiren, diğerlerine zulmediyor!

Herkese Bilim Teknoloji Dergisi; “Dijital Kültür” Köşesi (Sayı 290 14.10.2021)

Aradan 170 sene geçmiş ama altına hücumun stratejik iş modeli değişmemiş: İlk kazananlar altın arayıcılarına malzeme satanlardır!

Konu yeni ya da dijital dünyaya özgü değil. Sadece bir başka kötü alışkanlığın (daha) dijital dünyaya taşınması. Soru şu: Toplam zamanın ne kadarı orijinal bir içeriğin ortaya çıkarılmasına, ne kadarı onun tanıtımının-reklamının vb. yapılmasına harcanıyor? Ya da harcanmalı? Harcanan zamanın bu kırılımı başka bir açıdan daha fikir verecektir: Sürecin hangi kısmından yer almak daha avantajlıdır?

Bu köşede yayınlanan makaleler yayın tarihinden belli bir süre sonra internet üzerinden de erişime açılıyor. O kapsamda sosyal medya sitelerinden de duyuruluyor. Örneğin Facebook’ta Dijital Kültür diye bir sayfa var. Yeni bir makale web sitesine eklendikten sonra bu Facebook sayfasından duyurma zamanı geldiğinde giriş işlemi yapmak için sitenin sunduğu sayfada içerik ekleme tuşunu bulmak giderek imkansızlaşıyor. Koca sayfanın her yeri ya Facebook ya da söz konusu sayfa ile ilgili reklam vermeye-reklam yapmaya yönelik içerikle dolup taşıyor. Arada bir yerde duran kimsesiz beyaz buton tespit edilebilirse eh ancak o zaman yeni bir içerik girilebiliyor!

Toplam resim içinde bu tuşun yerinin güdüklüğü basit bir kullanıcı-arayüz etkileşim problemi değil. Daha derin anlamı var bu dağılımın. Orijinal içeriği üretmek (yukarıdaki örnekte bir Facebook sayfasına yeni bir şey eklemek) onu allayıp-pullamak, onun reklamını yapmak vb gibi “ikincil” süreçlerin yanında değerini yitirmeye-itibarsızlaşmaya başlıyor.

Adı konmamış bu “görev dağılımı” materyalize edilirse şu soru nasıl cevaplanırdı? Orijinal içeriğin üreticisi-yaratıcısı mı olmak istersin? Yoksa onun lansmanını-reklamını-tanıtımını yapan süreçte bir rol sahibi olmak mı? Dijital dünya, kitleleri ikinciyi seçmeye zorluyor! Bırak içeriği öteki işleri yapacak becerisi olmayanlar üretsin!

Girişte altı çizildiği üzere bu dijital dünyaya özgü bir şey değil. Sadece fiziksel dünyada yaşarken de benzer bir durum söz konusuydu. Bazı örnekleri anımsayalım: Bir CD’nin ya da bir kitabın satış fiyatının yüzde kaçı o müziği besteleyen-söyleyen ya da o kitabı yazan kişinin cebine gidiyordu? Bu oran tipik olarak azami yüzde on-onbeş düzeyinde olurdu. Peki tüketicinin cebinden çıkan paranın geriye kalan yüzde 85-90’lık kısmı? Eh o da eseri tüketiciye ulaştıran “aracıların” cebine!

Fiziksel dünyada aracıların değerinin bu denli büyük olması anlamlı gelebilir. Eserin elle tutulur hale gelmesi için malzeme kullanacak, onu CD’ye veya kağıda basacak, depolayacak, dağıtacak, stoğunda tutacak vs. Dijital dünya klasik aracıları ortadan kaldırdıkça yeni yeni aracılar peydahlanıyor! Her içeriğin de Facebook gibi bir sosyal medya sitesinden tanıtılması gerekmiyor. Ama milyarlarca kişi orada! Peki o milyarlarca kişinin aynı çatı altında (Facebook, sosyal medya ya da genel olarak internet) yer alması ne anlama geliyor?

Bir grup problem çözülüyor (potansiyel alıcı kümesinde milyarlarca kişi), yeni problem grubu ortaya çıkıyor (benzerleri içinden o içerik nasıl dikkat çekecek?). Yeni arabulucular işte burada devreye giriyor ve dijital denize düşen orijinal içerik sahiplerinin kendilerine (başkalarına değil) sarılmasını talep ediyor! Aradan 170 sene geçmiş ama altına hücumun stratejik iş modeli değişmemiş: İlk kazananlar altın arayıcılarına malzeme satanlardır!

Herkese Bilim Teknoloji Dergisi; “Dijital Kültür” Köşesi (Sayı 245 04.12.2020)