Yapay zeka balonunu global bir savaş mı patlatacak?

1990’ların ikinci yarısındaki dot.com balonu internetin geleceğine ilişkin beklentilerin ekonomik gerçekliğin önüne geçmesiyle şişti. Balon, Nasdaq’ın Mart 2000’de zirveye ulaşmasının ardından sönmeye başlamıştı. İğneyi batıran şey ise dolaylı yoldan da olsa 11 Eylül 2001 saldırıları oldu. Çünkü 11 Eylül saldırıları devletlerin ve sermayenin stratejik yatırım önceliklerini değiştirdi. Güvenlik, yeni dönemin temel sorunlarından (dolayısıyla da fırsatlarından) biri haline geldi.

Bugün benzer soruyu yapay zeka için sormak mümkün. Kasım 2022’de ChatGPT’nin kullanıma açılmasıyla başlayan süreçte yapay zeka yatırımları dot.com döneminden çok daha büyük bir ivme kazandı. The Economist dergisinin bir incelemesine göre 1995-2000 yılları arasında internet teknolojilerine yapılan yatırım iki misli artmışken, 2022-2026 arasında yapay zekaya yapılan yatırım beş misli artmış durumda. Üstelik internet esas olarak yeni bir ekonomik faaliyet alanı açarken yapay zeka, insanın bilişsel faaliyetlerinin bir bölümünü makineye devretme iddiasında. O halde böyle bir yatırım dalgasını ne durdurabilir? Buradaki anahtar kavram yine dışsal bir şok olabilir: Sistemin kendi dinamiklerinden değil, dışarıdan gelecek ve hesapları değiştirecek büyük bir olay!

Avrupa Birliği bunun düşük yoğunluklu bir örneğini şimdiden yaşıyor. ABD’nin NATO çerçevesindeki baskısıyla Avrupa ülkeleri savunmaya daha fazla kaynak ayırmak zorunda kalıyor. Savunmaya ayrılan her avronun yapay zekadan eksildiğini söylemek elbette yanlış olur. Savunmanın kendisi de yapay zeka kullanıyor. Ancak kaynaklar sınırsız olsaydı bu bir sorun teşkil etmezdi; sınırlı ve bu da kaynak tahsisini kaçınılmaz olarak bir tercih meselesine dönüştürüyor. Avrupa’nın ABD ve Çin’le yapay zeka yarışındaki yatırım kapasitesi de bundan bağımsız değil. Peki global bir savaş bu tabloyu nasıl değiştirebilir?

İlk akla gelen, yapay zeka yatırımlarının daha da artacağıdır. İstihbarat, siber güvenlik, otonom sistemler, lojistik ve silah teknolojileri yapay zekaya ihtiyaç duyacaktır. Bu, belli bir savaş ölçeğine kadar doğru olabilir – günümüzde yaşananlar da bundan ibaret. Ancak bir eşik aşıldığında ihtiyaçlar hiyerarşisi değişir. Milyonlarca insanın barındırılması, beslenmesi ve tedavi edilmesi gerekiyorsa; yıkılmış konutlar, hastaneler, enerji şebekeleri, yollar ve köprüler yeniden yapılacaksa, yapay zeka stratejik önemini kaybetmese bile yatırım önceliğini kaybedebilir. Köprünün trafiğini yapay zekayla yönetmeden önce köprüyü yeniden yapmak gerekir.

Buradaki ayrım önemli: Bir teknolojiye ihtiyaç duymakla, ona yatırım yapmayı öncelikli görmek aynı şey değil. Dot.com döneminde büyük bir güvenlik şoku stratejik yatırımların yönünü değiştirebildi. Yapay zeka ise bugün ekonomiden savunmaya kadar çok daha fazla alanın içine gömülmüş durumda. Bu nedenle onu yatırım gündeminin merkezinden çıkaracak dışsal şokun da çok daha büyük olması gerekebilir. Belki de yapay zeka balonunu patlatacak olay, insan seviyesi ya da daha ötesi düzeylere ulaşmada göstereceği başarısızlık olmayacaktır. Dışarıdan gelecek ve tüm dünyanın acil olarak çözmek zorunda kalacağı daha varoluşsal bir sorun yapay balonun patlamasına neden olabilir.

Herkese Bilim Teknoloji Dergisi; “Dijital Kültür” Köşesi (Sayı 537 11.09.2026)

Veriye dayalı, algoritmik hedeflemelerin yapıldığı savaşlar çağı başladı!

