Doğrunun cehalet ile bitmeyen savaşı!

Bir toplulukta yaşayan, akli melekeleri yerinde olan yetişkinlerin çoğunluğu iki ile ikinin toplamının sekiz ettiği üzerinde mutabık kalırsa ne olur? Matematik doğru bir alan değilse benzer “çoğunluk baskısı”na başka alanlardan örnekler de verilebilir. Diyelim ki bir toplulukta “yalan söylemek” yüceltilmiş bir erdemdir. Bu durumda yalan söyle(ye)meyen azınlık cezalandırılacaktır.

Zaman zaman demokrasi de denilen bu “baskı”, yapay zekâ makine öğrenme süreci vesilesiyle yeni bir boyuta evriliyor. En büyük doğal veri kümesi olan internet-sosyal medyanın bu eğitim sürecinde aktif olarak kullanılıyor olması “doğru”ya bir darbe daha indirmek üzere. Ötenin (post-truth) de ötesi, “ultra doğru” belki de! Bir şeyin doğrusunun ne olduğunu öğrenmek için yapay zekacıklara danışıldıkça, o zekacıklar da çoğunluğunun söylemini doğru olarak algılayarak eğitilmişse, geleceğin ultra cahil bireyini bugünün cahil bireylerinin sosyal medyada paylaştığı çöp (yanlış) bilgi yetiştirmiş olacak!

Bir de bu kadar pragmatik olmayangiller var. Çin örneğin! Ülkede geliştirilen üretici yapay zekacıklar sosyalizm ya da devlet başkanı gibi kırmızı çizgileri konusunda doğru yetiştirilmemişse kullanıma sunulamayacak. Buna sansür de denilebilir saf doğrunun hakkının korunması da. Fark nerede? Görünen o ki fark uygulanan yöntemle değil, onun suistimal edilmesiyle ilgili. Çin’de ya da dünyanın genelinde milyonlarca kişi “sosyalizm berbat bir sistemdir” dedi diye yapay zekâ sosyalizmi bu şekilde öğrenecekse burada bir sıkıntı vardır. Ama Şi’nin dünyanın gelmiş geçmiş en yüce, en kudretli lideri olduğu şeklinde bir değerlendirme yapmayan yapay zekacığın kullanımına izin verilmeyecek olması sansür kategorisine girebilir.

Şöyle bir liberal değerlendirme de yok değil. Birilerinin elinde filtreden geçirme yetkisi olursa orada sansürün-yasaklamanın olması kaçınılmaz olacak, bu tür denetim mekanizmalarının olmadığı modeller çok daha sağlıklı sonuçlar üretecektir. Oysa en liberal sistemlerde bile bu tür denetim ya da filtre mekanizmalarının olmadığını iddia etmek pek doğru olmayacaktır. Tek fark bu süreçlerin alenen yapılmıyor olması! Bir politikacı örneğin, özellikle seçim arifesinde, doğru olup olmadığına dikkat etmeden ağzına geleni söyleyip, seçim sonrasında da “propaganda sürecinde olur böyle şeyler” pişkinliğinde davranabiliyor. Hatta bazı örneklerde buna bile gerek görülmüyor. Uzmanlar da ister istemez ağızdan çıkan her lafın doğru olup olmadığını araştırıyor. Ama yapay zekacıklara alenen doğru şeyleri öğretmek cıvıklık olarak nitelendirilebiliyor.

Yapay zekâ makine öğrenme sürecine bu şekilde müdahale edip etmemek bir başka tartışmanın da kapısını açıyor. Evrenin kendisi başlangıçtan beri kendi ürettiği veri kümelerini baz alarak mı deviniyor-evriliyor? Yoksa “dışarıdan” bir müdahale söz konusu mu? Başlangıçta ya da gerekli görülen noktalarda? Örneğin canlılığın başlatılmasında. Örneğin bilincin ortaya çıkmasında.

Yapay zekâ, bazı hassas konularda “dışarıdan”, tartışmaya-kapalı bilgilerle, diğer konularda ise anonim veri kümeleri baz alınarak eğitiliyorsa evren de benzer bir “hibrit” modele göre ortaya çıkmış olamaz mı? Bu soru ChatGPT’ye sorulsa belki de vereceği cevap ikisi arasında bir ilişkinin kurulabilmesi için elde yeterli bilginin olmadığı yönünde olurdu. Oysa insanın analojilerle-metaforlarla çalışan tembel beyninin herhangi iki şey arasında irtibat kurması o kadar kolay ki. Belki de insanın yapay zekalardan öğreneceği ilk meta-bilgi bu olacak!

Herkese Bilim Teknoloji Dergisi; “Dijital Kültür” Köşesi (Sayı 435 22.08.2024)

Yasaklamak bir çözüm değil belki ama…

Facebook-Cambridge Analytica skandalı ortaya çıktığında Amerikan kamu yönetimi Facebook’un ve başkanı Mark Zuckerberg’in üstüne gidebildikleri kadar gitmişti. 2016 başkanlık seçimlerinde seçim sonuçlarını değiştirecek düzeyde etkiye sahip bu olay kapsamında Facebook’un doğrudan olmasa da dolaylı bir dahli vardı. Anımsamakta fayda var ki etik dışı olsa bile her iki kuruluş da yasadışı bir şey yapmamıştı. Örneğin seçimlerde sahte oy ya da seçmen kullanılması söz konusu değildi. Sandıklardan çıkan seçmen tercihi ile kayda geçirilen adetler arasında bir uyumsuzluk yoktu. Tek yapılan şey oy vermeye gitmeyecek olan ama gitse Trump’a oy verecek olan bir grup seçmeni tespit edip, onları gerçek olmayan sosyal medya arkadaşlıkları vasıtasıyla oy vermeye gitmeye güdülemekti. Cumhuriyetçilerin kıl payı kaçırdığı eyaletlerde. Öyle ki o eyaletleri kazansalar tüm seçimi de kazanabileceklerdi. Öyle de oldu!

