Postacı kapıyı ikinci kez çalıyor! Kapıyı açacak mıyız?

Bir seçim daha sona erdi. Kimin kazandığı tartışılır ancak pek çok kişi için kaybeden hakikat-meşruiyet oldu. Acaba ilan edilen sonuçlar torbalardaki oylarının birebir matematiksel göstergesi mi? Bu sorunun cevabı “evet” olsa bile bu meşruiyet sorununu ortadan kaldırmak için yeterli olmayabilir.

Oy verme sürecinin kritik adımlarını anımsamalı: Seçmen listelerinin oluşturulması. Seçmenlerin sandıklara giderek siyasi tercihlerini yapmaları. Bu tercihleri barındıran belgelerin (oy pusulaları) sandıklarda birikmesi. Oy verme süreci sona erdiğinde sandıkların açılması, zarfların içindeki oyların geçerliliğinin tespiti ve sayımı. Sayılan oyların toplamlarının belirlenmesi ve sonuçların şahitler huzurunda karara bağlanması (ıslak imzalı sonuç tutanakları). Oyların torbaya konulması, torbanın mühürlenmesi ve ıslak imzalı tutanaklarla birlikte ilçe seçim kuruluna götürülerek teslim edilmesi. İlçe seçim kurulunda ıslak imzalı tutanaklarda yer alan sayısal bilgilerin bilgisayar sistemine girilmesi.

Bunlar içinde herkesin bildiği en kritik olanı ıslak imzalı tutanakların oluşturulması. Buradaki bir sahtekarlık vatandaşın oy tercihini doğrudan çarpıtma özelliğine sahip. Nedir? A partisi 200, B partisi 50 oy almışken, tutanağa A partisi 50 B partisi 200 oy aldı diye yazmak. Bunu engelleyen şey sandık görevlilerinin doğru olmayan tutanağı imzalamayacağı varsayımı. Bu örnekte A partisini temsilen orada bulunan kişi böyle bir tutanağı neden imzalasın? Peki A partisinden bir temsilci yoksa? Ya da A partisini temsilen orada bulunuyor görünen kişi aslında A partisinin çıkarını korumak için orada bulunmuyorsa? Geriye tek dayanak kalıyor: Gözlemci vatandaşlar! Vatandaşlık hakkını kullanarak oy sayım sürecine katılıp, oy adetlerinin tutanağa yanlış kaydedildiğini tespit eden vatandaş bunu dilediği mercie iletme hakkına sahip. Medyaya veya siyasi partilere. Peki ya gözlemci vatandaş da yoksa? Ya da gözlemci olmak isteyen vatandaşlar oy sayım noktalarına yaklaştırılmamışsa? Geriye bir şey kalmıyor!

Olası sahtekarlık imkanları bu adımla sınırlı değil. Örneğin bir kişinin birden çok sandıkta farklı kimlik belgeleriyle oy kullanmasını engelleyen bir güvenlik imkânı (boya vb.) var mı? Yok! Kimlik edinme ve seçmen olma süreci “haklanmışsa” kişi bunu yapabilir. Tahmin edileceği üzere bunun muhalefet partilerince gerçekleştirilmesi kolay değil. “İçeriden” destek lazım. Bir başka versiyon deprem bölgesi için düşünülebilir. O bölgenin seçmeni olup da depremde ölmüş ancak resmi kayıtlara ölü olarak geçmemiş seçmenler. Birileri o kişilerin kimlikleriyle onlar adına oy kullanmış olabilir.

Geriye sosyal mühendislik kalıyor. Sonuçları medyaya belli önceliklere göre servis etmek yeterli. Bir de YSK’nın (iktidarın işine gelmeyen) işlerini köhne şekilde yapması var. Örneğin muhalefetin güçlü olduğu seçim bölgelerinde az personel kullanarak oy torbası ve tutanak tesliminde kuyruklar oluşturmak gibi. O halde ıslak imzadan önce sorulması gerekenler: Seçmen listeleri tam doğru muydu? Sadece oy verme hakkında sahip olanlar mı oy kullandı? Birden çok kere oy kullananlar oldu mu? Sandıkların içindeki oylar, oy verenlerin oyları mıydı?

İşte bütün bu durum ve şartlar içinde dahi vazifen ikinci turda da sandığa gidip oyunu kullanmak; ilk turda gitmeyenleri de kullanmaya teşvik etmektir!

Herkese Bilim Teknoloji Dergisi; “Dijital Kültür” Köşesi (Sayı 373 25.05.2023)

Z Kuşağı hayatı internetten kendi kendine öğreniyor!