Savaşın teknolojik tarihi genellikle silahların gelişim süreciyle ilgilidir. Önce beklenmedik bir icat sonra onun daha iyi versiyonları. Kılıç varken tüfek. Top varken savaş uçağı. Sonra taramalı tüfekler, uzun namlulu tüfekler, hayalet uçaklar, güdümlü füzeler vd. Savaşın aracı konumundaki silahlar enine boyuna değişse-evrilse de değişmeyen bir başrol var: Savaşın öznesi! Yani ateş emrini veren insan! Son Ortadoğu savaşında da görüldüğü üzere bu rol dağılımı da insanın aleyhine doğru değişmeye-dönüşmeye başlıyor. Artık sadece araçlar (silahlar) değil karar mimarisi de değişiyor. Beklendiği üzere olağan şüpheli yapay zeka!

Gelişmiş teknolojiye sahip ülkelerin elinde artık şu tür yapay zeka araçları var: Yüzlerce-binlerce görsel-işitsel-metinsel veri analizi yaparak imha edilecek fiziksel hedefleri belirlemek. Çeşitli kamera görüntülerini analiz ederek bir kişinin “düşman” safların bir üyesi olup olmadığı konusunda tahminde bulunmak. Keza hedef olarak belirlenmiş bir kişinin anlık olarak nerede olduğunu tespit edebilmek-tahminde bulunmak!

Kimi zaman on katlı bir binanın sadece sekizinci katına füze gönderiliyorsa bunun nedeni bu tür analizler olsa gerek! Tabii her yapay zeka sisteminde olduğu gibi burada da tahmindeki hata payı olasılığı zaman zaman beklenmedik sonuçlar da doğurmuyor değil! Dünyanın öte yanında insanlar bir ilkokul nasıl bombalanır da masum kız çocukları öldürülür diye hayıflanırken belki de analiz sonuçlarına göre karar veren askerler suçu algoritmaya atıyor. Eskiden askeri literatürde eğitim zayiatı vardı şimdi algoritma zayiatı kavramı peydahlanıyor!

Artık savaşların doğası da dönüşüme maruz kalıyor. Sanayi toplumunun savaşları fiziksel üretim ve kaynak kapasitesine dayanıyordu (silah, insan). Fabrikalar tank, uçak ve mühimmat üretir; cepheye bunlarla bezenmiş askerler gönderilirdi. Askeri güç, büyük ölçüde bu üretim kapasitelerinin sonucuydu.

Dijital toplumda ise savaşın en belirleyici unsurlarının başını veri işleme kapasitesi çekmeye başlıyor. Algoritmalar, milyonlarca veri noktasını aynı anda analiz edebiliyor. İnsanın haftalar sürebilecek bir çalışmasını algoritma saatler içinde neticelendirebiliyor. Böylece savaşın ritmi değişiyor. Hedef belirleme süreci hızlandıkça operasyonların ölçeği de genişleyebiliyor. Eskiden komuta kademesi nereye saldıracağını belirlemeye çalışırdı, şimdi önüne gelen hedef önerilerini önceliklendirmekle uğraşıyor!

Bu tablodaki paradigmatik nokta kararın nasıl oluştuğudur. Yapay zeka sistemleri çoğu zaman “öneri sistemi” olarak tanımlanır. Nihai kararı hep insanın verdiği vurgulanır. Ancak bu karar süreçlerinin detayını bilenler şunu da bilir: Bir sistem öneri üretmeye başladığında, insan kararları giderek o önerilerin etrafında şekillenmeye başlar. Algoritma yalnızca veri analizi yapmaz; kararın yönünü de belirler. Böylece savaşın görünmeyen bir katmanı oluşur: Algoritmik hedefleme. İnsan mı daha iyi tahmin edecek milyonlarca dolarlık algoritma mı? Ayrıca önerilen hedef yanlış bile olsa bu çoğunlukla “karşı tarafın” sorunu olacak! Nihayetinde ölecek olan düşmanın çocukları. Oysa hala öğrenemediler: “Bebeklerin ulusu yok”!

Sonuçta ortaya yeni bir savaş mimarisi çıkıyor: Veriye dayalı savaş. Bu mimaride cephe sadece coğrafi değil, aynı zamanda devasa veri merkezi odaklı, algoritmik ve analitiktir. Eskiden kritik üretim merkezi silah fabrikalarıydı, şimdi algoritmaların çalıştığı veri merkezleri. Modern savaşın iki temel unsuru insan ve silah idi. Görünen o ki postmodern savaşta veri ve algoritma onların yerini alıyor!

Herkese Bilim Teknoloji Dergisi; “Dijital Kültür” Köşesi (Sayı 515 03.04.2026)

Dünyada derebeylik mi, yoksa yepyeni bir gezegen mi?