Şu an gündemde olan bir başka sosyal medya devlet itişmesi yine Amerika’da. Bu kez odaktaki site TikTok. Kurucusu her ne kadar Singapurlu olsa da sitenin Amerikan kullanıcılarının verilerini bir şekilde Çin’e naklettiği konusunda Amerika’nın şüpheleri var. Ancak Amerika’da ne tür yasalar var ki yıllardır TikTok bir türlü kapatılamıyor, başka birisine satışa zorlanamıyor ya da bir şekilde doğrudan ya da dolaylı cezalandırılamıyor.

Yeri geldiğinde Amerikan kamu yönetiminin elini kolunu bağlayan bu yasaları başka ülkeler çıkarıp da Amerika’ya dayatmış değil. Bu yasaları kendileri çıkardı. Türkiye de kendi yasalarını kendisi çıkaran bir ülke. Türkiye de çıkardığı yasalara sadık bir kamu yönetimine sahip (en azından olabildiğince mi demeli?) Ancak pratik deneyimler şunu gösteriyor ki çıkarılan yasaların ruhunda bir fark var ki örneğin bir sosyal medya sitesine bir gecede yasak getirmek bu denli kolay olabiliyor. Türkiye’nin dijital ile dansı zaman zaman uyumsuz bir çiftin ahenkli olmayan hareketlerine sahne oluyor. Türkiye internet ağına 1993 yılında bağlandı. Bugüne dek çeşitli yasalar çıkardı. Geçen otuz sene içinde Youtube’dan Wikipedia’ya EkşiSözlük’ten Last.fm’e dek irili-ufaklı pek çok site erişim engeli ile karşı karşıya kaldı. Bazıları hala yasaklı!

Bu konular dünya genelinde “ulus-devlet” ile “sınırsız-globalleşme”nin itişip kakışması olarak değerlendirilebilir. Kendi ülkesine saygısı-sevgisi olan herkes yurt dışına gittiğinde benzer durumla mikro düzeyde de olsa karşılaşmıştır. Kendimiz ülkemizi kıyasıya eleştirebiliriz ama bir yabancının ülkemize tek olumsuz laf etmesine tahammül edemeyiz.

Şurası bir geçek ki global şirketler (sosyal medya sitelerine sahip olanlar da bu kümenin içinde) yeri geldiğinde ne devlet hassasiyeti gözetiyor ne de millet. Çünkü onların kamusal-ulusal bir kimliği yok. Onlar birer şirket. Amaçları kar etmek. Bunun için el üstünde tutmaları gereken yegâne odak onlara para kazandıran oyuncular. Yani reklam-verenler ile kullanıcılar. Instagram’ın cirosunu ciddi derecede etkileyen reklam-veren bir şirket Türkiye ile ilgili hassasiyetini dile getirse örneğin, bakın bakalım Türk devletine-milletine (“kullanıcılarına”) tatminkâr derecede önem verirler mi vermezler mi? Öte yandan bu şirketler, devletlerle karşı karşıya kaldığında yasaklanmalarını mağduriyet olarak gösterip kullanıcılarını kendi ülkelerinin yöneticilerine karşı dolaylı yoldan kışkırtmış olmuyor mu? Instagram bu! Hani ergenler üzerinde olumsuz etkiler yaptığı araştırmalarla tespit edilmiş sosyal medya sitesi. Yasaklamak bir çözüm değil belki ama “olmaz ki böyle de yatılmaz ki”!

Herkese Bilim Teknoloji Dergisi; “Dijital Kültür” Köşesi (Sayı 434 15.08.2024)

‘Tam dijital kültür’de insana pek yer kalmayacak!

Önce banka (debit) sonra da kredi kartlarında taksit imkanının mucidi-mimarı olan Dr. Uğur Özmen hocanın dijital dönüşüm ve dijital kültür konularına değinen yeni yazısı oldukça düşündürücü. “Dijital kültür” ifadesini irdelemeyi gerektiriyor. Bugün dijital kültür denildiğinde aslında işaret edilen şey “dijitale dönüşüm (sürecinin) kültürü”!

Dijital dönüşüm kırk katlı bir bina gibi. Herkes (birey, kurum, şirket) kendi nefesine-kapasitesine-basiretine göre bir katta. Nefesi tükenenleri, “burası son kat” demeleri ele veriyor. Dijital dönüşüm binası dışarıdan tutulan mimar-müteahhit tarafından inşa edilmiyor. Daha ziyade o ekosistemin içinde yaşayanlar, kendi pratik deneyimleriyle yeni yeni katlar çıkıyor. Sağlam kalanlar, diğerleri için adeta örnek oluyor: Sen de buraya çıkabilirsin?

Bugün işini eposta ile yapanlar da dijital dönüşüm binasında yaşıyor, müşterisine, kendisi ile her temas kurduğunda, çeşitli yapay zekâ algoritmaları aracılığıyla farklı ürünler sunma imkanına sahip olanlar da.

Mutfakta üretim süreci açısından, dijital dönüşüm kültüründen dijital kültüre geçiş, belki de insanın resimden çıkmasıyla sağlanacak. Mutfakta kalan son iki “insan” teknoloji ekipleriyle pazarlamacılar. Yapay zekâ şu sıralarda birinci ekibe sızmakla meşgul. Yazılımcılar kodları yapay zekaya yazdırmaya başladı bile. Bir süre sonra talepkâr pazarlamacılar biraz daha teknoloji becerisi kazanacak ve yapay zekâ ile iletişim kurarak taleplerini doğrudan onlara iletebilecek. Zaten uzun zamandır bir kıyı kasabasına yerleşmiş, uzaktan çalışmakta olan teknoloji uzmanları belki üretim için de doğaya dönecek; çiftçi ya da balıkçı olacaklar.