Ölümsüz Z Kuşağı z(arif) mi? Öyleyse bu nereden geliyor? Malum Z Kuşağı dijital imkanları, Y Kuşağı’ndan çok daha ileri düzeyde içselleştirerek yetişti-yetişiyor. Dijital kuşakların ilk halkasını oluşturan Y Kuşağı da dijitalin içine doğmuştu ancak onun yetişme sürecinin ne kadar pürüzlü olduğu, şimdi Z Kuşağı’na bakınca, daha net anlaşılıyor. Her gelen dijital kuşak bir öncekinden daha rafine, daha z(arif) çıkıyor.

Yeni nesillerin yetişmesinde etken faktörlerin ne olduğu sorusu da dijital kuşaklar ile birlikte muğlaklık kazanıyor. Y Kuşağı ile başlayan süreç Z Kuşağı’nda iyice belirginleşti. Bireyin yetişmesinde şahsi deneyimleri ve akranları, aileyi-okulu geride bırakıyor. Bir başka açıdan bakıldığında ise dijital toplumun fiziksel toplumu gölgelediği gözleniyor. Yetişmekte olan bireyler hayatı internetten kendi kendilerine öğreniyor. Z Kuşağı’nın arifliği de zarifliği de biraz buradan geliyor.

Bellidir ki kendi kendini yetiştirme süreci bazı açılardan hamlığı, olmamışlığı da beraberinde getirir. Özellikle de geriye kalanların tek bir tornadan çıkmış olduğu topluluklarda. Z Kuşağı örneğinde ise topluluğun çoğunluğu öyle olduğundan hamlık ya da olmamışlık göze batmıyor. Ta ki eski bir göz bakıp, Z Kuşağı için norm olan bazı hususları “hatalı” olarak işaretleyene-tespit edene kadar.

Y Kuşağı ile başlayan norm çatışması Z Kuşağı’nda daha da güçlendi. Ancak Y’den Z’ye geçiş sürecinde Z Kuşağı’nın işine yarayacak bir gelişme de gözlendi. Arkalarındaki sosyo-kültürel ve sosyo-ekonomik destek sistemlerinde insanın rolü. Y Kuşağı yetişirken insan hala önemli bir faktördü. Otuz yaşına dek eğitimini tamamlama, iş hayatına atılma, arzularını gerçekleştirme gibi temel süreçleri henüz tamamlamamış bir Y Kuşağı için ebeveyn desteği zaruriydi. Ancak şimdi bu süreçler çeşitli vesilelerle insandan makineye-sürece-dijitale-kriptoya geçiyor. Z Kuşağının anne-baba veya okul-toplum-devlet gibi bir bağımlılığı yok. Kendi kendisini yetiştirmekte olan Z Kuşağı, zamanını dilediği gibi harcama konusunda kendi kendisine lojistik destek verecek imkanları da icat ediyor. Z Kuşağının arifliği de zarifliği de biraz buradan geliyor.

Z Kuşağı’nın yükünü hafifleten bir başka gelişme de birikmiş olan toplumsal-global sorunlara nasıl çözüm getireceği ile ilgili. Z’ye dek temel varsayım, bu sorunları fiziksel dünyanın bir mensubu olarak orada çözmeye çalışmaktı. Z ile birlikte ilk defa bir alternatif olgunlaşmaya başladı. Z Kuşağı, mutlu bir şekilde dijital bir evrende (metaverse) yaşamayı düşünebilir. Kendisini bir köye atıp, asgari fiziksel gereksinimlerini kendi kendine karşılayarak bedenini bir yere park eder ve zamanının geri kalan kısmını dijital evrende geçirebilir. Fizikselde Niğde’nin bir köyünde isimsiz bir vatandaştır. Dijitalde tüm dünyanın tanıdığı bir fenomen olabilir. Z Kuşağının arifliği de zarifliği de biraz buradan gelmektedir.

Öteki her şeyde olduğu gibi bu ve benzeri boyutları bir kenara bırakıldı ve Z Kuşağı da siyasi bir malzeme haline getirildi. Erken ya da zamanında yapılacak seçimlerde Z Kuşağı’nı kazanmak-oy almak. Z Kuşağı’nı 21. yüzyılın tipik insanı olarak görmeyi başaramayacaklarsa hiç uğraşmasınlar. İşin daha kolayı var. Dışarıdan seçmen ithal et, kurtul!

Herkese Bilim Teknoloji Dergisi; “Dijital Kültür” Köşesi (Sayı 318 28.04.2022)

Doğru olan seçeneğin, diğer seçeneklerden bir farkı ya da üstünlüğü yok artık.