Eric Schmidt’in geçen ay yayınlanan TED seansında yapay zeka ile ilgili değindiği konulardan bir tanesi de AGI üretim süreciydi. Bu süreçte kayda değer iki rakibin olduğunun altını çizdi: ABD ve Çin! Körfezdeki Arap ülkelerinin ise üçüncü aday olmaya çalıştıklarını söyledi. Olağan şüpheliler listesinde yer alan Avrupa Birliği ve Hindistan ise nal topluyor. Schmidt bu değerlendirmeyi en kritik parametreyi baz alarak yapıyor. Yapay zekaya milyarlarca dolar yatırım yapacak kadar çılgın (ve para sahibi) olabilmek!

Hindistan ayrı bir tartışma konusu olabilir ama Avrupa Birliği’nin bu tabloyu nispeten uzaktan seyretmekte olmasının gerisinde ne var? AB neden “milyarlarca doları yapay zekaya yatıracak kadar çılgın” değil?

Şu dört olayı ve gerçekleşme tarihlerini anımsamalı: 18.3.2014: Rusya Kırım’ı ilhak eder. 2015: AB ülkelerine yapılan düzensiz göç zirve yapar. 8.12.2021: Merkel on altı yılın ardından Almanya başbakanlığından ayrılır. 24.2.2022: Ukrayna-Rusya savaşı başlar. Sanki başka önemli parametre yokmuş gibi bu dördü baz alınarak şöyle bir okuma yapılabilir: Merkel göç sürecinden AB’yi Türkiye ile anlaşmalara yaparak korudu. Rusya Ukrayna savaşı çok daha önce (2010larda) çıkabilirdi. Bunun AB bölgesinde yaratacağı olumsuz etkilerini iyi değerlendiren Merkel sorunun büyümesini engelledi. Ancak politik ömrü biter bitmez süreç kaldığı yerden devam etti.

Bu senaryo Ukrayna-Rusya savaşının AB ülkelerine “de” yönelik bir operasyon olduğunu düşündürüyor. Son dönemde NATO’nun gündemindeki en önemli konu nedir? AB ülkelerinin savunma bütçelerini artırması. Neden? Rusya’ya karşı önlem olarak! ABD ben sizi korumak için sizin kendinizi korumak için ayırdığınız paradan daha çok para ayırıyorum; bu adil değil diyor! Yeni denkleme göre ABD AB için daha az savunma bütçesi ayıracak; AB ise daha çok. Böylece ABD yapay zekaya daha çok para aktarabilecek! AB ise daha az! İşte o nedenle AB, Schmidt’in sebep göstermeden tespit ettiği üzere “yapay zekaya milyarlarca dolar yatırım yapacak kadar çılgın” değil! Değil çünkü olamıyor! Şartlar onu gerektiremiyor! Savaşın ilk döneminde “enerji krizi” formunda oluşan etki ABD’de başkan değişiminden sonra doğrudan “savunma krizi” formuna dönüştü!

Yapay zeka geliştirmelerindeki en kritik iki parametre nedir? Enerji ve veri. Algoritmaların üretilebilmesi ve kullanılabilmesi için yoğun veri kümesine ve yüksek bilişim kapasitesine gereksinim var. O nedenle dünyanın her yerinde yüksek kapasiteli veri merkezleri kuruluyor. Ki o devasa yapay zekalar üretilebilsin-çalışabilsin. Doğal olarak o veri merkezlerini besleyecek elektriğe gereksinim var. Bu elektrik yenilenebilir de nükleer enerji kaynaklı da olabilir. Harari yıllar önce altını çizmişti: Gelecekte veri merkezleri askeri bölgeler içinde koruma altında tutulan mekanlar olacak!

Yapay zeka ile sanayi toplumu yeni bir evreye geçirilmeye çalışılıyor. Belki de bu evresinde sanayi toplumunu talep eden, kazandığı parayı soylu, dini ya da askeri liderlere kaptırmak istemeyen siviller ilk kez kendilerini güvende hissedecek. Çünkü ya bu dünyada kalıp yeni derebeyi olacaklar ya da atmosferden güvenle çıkıp bir başka gezegene ulaşabilecekler!

Herkese Bilim Teknoloji Dergisi; “Dijital Kültür” Köşesi (Sayı 479 11.07.2025)

Makineler neden onca zahmete katlanıp Matrix’i yarattı?

25 sene sonra Matrix filmini nemli gözlerle seyretmek (yaş da dikkate alınırsa) makul karşılanabilir. Ancak bütün hikayenin yapay zeka ile insanlık arasında geçtiğini (yeniden) görmek-anımsamak şaşırtıcı. Şaşırtıcı çünkü ChatGPT ile ateşlenen yapay zeka çılgınlığı iki buçuk sene sonra bugün hala son sürat devam ediyor ancak tüm bu süre boyunca iki cephede de bu ikisini irtibatlandıran güçlü bir ses çıkmıyor. İki cephe derken: Filmi önce seyretmiş olan dijital göçmenler ile çılgınlığı önce yaşamış olan dijital yerliler!