Sonra sıra pazarlamacılara gelecek. Yapay zekâ onları da işinden ettiğinde en azından mutfakta artık dijital-olmayan bir şey kalmayacak! Peki “müşteri”nin dijital olması mümkün mü? Mümkün ama bütünüyle değil. Müşterinin dijitalleşmesi kendi içinde bir başka dönüşüm sürecini meydana getiriyor-getirecek. Üç tür müşteriden söz edilebilecek: Kendisi (ya da kurumu) için talep eden insan, sahibi olan insan (ya da kurum) için talep eden yapay zekâ ve doğrudan kendisi için talep eden insan-dışı varlık (dijital kurum-kuruluş, DAO, Android, hümanoid).  Bu çerçevede insan müşteriler, her ne kadar işlem hacimleri giderek azalsa da resmin içinde kalmaya devam edecek. Onlar için hala bir şeyler üretmek gerekecek.

Sanayi toplumu tarımın ve tarım toplumunun kökünü kazımadı. Bilgi toplumu ve dijital toplum da sanayi toplumunun kökünü kazımayacaktır. Ancak global ekonomiden aldıkları pay (gerek üretim gerekse de tüketim kalemlerinde) giderek azalacaktır. Bu ne demek? Dünyadaki insan nüfusu mu azalacak? Gerekli değil. Ancak insanın “beslenmesi” için topraktan üretim gereği azalacak. Her besinin bir hapı olacak. Lahmacun hapı, patlıcan musakka hapı gibi..

Bir başka deyişle ‘tam dijital kültür’de insana pek yer kalmayacak! Hala varlığını sürdürecekse, ona metaverse alemlerinde avatarıyla fink atmak kalacak! Kulağa imkânsız gibi gelebilir. Yüzlerce yıl önce bir çiftçiye de insan toprakla haşır neşir olmadan yaşayabilir denseydi o da buna “imkânsız” derdi. Bugün şehirde yaşayan kaç kişi eline tutuşturulacak bir avuç tohumdan, hayatta kalmak için gerekli besini üretmeyi biliyor? (Not: O sırada biz seçim sandıklarını korumakla meşguldük!)

Herkese Bilim Teknoloji Dergisi; “Dijital Kültür” Köşesi (Sayı 375 08.06.2023)

Postacı kapıyı ikinci kez çalıyor! Kapıyı açacak mıyız?

Bir seçim daha sona erdi. Kimin kazandığı tartışılır ancak pek çok kişi için kaybeden hakikat-meşruiyet oldu. Acaba ilan edilen sonuçlar torbalardaki oylarının birebir matematiksel göstergesi mi? Bu sorunun cevabı “evet” olsa bile bu meşruiyet sorununu ortadan kaldırmak için yeterli olmayabilir.

Oy verme sürecinin kritik adımlarını anımsamalı: Seçmen listelerinin oluşturulması. Seçmenlerin sandıklara giderek siyasi tercihlerini yapmaları. Bu tercihleri barındıran belgelerin (oy pusulaları) sandıklarda birikmesi. Oy verme süreci sona erdiğinde sandıkların açılması, zarfların içindeki oyların geçerliliğinin tespiti ve sayımı. Sayılan oyların toplamlarının belirlenmesi ve sonuçların şahitler huzurunda karara bağlanması (ıslak imzalı sonuç tutanakları). Oyların torbaya konulması, torbanın mühürlenmesi ve ıslak imzalı tutanaklarla birlikte ilçe seçim kuruluna götürülerek teslim edilmesi. İlçe seçim kurulunda ıslak imzalı tutanaklarda yer alan sayısal bilgilerin bilgisayar sistemine girilmesi.

Bunlar içinde herkesin bildiği en kritik olanı ıslak imzalı tutanakların oluşturulması. Buradaki bir sahtekarlık vatandaşın oy tercihini doğrudan çarpıtma özelliğine sahip. Nedir? A partisi 200, B partisi 50 oy almışken, tutanağa A partisi 50 B partisi 200 oy aldı diye yazmak. Bunu engelleyen şey sandık görevlilerinin doğru olmayan tutanağı imzalamayacağı varsayımı. Bu örnekte A partisini temsilen orada bulunan kişi böyle bir tutanağı neden imzalasın? Peki A partisinden bir temsilci yoksa? Ya da A partisini temsilen orada bulunuyor görünen kişi aslında A partisinin çıkarını korumak için orada bulunmuyorsa? Geriye tek dayanak kalıyor: Gözlemci vatandaşlar! Vatandaşlık hakkını kullanarak oy sayım sürecine katılıp, oy adetlerinin tutanağa yanlış kaydedildiğini tespit eden vatandaş bunu dilediği mercie iletme hakkına sahip. Medyaya veya siyasi partilere. Peki ya gözlemci vatandaş da yoksa? Ya da gözlemci olmak isteyen vatandaşlar oy sayım noktalarına yaklaştırılmamışsa? Geriye bir şey kalmıyor!

Olası sahtekarlık imkanları bu adımla sınırlı değil. Örneğin bir kişinin birden çok sandıkta farklı kimlik belgeleriyle oy kullanmasını engelleyen bir güvenlik imkânı (boya vb.) var mı? Yok! Kimlik edinme ve seçmen olma süreci “haklanmışsa” kişi bunu yapabilir. Tahmin edileceği üzere bunun muhalefet partilerince gerçekleştirilmesi kolay değil. “İçeriden” destek lazım. Bir başka versiyon deprem bölgesi için düşünülebilir. O bölgenin seçmeni olup da depremde ölmüş ancak resmi kayıtlara ölü olarak geçmemiş seçmenler. Birileri o kişilerin kimlikleriyle onlar adına oy kullanmış olabilir.