Bankacılık sektörünün popüler ifadelerindendir: “Bankaya on bin lira borcun varsa sen düşün; on milyon lira borcun varsa banka düşünsün!”. Doğru-Ötesi (post-truth) dünya giderek bu iki ucu birbirine bağlıyor: Bankadan on bin lira kredi al, doğru-ötesi dünyanın bazı temel ilkelerini hayata geçir, banka sana on milyon liraya dek kredi versin. Ondan sonra da bırak o düşünsün!

Dünyanın pek çok ülkesinde politikacıların yaptığı bu. Belli sözler vererek ülkelerini yönetir pozisyonlara gelirler. Normal şartlarda görev süreleri içinde verdikleri sözlerin hiç değilse bir kısmını tutarak (on bin liralık borcu biraz olsun kapatarak) bir sonraki seçim döneminde biraz daha borç/oy alabilirlerdi. Oysa doğru-ötesinin sınırsız imkanları sayesinde iktidarda kalıp kalmamak politikacıların değil yönettikleri ülkelerin vatandaşlarının sorunu haline geldi artık.

Doğru-ötesi denilen olgu nasıl oluyor da bu tür “sonsuz imkanlar” sunabiliyor? Anlaşılan ortadan kaldırdığı (kalkmasına sebep olduğu) iki temel zorunluluk sayesinde. Bunlar “tam doğru söyleme” zorunluluğu ile “tutarlı olma” zorunluluğu. Artık kimse kamuoyunun karşısında tam doğru söylemek ya da bir önce dediği ile tutarlı olmak zorunda değil. Düne kadar bu tür “yan çizmeler” magazin dünyasına ya da medya mensuplarına özgü olmakla sınırlıydı. Bugün artık ülkeleri yöneten politik ya da bürokratik yöneticiler de aynı yolun yolcusu olmuş durumda.

Peki böyle yapma cesaretini nereden buluyorlar? Bankanın, kasanın kapılarını kendilerine sonuna kadar açmış olmasında mı? Seçimde oy veren bireyler seçtikleri politikacılara böyle bir yetki mi vermiş oluyorlar? Eğer öyleyse hayatlarının sosyo-ekonomik açıdan kötüye gidiyor olmasından neden şikayetçi oluyorlar? Vermiş olmuyorlarsa bu döngüyü neden kısırlaştırıyorlar? Yoksa denildiği gibi ülkeleri yönetmeye talip olan politikacılar (hangi partiden olması önemli değil) birbirinden farksız mı?

Eğitim düzeyi ne olursa olsun bireylerin doğruyu yanlıştan ayırt etme ve buna göre politik tercihlerini yaparak oy verme iradesi-imkânı vardı. Doğru-ötesi dünya bu olgular arasındaki değeri ortadan kaldırdı. “Doğru” ile “yanlış”, bir olay ya da hususla ilgili eşdeğerde iki denk olasılık haline geldi. Doğru olan seçeneğin, diğer seçeneklerden bir farkı ya da üstünlüğü yok artık. Doğru-ötesi dünya bunu tüm seçenekleri doğruymuş gibi tedavüle çıkararak sağladı. Sosyal medya ve trol orduları buna lojistik altyapı desteği verdi.

Doğru ile yanlışın ayırt edilmesi gereken dünyada devreye “sorgulayıcı akıl” becerileri giriyordu. Oysa doğru-ötesi dünyada artık “kafayı çalıştırmaya” gerek yok. Onun yerini inançlar almış durumda. Doğru-ötesi dünyanın fertleri neye inanıyorlarsa onunla paralellik oluşturan söylemleri “doğru”, ötekileri “yanlış” kabul ediyor artık.

O nedenle A partisinin taraftarları, ülkenin başına gelen tüm kötü şeyleri B partisinden, tüm iyi şeyleri ise A partisinden biliyor. Politikacılar da gerçeğin ne olduğuna bakmaksızın söylemlerini buna göre belirliyor. Dolayısıyla doğru-ötesi dünyanın aktif bir üyesinin “erdem”den, “değer”den, “anlam”dan, “maneviyat”tan bahsetmesi ne kendi vicdanını ne de kamu vicdanını ikna edebilir. Daha kötüsü bu hal, gerekirse temizlenebilecek geçici bir leke olmaktan çıktı; kalıcı bir karakter özelliği halini aldı. Bakalım doğru-ötesi dünya vakti geldiğinde bu günahlarından kendisini arındırabilecek mi?

Herkese Bilim Teknoloji Dergisi; “Dijital Kültür” Köşesi (Sayı 260 19.03.2021)