Yerlilerin dönüp de yirmi beş sene önce ebeveynlerinin seyrettikleri filmi keşfetmeleri zor ama göçmenlerin ChatGPT’yi gördüklerinde “A-ha da başlıyor!” dememiş olmaları tam bir sorumsuzluk örneği! Aksiyon sahneleri başlamadan önce Morpheus’un Neo’ya verdiği brifingde her şeyin yapay zekanın kafesten kaçmasıyla başladığı ifade edilir. Ne zaman? 21. Yüzyılın ilk kısmında. Matrix’te tarih 1999 gibi bilinse de “gerçek dünya”da tarih (artık tam olarak bilinmiyor da olsa) 2199 civarındadır.

Filmin öngördüğü “kavga” belli ki bugün AGI denilen yapay zekanın insan (ya da genel) seviyesine ulaşmasıyla başlayan ve süper zeka (ASI) düzeyine geldiğinde zirve yapan kavga olacak! 2025 yılında “bu seviyelere ulaşılabilir mi” tartışması devam ediyor. 2029 “tekillik” (singularity) fanatikleri tarafından özel yıl ilan edilmiş durumda. 2029’da yapay zeka AGI seviyesine ulaşabilir mi? “Artık bana karışamazsınız!” diye ergen isyanlarına başlayabilir mi?

Filmdeki savaş belli ki çok yıkıcı geçmiş! İnsanlar süper düzeye gelmiş, organize olup ortak hareket etmeye başlamış yapay zeka uygarlığına karşı tek çıkış yolu olarak temel enerji kaynaklarını kesmeyi denemiş. Yani dünyaya gelen güneş ışınlarını gölgelemek! Çözüm mantıklı ancak makineler buna karşı bir hamle yapacak kadar da zeki!

Makineler insan vücudunun da enerji ürettiğini keşfedince yok olan yapay zeka uygarlığı değil insanlık olmuş! Makineler insanları pile çevirmiş. Onların enerjisiyle varlıklarını sürdürmüş. Ancak burada filmde tam olarak anlatılmayan bir detay söz konusu: Fiziksel vücutları özel bir mekanda esir eder, yeni insan eker hale geldikleri halde makineler neden onca yatırımı yapıp da Matrix’i, gerçek olmayan bir metaverse ortamını yaratıp insanları 1999’da yapay zekadan uzak, kapitalist dünyanın klasik sorunlarıyla yaşar durumda tutmaktadır?

Bu soruyu ChatGPT kolayca yanıtlayabildi. İnsan vücudunun enerji üretebilmesi ve bu sürenin kısa sürmemesi için pil hale gelmiş gerçek insanların beyinlerin düzenli olarak çalışması gerekir. Bunu sağlayabilmek için de pil-insanlar 7×24 bir metaverse ortamında yaşatılır. Yani Matrix’te!

Geriye tek bir soru kalıyor: Onca zahmete değer miydi? Neden kaynaklarını ve yapay zekalarını güneş ışıklarını dünyaya yeniden getirebilmek için kullanmadı?

Sorunun post-modern cevabı şu olabilir: Bu insan yapımı bir film! Eğer filmi yapay zeka üretmiş olsaydı, senaristi-kurgusu yapay zeka tarafından geliştirilmiş olsaydı olasılıkla insanlık savaş sonucunda topyekun yok edilir, kaynaklar yeniden güneşe çevrilirdi. Ayrıca şu da var: İnsanlığın bir başka gezegene sıçrayabilmesi için gerekli şartların bulunması çok zorken makinelerin güneş görmeyen bir dünyada kalmaları için sebep yok! Ay var şurada, Mars var!

Herkese Bilim Teknoloji Dergisi; “Dijital Kültür” Köşesi (Sayı 458 31.01.2025)

Trump’ın yeni döneminde dünyayı neler bekliyor?

Trump (Musk) ve Çin

Robotun fiziksel olması yapay zekaya göre insan(lığ)a daha korkutucu geliyor. Robotlar gelecekte dünyayı istila edebilir mi?

İnsanlığın Sonu

Bağlı olmak başa dert!

Anımsıyorum. Otuz beş sene önce mezun olurken üniversite yıllığına aldığımız “özlü sözler”den birisi de şöyleydi: “Eğer inşaat mühendisleri yazılımcıların kod yazdığı şekilde bina inşa etselerdi ilk ağaçkakan tüm uygarlığı yerle bir ederdi”. Bilişim dünyasının laneti çok bağlı ve çok şeffaf bir sektör olması.