Geriye sosyal mühendislik kalıyor. Sonuçları medyaya belli önceliklere göre servis etmek yeterli. Bir de YSK’nın (iktidarın işine gelmeyen) işlerini köhne şekilde yapması var. Örneğin muhalefetin güçlü olduğu seçim bölgelerinde az personel kullanarak oy torbası ve tutanak tesliminde kuyruklar oluşturmak gibi. O halde ıslak imzadan önce sorulması gerekenler: Seçmen listeleri tam doğru muydu? Sadece oy verme hakkında sahip olanlar mı oy kullandı? Birden çok kere oy kullananlar oldu mu? Sandıkların içindeki oylar, oy verenlerin oyları mıydı?

İşte bütün bu durum ve şartlar içinde dahi vazifen ikinci turda da sandığa gidip oyunu kullanmak; ilk turda gitmeyenleri de kullanmaya teşvik etmektir!

Herkese Bilim Teknoloji Dergisi; “Dijital Kültür” Köşesi (Sayı 373 25.05.2023)

İmkânı olsa ülkeyi terk etmek ile ülkeyi soyup-soğana çevirmek arasına sıkıştırılmış bir Z Kuşağı..

Toplum da insan beyni gibi. Maruz kaldığı şeyleri iyi analiz edebilmek için zamana gereksinim duyuyor. Toplumumuzun balık hafızalılığı biraz da bundan kaynaklanıyor olsa gerek. Yaşadığı şeylerin ne anlama geldiğini, üzerinde olumlu-olumsuz nasıl bir etki-sonuç yarattığını anlayabilmesi için onları analiz edecek zamana-motivasyona-birikime gereksinimi var. Ancak topluma yön verenler bu imkanları-kaynakları sunmak yerini sürekli bir yapay gündem bombardımanına tuttukları için toplum da bir rahat yüzü göremiyor.

Son yirmi ya da yetmiş yılın değil belki de yüz yılların travmasını üstümüzden atabilmiş değiliz. Diken üstünde yaşıyoruz. Sorulsa tek bir sebebi var: Devletin bekası, devamlılığı. Hayır tarihe bakınca haksız da sayılmazlar. Forsa da kazınmış işte. On altı tane büyük Türk devleti… On beş tanesinin yerinde yeller esen… (Forstaki yıldızların ne anlama geldiği ve kabul edilen o on beş devletin hepsinin de “Türk Devleti” olup olmadığı ayrı tartışma konusu).

Hani var ya “bana yar olmazsan seni kimseye yar etmem” küstahlığı. İşte ona benzer bir yaklaşım tarzı sergileyenler resimden çıkmamak için son çare iki blöfe başvuruyor: Birincisi “ben konuşursam yer yerinden oynar”, ikincisi de “devletin bekası”. Oysa biliyoruz ki bir sen konuşamazsın, iki devlet sensiz de devam eder! Ama söyleyemiyoruz! Çünkü korkuyoruz! Korkmakta da haklıyız. Devletin hiçbir zaman cesur memurlarını ya da vatandaşlarını desteklediğini, koruyabildiğini görebilmiş değiliz!

Yaşadıklarımızdan öğrendiğimiz bir şey olamadığı için, geçen zaman geçtiği ile, yaşananlar da yaşanmışlığı ile kalıyor. Örneğin yirmi küsur sene sonra insanların hala aynı kişiye ya da partiye oy vereceğini beyan etmeleri karşısında şaşkına dönüyoruz. Oysa onlar tüm o zaman dilimi boyunca “şimdiki zaman”ın içine hapsedilmişlerdi. Ha yirmi küsur sene geçmiş ha yirmi küsur dakika, idrak edemiyorlar!

Dezenformasyon yasası çıkaran bir hükümet. Peki. Ama bakınca en çok dezenformasyonu kendileri ya da destekçilerinin ürettiği anlaşılıyor. Tabi ilk ayete hakkını vererek bakarsan! Yoksa kafanı sadece belli bir yöne çevirip sadece orada üretilenleri analiz edersen, arzu ettiğin şekilde dezenformasyonu senin değil muhaliflerinin ürettiğini bile iddia edebilirsin! “Şu kişiler hariç, kimin yalancı olduğunu tespit edelim!” Zaten tüm derdimiz hangi kanun, kural, etik-ahlak ilkesi olursa olsun birilerinin hep istisna tutulması.

Gelmekte olan kuşaklar bu istisnaları kabul ederek yaşayabilecek mi? Bu istisnalarla ekonomik ve toplumsal refahın çok yakından ilişkisi var. Örneğin sen yıllardır hakkın olduğu halde Üsküdar sahilinden keyfince Boğaz’ı seyredemiyordun. Öyle ki buna hakkın olduğundan bile habersizdin! Benzer şekilde üç liralık işi yüz liraya yaptırarak devleti zarara uğratanlar aslında senin refahını elinden aldı. İşte Z Kuşağı o nedenle bugün aç ve açıkta! İmkânı olsa ülkeyi terk etmek ile ülkeyi soyup-soğana çevirmek arasına sıkıştırılmış! “İkisini de yapmak istemiyorum! Ben başka diyarlarda gördüğüm yaşıtlarım içinden makul-mantıklı-hakça koşullarda yaşayanlar gibi yaşamak istiyorum” diyorsan bunu talep etmenin yolu pazar günü sandığa gidip vicdanının sesini dinleyerek oy kullanmakla başlıyor! Ya çok uzun bir yol olacak bu. Ya da çok kısa!