Tedbirli muhasebecilerin hiçbir yere bağlamadan tek tabanca çalıştırdığı bilgisayarlar bir yana, dünyada neredeyse herhangi bir yerel ağa ya da internete (kısaca en az bir başka bilgisayara) bağlanmadan çalışan bir bilgisayar kalmadı gibi. Hal böyle olunca kaos teorisi-kelebek etkisi hemen devreye giriyor. Dünyanın bir ucundaki bir bilgisayarda ortaya çıkan hata dünyanın öteki ucuna kadar pek çok bilgisayarı etkileyebiliyor.

Öte yandan bu tür yan etkiler ortaya çıktığı an su yüzüne çıkıyor ve tüm dünyanın ilgisini çekebiliyor. Örneğin hukuki bir dava dosyasında ya da bir ameliyathanedeki olası aksaklıklar bunlardan olumsuz etkilenen bireylerin ya da daha genelde kamuoyunun önüne bu denli hızlı ulaşmıyor. Bunda belki de bilişim sektörünün nispeten genç olması bir etken. Yeterince kıdemli olsaydı belki bilişim sektörü de önce çalışanlarını güvenceye alacak ölü noktalar, prosedürler, çalışma prensipleri icat edebilirdi.

Geçtiğimiz günlerde Microsoft Windows işletim sistemi kullanan bilgisayarlarda global çapta gündeme gelen sorun basit bir hatanın ne denli büyük sonuçlar doğurabileceğini göstermesi açısından önemliydi. Dünya çapında havayolu şirketlerinden finans kuruluşlarına kadar pek çok firma ve bunların kullanıcısı konumundaki bireyler olumsuz etkilendiler. İnsanlar bilet alamadı, uçaklar kalkmadı, para transferleri yerine getirilemedi.

Bu tür problemler sanki ilk defa başa geliyormuş gibi felaket tellallığı yapmak da moda oldu. Şehrin bir ucundaki bir trafik kazasının öteki ucunda trafik sıkışıklığına neden olması bu denli kanıksanmışken olay bilgisayar ağlarında geçtiğinde birden en olmadık kalite standartlarına göre eleştiriler başlıyor. Bu bile dijitale geçişin, dijital dönüşümün dünyada tamamlanmamış olduğunun bir göstergesi. Dijitali idrak eden birisi, metropollerdeki trafiği idrak eden birisi gibi tepki verir. Demek ki dünya hala dijital köylü olmadı dijital kasabalı!

Bilgisayarların çalışmaz hale gelmesi nispeten pasif bir olumsuz etki yaratma potansiyeline sahip. Yapılması planlanmış işlerin yapılamaması. Hiç değilse yanlış yapılmasına pek neden olmuyor. Olursa zaten bunlar sorundan ziyade korsan saldırı olarak değerlendiriliyor. Ancak iş yapay zekâ olursa etkilerinin bu şekilde pasif kalması beklenmeyebilir. Yapay zekâ sadece işlerin aksamasına neden olmakla kalmayıp, işlerin öngörülmez şekilde (yanlış, güdümlü vb) yapılmasına bile ön ayak olabilir. İyi kötü kendine ait bir zekaya sahip olma sürecinde çünkü.

Günümüzün üretken dar yapay zekacıklarından bu tür katastrofik sonuçlar üretmesi beklenmese de o merakla beklenen genel düzey yapay zekaya ulaşıldığında sorunlar da sadece nicel değil nitel anlamda da büyüyebilir-değişebilir-dönüşebilir.

Güçlü (ve belki de nükleer) silahlarla yapılacak bir dünya savaşından sonraki savaşların baltalarla, mızraklarla yapılacağını öngören bilim kurgu öyküleri yazılmıştı. Benzer bir durum nükleere başvurmadan, dijital sayesinde de yapılabilir. Ağaçkakanlar dijitali yerle bir ettiğinde o güne dek bir bilgisayarın-cep telefonunun tuşuna dahi basmamış olanlar dünyadan geri kalacak olana sahibi olabilir!

Herkese Bilim Teknoloji Dergisi; “Dijital Kültür” Köşesi (Sayı 431 25.07.2024)

Yoksa hayat eskidikçe her zaman mı zordu?

Kuşak çatışması son hızla devam ediyor. Tarihsel perspektifte muharebeleri gençlerin, savaşı yaşlıların kazandığı bir süreç. Ne de olsa zaman gençlerin aleyhine çalışıyor; yaşlanıyorlar! O nedenle gençlikleri bitmeden kazanabildikleri kadar muharebe kazanıp yaşlılıklarında da onları muhafaza etmeleri gerekiyor!

Z Kuşağı’nın yaptıklarını anlamlandırmak neden zor? Yaptıkları şeylerin anlamsız olmasından dolayı mı? Yoksa “anlam” tanımının yaşlıların kontrolünde olması mı? Şu kriterlere uymayan bir edim anlamlı değildir!

Hiçbir şey üretmeyen sosyal medya fenomenlerinin binlerce-milyonlarca kişiyi peşlerinden koşturması bir “yaşlı”nın anlamlandırabileceği bir şey değil örneğin! Ya da bilgisayar kapatıldığında yok olacak kriptopara denilen şey! Nasıl olur da para yerine geçer?

Z Kuşağı’nın böyle olmasına, doğal olarak, onu önceleyen kuşaklar neden oldu. Boomer’lar ve onu takip eden X Kuşağı gece gündüz çalışmasaydı, yarı isyankâr yarı ehlileştirilmiş bir prototip çizen Y Kuşağı olmasaydı, ortaya böyle bir Z Kuşağı çıkmazdı. Belki de en büyük buluşları anlamsızlığın anlam olması! Belki kendilerinden çok önce nihilizm diye bir şey olduğunu bilselerdi başka bir buluşa imza atarlardı.

Z Kuşağı’nı, “üstünde durduğunuz bu zemin olmasa yok olup gidersiniz” diye eleştirmek ne kadar doğru? O zemini önceki üç kuşak elbirliği ile oluşturdu. Hem de öyle sağlam oluşturdu ki yıkılması çok zor! Sokakta ellerinde akıllı telefon (yakın gelecekte sanal gerçeklik gözlüğü) ile fiziksel dünyadan kopuk hareket edenler görenleri şaşırtmaya devam ediyor. En basit sorunda bile mukavemet gösteremediklerinde, kırılganlıkları şok ediyor. Ama öyle olmaları arzu edildiği için öyleler! Onlar kendilerini başka bir paradigmada gerçekleştirmek istiyor!

Bellidir ki Z Kuşağı’nı üstünde taşıyan bu temel çökmeyecek! Her ne kadar en yaşlılarımız savaşlar çıkarıp, korku salarak eski paradigmaya ve onun sağladığı imtiyazlı durumlara dönme peşinde olsa da. Yapay zekanın pek çok işi insanın elinden alacağı tespiti bu açıdan değerlendirmeli. Bu kötü değil; tam tersi iyi bir şey. Aksi durumda yetişmekte olan insanlar gelip de o işleri yapma talebinde bulunmayacak. O angaryaları makineler yapsın ki Z ve Alfa Kuşakları farklı paradigmalara yelken açabilsin! “Sistem” de çökmesin!

Bu dönüşüm tüm toplumları aynı şekilde etkilemeyecek, orası kesin. Sanayileşme de tarım ile geçinen toplumları topyekûn ortadan kaldırmadı. Bugün hala sanayinin, bilgisayarın, dijitalleşmenin girmediği diyarlar var. Evet sanayileşme tarımsal süreçlerde dönüşüm sağladı belki ama ne nüfusun daha çoğu tarım yapmaya devam etti ne de tarım yapmayı bilmeyen insanlar aç kaldı-yok oldu! Ama değişen bir şey oldu! Hayat (eskiler için) zorlaştı! Yoksa hayat eskidikçe her zaman mı zordu?

Z ya da Alfa kuşağı belki de dünya dışında sürekli yaşamayı başaran ilk kuşak olacak. Dünyaya bağımlı olmadan. Dünyaya dönme gereği duymadan. Topraktan yetiştirilmiş şeylerle beslenme gereği duymayacaklar belki. Yiyeceklerini dijitalleştirecekler. Bu hantal vücutlara gerek duymadan varlıklarını sürdürmeyi icat eden, öğrenen ilk kuşaklar da belki onlar olacak. Zihinlerdeki kırmızı çizgiler kalktığında katedilecek çok uzun bir yol olduğu anlaşılacaktır! Yaşlıların yapabilmiş oldukları yapılmayı bekleyenlerin yanında neredeyse bir hiç çünkü! Her zaman!

Herkese Bilim Teknoloji Dergisi; “Dijital Kültür” Köşesi (Sayı 410 15.02.2024)

Tornado Cash olayı! Üzümü yiyeni, bağcıyı bir kenara bırak “bağ”ı cezalandır!