Herkese Bilim Teknoloji Dergisi; “Dijital Kültür” Köşesi (Sayı 371 11.05.2023)

Hiç olmayı tercih etmek zorunda kalmak!

M.S.G. İçin

Yaşamı boyunca pek çok fotoğraf karesinin içine girmiş, ama o kareleri inceleyenlerin gözünden kaçmayı başarmış kaç kişi vardır? Acaba köylü çekingenliği miydi? Yoksa genç yaşta yaşadığı trajedi mi? (Faşistler onu öldürmek için baba ocağını basar ve annesi dahil evdekileri öldürürler – kendisi tesadüfen o gece evde değildir!) Çok şey olmak isteyip, gölgelerin içinde hiç olmayı tercih etmek (zorunda kalmak)!

Dik başlılık çocukluktan gelme. Babasının kucağında treni gözlemektedir. Tren gelir, Atatürk’ün bulunduğu kompartıman tam da bunların önündeyken durur. Atatürk pencereden onun yanağını okşar, “Benim adım Mustafa, senin adın ne?” diye sorar. Kucaktaki minik, sert bir ses tonuyla “Benim adım da Mustafa” der!

Türkiye İşçi Partisi’nin “birinci yaz dönemi”nde, 1965 seçimlerinde, Ege’deki tüm parti mitinglerini organize eder. Ancak M. Ali Aybar’ın milletvekili ol çağrısını nazikçe geri çevirir. Brecht’ten esinlenerek Türkiye Öğretmenler Sendikası’nda (TÖS) tiyatro etkinliklerini yönetir. Gönen Köy Enstitüsü’nden arkadaşı, can yoldaşı Fakir Baykurt da TÖS sürecinde onunla birliktedir. İstanbul’a her gelişinde onun evinde kalmaktadır. Bir gün (artık ne olduysa) bir kâğıt parçasına el yazısıyla eserlerinin tüm telifini ona devrettiğini belirten bir cümle yazıp, altını imzalayarak ona verir. Ancak aynı Fakir Baykurt tüm hayatını anlattığı sekiz ciltlik Özyaşam Öyküsü’nde onun adını anmaktan kaçınır. Ki TÖS yılları için özel bir cilt ayırmıştır (Cilt 5: Bir TÖS Vardı). Acaba sivri diliyle ona şu kitabın adını Cüce Muhammed değil, Cüce Mehmet koy dediği için mi? Yoksa şu köylülükten kurtul, sürekli köy temalı eserler yazmayı bırak diye eleştirdiği için mi?

İstanbul entelijansiyesisinin önemli bir kesiminin, hiç değilse yolu Babıali’ye, Cağaloğlu’na düşenlerin 60lı, 70li yıllarda illa ki bir Galeri Net anısı vardır. Efsane sanat galerisi. Remzi Kitabevi’ni geçince, Afitap Ece Ajandalarının satıldığı yerin alt katında. Kimler müşterisidir? Abdi İpekçi’den, Muhsin Ertuğrul’a, M. Cevdet Anday’dan Eyüboğlu’na, Aziz Nesin’den Ruhi Su’ya pek çok kişi! Her biriyle ayrı bir anısı vardır!

Galeri Net’in yurtdışında yaşayan sahibi ölünce, varislerinin gelip her şeyi çarçur etmesine göz yummak zorunda kalır. Çünkü malın sahibi onlardır. Oysa yıllarca bir gün devrim olduğunda tüm bu eserler halkın olacak umuduyla onları korumuş, çoğu zaman içi el vermeden satmıştır!

Pangaltı’da kendi sanat galerisini açtıktan sonra önemli sergilere imza atar. Bir gün Metin Eloğlu ve Oktay Rifat ile birlikte galeriden çıkarlar. Elmadağ, Taksim, İstiklal Caddesi, Yüksek Kaldırım güzergahıyla Karaköy’e dek yürürler. Konuştukları tek bir konu vardır: Şiir! Karaköy’e geldiklerinde Oktay Rifat yeni bir şiir kitabı hazırladığını ancak henüz ismine karar veremediğini söyler. Sami Gürel başını kaldırır ve bulundukları sokağın adının yazılı olduğu tabelayı göstererek “İşte kitabın adı” der. “Perçemli Sokak” varlığını bugün de Karaköy meydanında sürdürmektedir.

Bu birkaç fotoğraf karesinin deşifre edilmesi ne yazık ki büyünün de bozulmasına neden olacak. Artık pek bir önemi yok. Çünkü tüm o büyünün sahibi, hiç olmak zorunda bırakılmış, sihirbaz M. Sami Gürel (benim sevgili ilkokul öğretmenim) 5 Nisan 2023’te, 91 yaşında vefat etti!

Herkese Bilim Teknoloji Dergisi; “Dijital Kültür” Köşesi (Sayı 368 20.04.2023)

Sabah oy vermeye ilk kim gidecek!

Veri evrende serbest dolaşır. Yakalananlar enformasyon olur. İşlendikçe bilgi halini alır. İşleyenin hayatına değer katar. Evrende serbest dolaşan veriyi yakalayan çeşitli kaynaklar var. Ağaçlardan bilgisayarlara kadar. İkisinin arasında bir de “bilinç” sahibi bir kaynak var: İnsan!

Politikacısından medya mensubuna, mahallenin muhtarlarına dek insan kitlelerini hedef alan pek çok kişi, odaktaki bireylerin bilincini tahrip etmeye çalışıyor. Gerçek-ötesi (post-truth) imkanları kullanarak. Somut gerçeği eğip bükerek. Kendi kişisel çıkarları, emelleri için!