Blokzinciri dünyasında geçtiğimiz ay yaşanan Tornado Cash olayı üzerinde çok boyutlu düşünmeyi gerektiriyor. Bir yanda Satoshi’nin açmış olduğu “kripto pandemi”nin nereye kadar uzanacağı diğer yanda ise “suç ehliyeti” normunun yeniden tanımlanmasının gerekip gerekmeyeceği.

Tornado Cash teknik tabiriyle bir akıllı kontrat. Ethereum blokzinciri üzerinde çalışıyor. Temel işlevi ise kriptopara gönderme işlemini “iyice” anonimleştirmek. Nasıl? Bir cüzdandaki kriptopara bir başka cüzdana “doğrudan” değil de Tornado Cash “dijital havuzu” üzerinden gönderilirse, gönderen cüzdanın kimliği anonimleşmiş oluyor. Gündelik hayattan verilebilecek örnek şu olurdu: Para göndermek isteyeceğiniz kişiye banka hesabınızdan direkt para göndermek yerine, parayı bir kuruma bağışlıyorsunuz. O kurum da parayı asıl ulaştırmak istediğiniz kişiye “yardım” olarak veriyor. Tornado Cash işte aradaki o iyiliksever kurum!

Son dönemde Kuzey Kore merkezli bir hacker kurumunun Tornado Cash modelini kullanarak, kripto paraları arkada dijital cüzdan izi bile bırakmadan oradan oraya transfer ettiğini tespit eden ABD, Tornado Cash uygulamasına yaptırım kararı aldı. Kripto dünyasına bu uygulamayı kullanırsanız sizin için kötü olur gibisinden bir mesaj verildi. Kripto dünyası da bu durumda ikiye bölündü. Bir kısmı ABD resmi makamlarıyla arasını bozmamak için yaptırıma riayet ederken bir kısmı bunun kripto dünyasının ruhuna aykırı olduğunu anımsatmakta ve ayak diretmekte.

Bu tür olaylar şu gerçeği yeniden anımsatıyor. Kripto dünyasının merkeziyetsiz yapısı ile modern dünyanın kontrolcü yapısı aslında birbiri ile tezat oluşturmakta. Şimdiye dek bu tezat görmezden gelinerek iki cambaz bir ipte oynamaya çalışıyordu. Ancak özellikle DeFi ve DAO yapılarının ortaya çıkmasıyla cambazlar birbirine değmeden ipin üstünde hareketlerini sürdüremeyecekler. İp bir yerde kopacak!

Öte yandan bu olay “suç ehliyeti” olgusunun da yeniden değerlendirmeyi gerektirecek bir boyuta doğru gidiyor. Bugün dünyada hiç kimse, silah kullanarak birisi öldürüldüğünde, o silahı üreten firmayı suçlamıyor. Kullanan suçlu bulunuyor. Tornado Cash örneğinde ise, bu akıllı kontratı kullanan hesapların ötesinde direkt uygulamaya yaptırım uygulanıyor. Yani silah üreticisine! Oysa Tornado Cash kötü amaçlar için kullanılmak üzere geliştirilmiş korsan bir uygulama değil. Örneğin Ukrayna-Rusya savaşında Ukrayna’ya kriptopara ile bağış yapmak isteyen, ancak Rusya’nın radarına girmekten de çekinen (diyelim ki Rusya topraklarında yaşayan birisi) Tornado Cash’i kullanarak sadece kimliğini değil, dijital cüzdanını da anonim hale getirebiliyordu. Artık yapamayacak!

Robotlar ve yapay zekâ bildik dijital dünyada “suç ehliyeti” olgusunu zorlarken (örneğin sürücüsüz otomobil kaza yaparsa kim suçlanacak?) Tornado Cash gibi akıllı kontratlar da sorunu kripto dünyasına taşıyor? Ortada üç tane olası “suçlu” var: Akıllı kontratı geliştiren yazılımcılar, onu kullananlar ya da akıllı kontratın kendisi! Her ne kadar bu süreçte Hollanda devleti bir kişiyi Tornado Cash’in geliştiricisi diye tutukladıysa da bir akıllı kontrat yazılımcısını tespit etmek kolay değil. Çünkü bunlar açık kaynak kodu mantığıyla geliştiriliyor. Yani ardında pek çok anonim yazılımcı var. Kullanıcı kötü niyetliyse suçlu duruma düşebilir. Peki akıllı kontratın kendisi? Eh adı üstünde denilebilir: Akıllı!

Herkese Bilim Teknoloji Dergisi; “Dijital Kültür” Köşesi (Sayı 336 08.09.2022)

Eksikliği hissedilen ekonomik kaynaklar gökten inse sorunlar çözülür müydü?

“Coğrafya kaderdir” lafı son dönemde yine popüler oldu. Genel görüşün aksine İbn-i Haldun, Mukaddime adlı eserinde bu ifadeyi kullanmamış ancak o sonuca götüren analizler yapmıştır. Bu tespiti kelimesi kelimesine ilk kimin kaleme aldığı da bilinmekte. Ahmet Hamdi Tanpınar! Yaşadığım Gibi adlı eserindeki “Savaş ve Barış Hakkında Düşünceler” adlı makalesinde Tanpınar şöyle yazıyor: “Coğrafya bir kaderdir. Bu demektir ki, bunun gereklerini kabul etmek, ona ayak uydurmak şartıyla onunla iyi kötü uzlaşılabilir. Fakat bu şartları büsbütün unutanlar için perişanlık mukadderdir”.

Türkiye’nin bilinen kaderi de bulunduğu coğrafyada kendisine yetecek yeraltı enerji kaynaklarına sahip olmamasıdır. Ülkemizde domatesin fiyatı da okul önlüğü de petrole endeksli. Sanki bu tek sorun çözülse her şey güllük gülistanlık olacakmış gibi! Bir başka örnek. Futbol maçları şifreli kanallardan yayınlanmaya başlamadan önce Türk futbolunun en büyük derdi maddi imkansızlıklardan kaynaklanan altyapı yetersizliği idi. Cine5, Tele10, Digiturk-LigTV-Bein gibi kurumlar, 1994-95 sezonundan beri futbol kulüplerine milyonlarca dolar kaynak aktarmakta. Sonuç ortada? Bir UEFA Şampiyonluğu, bir dünya üçüncülüğü. Sportif başarısızlık bir yana kulüplerin ekonomik durumu 1994 öncesinden çok daha kötü.

Sorunun çözülememe nedeni, kaynak akmaya başladığı halde yönetim anlayışında bir değişiklik olmaması. Gelen kaynağın çar-çur edilmesi ya da peşkeş çekilmesi. Yarın Türkiye coğrafyasının belli bir kısmında değil tamamında, hem de beş on metre kazılmak suretiyle petrol yatakları bulunsa Türkiye’nin ekonomik durumu sonraki on-yirmi-otuz yıl içinde bugünleri aratacak düzeye bile gerileyebilir. Ülke kaynaklarını yönetim anlayışı değişmediği sürece.

Benzer bir durum son kırk senedir bilişim dünyasında da gözlenmekte. Bilginin damla damla aktığı dönemler, internetin ışık hızında tüm dünyaya yayılmasıyla geride kaldı. Şimdi bilgi dev bir akarsu; çağlayarak gürül gürül akıyor. Peki bu durum insanların bilgisizliğini, cahilliğini alıp götürüyor mu? Hayır. Tam tersi. İnsanlık her zamankinden daha cahil. Benzer bir sebepten dolayı. O bilgi ile ne yapacağını, onu nasıl işleyeceğini, ondan nasıl istifade edeceğini bilmiyor. Ne bilmeyi-öğrenmeyi talep etti ne de kendisine yeterli bilme-öğrenme imkanları sunuldu.

Bu sadece Türkiye’nin derdi değil. Global bir sorun. KYK, açlıktan ölmemek için devletten para yardımı almak, dış göç akımı, kendi bildiğini doğru kabul edip “öteki”ne dünyayı dar etmek… Gönül isterdi ki Türkiye’yi ekonomik anlamda çoktan geride bırakmış olan diyarlar bilgi çağının bu sorunlarıyla uğraşırken, ülkemiz bu çağın nimetlerinden verimli bir şekilde istifade etsin, ülkenin refahını dengeli bir şekilde yükseltsin, aradaki farkı kapatsın!

Petrol yataklarımız olmayabilir. Ancak dijital petrol denilen “veri”yi “bilgi”yi işlemek için gerekli olan tek şey çağdaş-global manada rekabetçi bir eğitim programı. 21. Yüzyıl becerilerine sahip, ekonomik sorunlarla boğuşmak zorunda olmayan, topluma önderlik eden bir eğitim kadrosu. Potansiyel suçlu gözüyle bakılmayan, eleştirel düşünce dinamiği ile yetiştirilen bir gençlik! Çağdaş, ön yargılardan, gizli emellerden arındırılmış bir müfredat. (Ve bu programın sonucunda yetişecek gençlerin omuzlarında yükselen namuslu bir ekonomi). Onun yerine geçilmeyen köprülerimiz, inilmeyen havalimanlarımız, hasta kabul edemeyen doktorsuz dev hastane binalarımız var!

Herkese Bilim Teknoloji Dergisi; “Dijital Kültür” Köşesi (Sayı 333 18.08.2022)