Bilinci tahrip etmek için iki koldan saldırı-gayret var. Birincisi yoğun bir şekilde nesnel gerçekliği tam yansıtmayan enformasyon bombardımanı. İkincisi de cesurun cesaretini kıracak, çekingeni korkutacak bir söylem modeli. Birkaç hafta sonra yapılacak seçimlerde ilk kez oy kullanacak olan Z Kuşağı mensuplarına yönelik samimi olmaktan uzak politikacıların yaptıkları da benzer.

Z Kuşağı, tanım gereği, oy verme hakkına sahip seçmen grubu içinde en genç dolayısıyla da en taze bilişsel kapasiteye, beyne sahip bireylerden oluşuyor. Eğitim sistemi ne kadar yıpratırsa yıpratsın, internet gibi global erişim imkânı sunan bilgi kaynakları sayesinde bu genç zihinlerin “sorgulayıcı akıl”dan, “eleştirel düşünce”den uzaklaşmaları, çok şükür, tam manasıyla sağlanamıyor. Gençler soruyor, sorguluyor! Yaşlarının genç olmasının getirdiği bir avantaja daha sahipler: Ekonomik anlamda kirlenmemiş olmaları. Toplum ile yıpratıcı, ödün verici çıkar ilişkileri kurmuş olmamaları (ya da sınırlı alanda kurmuş olmaları).

Hal böyle olunca boğazına kadar çamura batmış olanlar iki yoldan ilerliyor. Her ne olursa olsun kendilerine oy vermeyecek olanların cesaretini kırmak. Oy vermeye gitme heveslerini kaçırmak. Bir oy bir şey değiştirmez bakış açısına onları hapsetmek. Oy verecek olanların da gidip muhalif partilere oy vermemelerini temin etmek için onlar üzerindeki korku verici söylemi artırmak. Burs alıyorsa, bursunun kesileceğini, yurtta kalıyorsa yurttan atılacağını ima etmek. Ne iması alenen söylemek.

Malum benzer bir durum ikinci İstanbul belediye seçimlerinde de gözlenmişti. Ancak tam tersi bir tepkiye neden oldu. Oyunu değiştirenlerden, ilk seferinde oy vermeye gitmemiş olanların güdülenip oy vermeye gitmesine dek çok geniş bir spektrumda uyuyan devi uyandırdılar. Sonuçlar ortada. İlkine göre ikinci seçimde İmamoğlu çok daha farklı bir skorla kazandı.

Şu an da aynı şeyden korkuluyor ama belli edilmiyor. Çünkü biliniyor ki belli edilirse ters tepki verecek kitle daha da genişleyecek. Korkanlar, sinenler korkularını yenecek. Kendilerinde nereden geldiğini anlayamadıkları bir cesaret duygusu hissedecekler. Sabah oy veren ilk seçmen olmak isteyecekler.

Sorumluluk sahibi, sağduyulu büyüklere düşen ise seçimlerin adil bir şekilde gerçekleşmesini sağlamak. İşin içine hile hurda karıştırmamak, karıştırmaya çalışanları engellemek. Osmanlı nasıl battı diye soruluyor. Cevap basit. İçten oyularak. Nasıl oyulduğu da biliniyor. O zamanlar böyle post-truth gibi janjanlı isimleri yoktu ama model aynıydı. Kafanı kuma sok. Gerçekleri çarpıt. Çünkü son anda kendini kurtarabilirsen, elli katlı gökdelenden yere düşme süreci senin için bir problem olmayacaktır. Havadaki elektriklenmeyi hisseden ise sadece Z Kuşağı değil! Ne demişti ünlü düşünür Roger Waters: “Şansımız dönüyor, Sylvester!”

Herkese Bilim Teknoloji Dergisi; “Dijital Kültür” Köşesi (Sayı 367 13.04.2023)

Siyasiler Z Kuşağı’nı kendilerine oy vermeleri için nasıl ikna edecek?

“Pazarlama”da başarı kriteri iknadır. Hedef kitleyi, hedeflediğiniz konuda ikna edemediğiniz sürece yaptığınız iletişim faaliyetinin bir önemi kalmaz. Bunun politik izdüşümünde pazarlama kelimesini propaganda ile değiştirmek yeterli olacaktır: Propagandada başarı kriteri iknadır. 14 Mayıs’taki seçimlerde Z Kuşağı’ndan beş milyon genç ilk defa oy kullanacak. Siyasiler onları acaba nasıl ikna edecek?

Biri hariç diğerleri genel olarak “köprüyü geçene dek” onlardanmış gibi davranıyor. Onlarla yan yana geliyor, bir tür “hazır ol” ruh halinde konuşmalarına izin veriyorlar. Ama bu konuşmalarda hiçbir şeyin eleştirilmemesi bekleniyor-sağlanıyor. Her şey çok güzel. Ama işte birkaç eksiğimiz var. Acaba bunlar da temin edilebilir mi? Bu rutin o kadar çok tekrar ettiriliyor ki eleştiri sevmeyen liderler ülkenin güllük-gülistanlık olduğuna kendilerini inandırıyorlar. Karşı kanattakiler bunu her ne kadar liderin yakın çevresindeki yardımcılara bağlasa da herkes asıl sebebin ne olduğunu biliyor. Bana kötü haber getirenin kellesini alırım diyen bir yöneticinin hangi yardımcısı ona sorunlardan bahsedebilir.

Osmanlı zamanında uyanık vezirlerin bunu aşmak üzere bir yol bulduğu söylenir. Nahoş konulardan bahsetmezlermiş. Ta ki padişah sorana kadar. Cevaplamadan önce de ben söylemedim, siz sordunuz der ve kellerini güvenceye aldıktan sonra gerçekleri anlatırlarmış.

Bir başkası Z kuşağı gibi dans ederse gençlerden oy alabileceğini sanıyor olsa gerek. Ama o dansları yapmak için o yaşta olmak lazım. Bunu unutuyor. Sağduyulu insanlar kendisini darı ambarında sanan bu tür bireyleri eleştiriyorlar eleştirmesine de biraz da empati kurmak lazım. Siz hiç hayatınızda binlerce kişinin karşısına geçip, onları coşturdunuz mu? O coşkunun üstünüzde nasıl bir etki yarattığını tattınız mı? Bu bağımlılık yaratır. Kendisini bilmeden yola çıkan da bu batağa çok çabuk saplanır.

Kısa bir süre önce linç edilmeye kalkılmış. Bir eve konuk edilmişler eşiyle. Yer softasında yemek yiyorlar. Ortaya konan tabağın kendisine bakan tarafında et parçaları var. Öte tarafta pilav. Kimseye belli etmeden, tabağın yönünü değiştirip, etli kısmın yanında oturmuş onlarla yemek yemekte olan evin çocuğunun önüne gelmesini sağlıyor. Şimdi sen bunu temizliği kirletemezsin, gölgeleyemezsin, karalayamazsın!

Perde arkasında haberci gönderiyorlar. Bizimle uğraşmasın, biz de ona köstek olmayalım diye. Belki de en yakınındakiler bile he diyecek. O kadar lezzetli bir anlaşma, önerilen. O ne cevap veriyor. Halkın huzuruna çıkıp; yolumdan dönmeyeceğim, haksız kazancın hesabını soracağım diyor. Şimdi sen bu kararlığını nasıl saptıracaksın!

Z Kuşağı için tablo net. Kafası karışık olan, aklında bin türlü antin kuntin olanlar. Çünkü artık vatan-millet çıkarı diyerek şahsi çıkarlarına hizmet eden anlayışı vatandaşlara yutturamayacaklarının farkındalar.

Karanlıktakilerin tek bir güvencesi kaldı. Kimse boğazına kadar saplanmış oldukları suç batağında yakalanmak ve suç ortağı olarak damgalanmak istemiyor. Biliyorlar ki bugüne dek peşlerinden gittikleri bir sabah buharlaşıp kaybolacaklar. Acı ilacı geriye kalanlar içecek! Z Kuşağı kendi geleceğini kurtarabilmek için ya bu ilacı hepimizin içmesini sağlayacak. Ya da kendi yaşamlarını geçiştirip, sorun yumağını biraz daha büyüterek topu bir sonraki kuşağa atacak!

Herkese Bilim Teknoloji Dergisi; “Dijital Kültür” Köşesi (Sayı 366 06.04.2023)

Önyargılı seçim anketlerinin kamuoyunu etkileme gücü toplumun eğitim düzeyi ile ters orantılıdır denilebilir.

Tavla oynarken iki zarın her atışta düşeş (6-6) gelme olasılığı, malum, 36’da 1’dir. Peki zarlar üst üste otuz altı kere atıldığında düşeşin bir kere gelmesi zorunlu mudur? Hayır. Çünkü her zar atımı bir öncekinden bağımsızdır. Yani her seferinde herhangi bir sayı ikilisinin (bu örnekte 6-6) gelme olasılığı 36’da 1’e geri döner.

Bir tavla oyunu boyunca atılan tüm zarların listesi tutulsa ortaya nasıl bir sonuç çıkardı? Diyelim ki 288 kere zar atıldı ve 26 tane 2-1, 7 tane 6-5, 4 tane 6-6 vb. geldi. Gerçekleşmiş olan bu değerlere bakarak bir analiz yapılırsa örneğin 6-6 gelme olasılığı 288’de 4 olur ki bu yukarıdaki 36’da 1 olasılığının yarısıdır.

Yapay zekâ algoritmaları geliştirirken de yukarıdaki ikinci örnekteki türden veri kümeleri kullanılmaktadır. Yani pratikte gerçekleşmiş olanlar. Temel soru(n) şudur: Hangi veri kümesini seçilirse nesnel bir seçim yapılmış olur? Örneğin yukarıdaki 288 zar atımlık oyun dünyadaki tüm tavla oyunlarını nesnel bir şekilde temsil edebilir mi? Ya da herhangi bir tavla oyunu? Cevap hayır olacaktır. Yapay zekada bu sorunu aşmak üzere niceliğe başvurulur. Yani ne kadar büyük veri kümesi kullanılırsa nesnelliğe o kadar yaklaşılacağı varsayılır (ör. bir değil bir milyon tane tavla oyunu seçilir). Bu varsayım kısmi olarak doğrudur. Doğru olmayan kısmı da (özbilinç ile birlikte) yapay zekanın en büyük iki probleminden birisini teşkil eder: Önyargı!

Önyargı gerçekten de bir “sorun” mu? Yukarıdaki 288 atımlık oyun örneğin genel tavla-zar olasılıkları dikkate alındığında 6-6’nın aleyhine çalışmak üzere geliştirilmiş “önyargılı” bir oyun mu? Sekiz kere 6-6 gelmesi gerekirken, yarısı kadar gelmiş!

Sosyolojik olayların ürettiği veri kümeleri söz konusu olduğunda bu “önyargılı” yaklaşım olgusu daha çok dikkat çekmektedir. Örneğin seçim anketleri! Önyargılı seçim anketlerinin kamuoyunu etkileme gücü toplumun eğitim düzeyi ile ters orantılıdır denilebilir. Yani toplum ne kadar cahilse yanlı seçim anketleri seçmenleri o derece etkisi altına alır. İki düzeyde. Birincisi bu tür anketlere daha çok itibar ettirilir. İkincisi de bu tür anketlerde favori adayın en yakın rakibi ile arasındaki puan farkı yüksek çıkartılır.

Yapay zekaya dayalı bir yüz tanıma algoritması geliştirilecekse, doğası gereği, bu süreçte binlerce-milyonlarca insan yüzü resmi kullanmak gerekecektir. Makinenin öğrenmesini sağlamak için! Seçilen bu insan yüzleri sadece beyaz tenli ve erkek bireylerinki olursa, algoritma önyargılı bir eğitim sürecinden geçmiş olacak ve örneğin sarı tenli kadınların yüz resmi gösterildiğinde onun bir insan olmadığı yanlış cevabını verecektir.

Seçim anketi düzenleyen kuruluşun ya da insan yüzü resimleri kullanan algoritma geliştiricilerin o alanlarda nesnel olmanın ne demek olduğunu bilemeyeceklerinden bahsedilebilir mi? Çoğunlukla yanlı veri kümesi kullanmayı bilinçli olarak yaptıkları söylenir.

Önyargı aslında bilinçli ya da bilinçsiz toplumsal yaşamda “öteki”nin konumlandırıldığı yerle ilgilidir. Toplum içinde “öteki”ni “ben”den uzağa yerleştirenlerin anketleri de yapay zekâları da aynı oranda önyargılı çıkacaktır. Gidişata bakılırsa önyargı sorununu da insan değil yapay zekâ çözecek! Veri kümelerini de kendisi (seçtikçe değil) oluşturdukça!

Herkese Bilim Teknoloji Dergisi; “Dijital Kültür” Köşesi (Sayı 365 30.03.2023)

Z Kuşağı bir sonraki seçimlerde zamanın çocuğu olanları daha sempatik bulacak. Çünkü onlar zamanın en has evlatlarıdır!

Z Kuşağı’nın hassasiyet gösterdiği hususlardan birisi de zamandır. Neden? Nedenini yetiştikleri ortamdaki dijital ögelerde aramak gerek. Akıllı telefondan dizüstü bilgisayara tabletten akıllı kol saatine dek tüm dijital cihazlar için zaman çok önemlidir. Instagram’daki Stories birkaç saniye içinde yok olur. Pek çok bilgisayar oyunu zaman tükendiğinde sona erer. Dijital dünyada her şeyin belli bir başlama ve belli bir sona erme zamanı vardır.

Hamuruna dijital katılmış Z Kuşağı kafasını kaldırıp fiziksel dünyaya baktığında da aynı dakikliği bekler. Eğer bir sinemaya gitmişse, film tam da ilan edilen zamanda başlamalıdır. Benzer şekilde bir konferansta ya da televizyondaki bir tartışma programında da konuşmacıların kendilerine ayrılan zaman içinde konuşup bitirmesini, o zamanı aşmamasını “içgüdüsel” olarak talep eder.

Gelecek seçimlerde ilk kez oy kullanma hakkı elde eden 6-7 milyon Z Kuşağı üyesi, siyasilerden de böyle bir tavır sergilemelerini arzu eder. Oysa mikrofonu alıp konuşmaya başlayan kişi eski kuşak ise durum Z Kuşağı’nı şaşırtan-rahatsız eden bir hal almakta. Çünkü eski kuşaklar için zamanın o manada bir değeri yoktur. Onlar için daha anlamlı olan sözünün bittiğine kanaat getirene kadar konuşmaktır. Konuştukça, aynı şeyleri farklı kelimelerle yeniden anlattıkça kendisi dinleyenlerin daha iyi anlayacağını sanır. Oysa süresi dolduğu andan itibaren Z Kuşağı onunla kurduğu linki koparır. Tıpkı dijital ögelerin onunla linki kopardığı gibi.

Bununla at başı giden bir başka beklentisi de kişinin “hazırlanarak gelmiş” olduğunu Z Kuşağı’na hissettirebilmesidir. Duruşuyla, süresiyle, içeriğiyle. Döne döne aynı şeyleri konuşan-yazan kişi Z Kuşağı için yeterince hazırlanmamış olduğunun bir göstergesidir. Bu “karşıma hazır çık” beklentisi sadece konuşma yapmakla ilgili değil her şey için geçerlidir. Öğretmen, politikacı, polis, hâkim, bakkal, şoför, “poğaçacı” fark etmez; huzura hazır olarak çıkmalıdır.

Zamanı iyi kullanmak ile hazır olmak arasındaki ilişki hakkında en bilinen anekdot eski ABD Başkanlarından A. Lincoln’e atfedilenidir. “Beş dakikalık bir konuşma yapmamı isterseniz hazır değilim, ama dilediğiniz zaman bir saatlik bir konuşma yapabilirim”.

Sufilerde de zaman oldukça önemlidir. Onlar da “iki günü bir olan ziyandadır” şeklindeki peygamber sözünden yola çıkarak zamanın oğlu-çocuğu olma ve zamanın babası-sahibi olma kavramlarını geliştirmişlerdir. Her ne kadar Niyazi Mısri yüzyıllar öncesinden “Ben zamanın çocuğuyum, zamanın babası olamam” demiş olsa da doğu yakasında hemen herkes zamanın efendisi gibi davranmaktadır!

Zamanın çocuğu olmak, her şeyi zamanında yapmak şeklinde özetlenebilir. Bu sadece yapılacak şeyin yapılma zamanı geldiğinde onu geciktirmeden yapmak ile sınırlı değildir. Dikkat edilirse bir sonraki şeye zamanında başlayabilmek için bir önceki şeyi de zamanında bitirmek gerekir! Z Kuşağı bellidir ki bir sonraki seçimlerde zamanın çocuğu olanları daha sempatik bulacak. Ama “sözde zamanın oğlu” gibi davranıp özde “zamanın efendisi” gibi tavır sergileyenleri değil. Gerçekten zamanın birer evladı gibi yaşayanları! Çünkü onlar zamanın en has evlatlarıdır!

Herkese Bilim Teknoloji Dergisi; “Dijital Kültür” Köşesi (Sayı 317 21.04.2022)