Facebook’a belli yaşın altındakilerin değil de üstündekilerin girmesinin yasaklanması dijital kandırılmaları azaltabilir mi?

ABD Başkanlık seçimlerindeki, Brexit halkoylamasındaki rolünden bu yana Facebook’un tepesinde kara bulutlar dolaşıyor. Facebook’u da Microsoft’un ya da AT&T’nin başına gelenler mi bekliyor? Facebook şirket olarak bir kaç parçaya ayrılmak zorunda kalabilir mi?

1980li yıllarda da anımsanacağı üzere benzer  bir durum AT&T’nin başına gelmiş ve şirket bir kaç küçük şirkete bölünmek zorunda bırakılmıştı. Benzer bir durumla Microsoft da karşılaştı. Federal mahkemenin verdiği ikiye bölünme kararı bir süre sonra para cezasına dönüştürülmüş ve şirket bölünmekten kurtulmuştu. Ancak bu dava ile ilgili midir değil midir bilinmez, bir süre sonra Bill Gates şirketteki aktif görevini bırakmıştı.

Instagram, WhatsApp gibi sosyal medya platformlarının Facebook’un malı olduğunu hatırlayalım. Facebook Instagram’ı 2012’de sadece bir milyar dolara, WhatsApp’ı ise 2014 yılında 19 milyar dolara satın almıştı. ABD’de bir senatör geçtimiz günlerde sadece Facebook’un değil onun gibi devasa hale gelmiş şirketlerin bölünmesine neden olacak bir yasa üzerinde çalışacağını duyurdu. Senatörün bu çalışmalarının Facebook üzerinden de duyurulması-tartışılması süreçlerine Facebook engelleme getirince sinirler gerildi. Bir süre sonra şirket geri adım atmak zorunda kaldı.

Öte yandan ABD’nin ilgili federal kurumları Facebook’un geçtiğimiz yıllarda yasalara aykırı bir faaliyet içinde olup olmadığını da araştırmaya başladı. Tam da bu sırada Facebook’un iki kritik tepe yöneticisinin istifa haberi geldi. Bunlardan Chris Cox uzun yıllardır Facebook’un ürün yöneticisi idi Chris Daniels ise WhatsApp uygulamasını yönetiyordu.

Bütün bu puslu, rahatsız havanın içinde bir de Yeni Zelanda’daki vahşi terör olayının Facebook üzerinden yayınlanması yangına adeta körükle gitmek gibi bir tabloyu ortaya çıkardı. Facebook son dönemde gerek insan gerekse de yapay zeka imkanlarıyla nefret söylemine neden olan içerikleri tespit edip engelleme çalışmalarına hız vermişti. Ancak milyarlarca kullanıcısı olan bu sosyal medya platformlarında bu tür paylaşımları anlık olarak önleyebilmek ne kadar olası tartışılır. Yeni Zelanda videoları da engellendi ama iş işten geçtikten sonra!

Zaten Zuckerberg’in işin ehli olmayan ABD’li senatörler tarafından geçen yıl yapılan sorgulamasından beri tüm dünyada Facebook’a karşı yavaş da olsa bir antipati oluşmaya başlamıştı. Samimi bir şekilde tembellik yaptığını, bundan sonra işleri daha sıkıya alacağını itiraf eden Zuckerberg’in bu yaklaşım modeli Facebook’un imajını düzeltmek için yeterli olmayacak gibi.

İlginçtir tüm bu tabloda gözardı edilen bir husus var. O da Facebook kullanıcı profilinindeki değişiklik. Facebook bugün Y veya Z kuşağının oluşturduğu genç kuşağın terk etmeye başladığı bir platform haline gelmekte. Onların yerini dijital imkanları zar-zor ve geç idrak etmekte olan kıdemli kuşaklar alıyor. Yaşları ellinin üstünde olanlar! Bu kuşak mensupları dijital bir platformda bir içerikle karşılaştıklarında önce bunun doğru olduğunu varsayıyor; yanlış değil. Hal böyle olunca “kandırılmaları” da “yönlendirilmeleri” de kolaylaşıyor. Bu da platformun global güvenilirliğini zaafiyete uğratabiliyor. Belki de Facebook gibi sosyal medya ortamlarına üye olmak için belli bir yaşın üstünde olmak değil de altında olmak kuralı konsa daha sağlıklı olur(du) : Elli yaşından büyükler giremez!

Herkese Bilim Teknoloji Dergisi; “Dijital Kültür” Köşesi (Sayı 156 – 22.03.2019)

Kişisel verinin (dijital/fiziksel) kamusal alanda kullanılması da telife tabi olmalı. Bu telif “evrensel temel ücret” olarak bireye ödenebilir.

On milyonlarca Facebook kullanıcısının bilgilerinin elden ele dolaşması nedeniyle Nisan ayı içinde şirketin kurucusu Mark Zuckerberg ABD senatosunda ifade verdi. İki gün boyunca süren ifadede öne çıkan hususlar diye servis edilen video klipleri izleyince insanın gülme krizine giresi geliyor. Bazı örnekler:

Bir senatör soru soruyor ve Zuckerberg açıklama yapmaya çalışırken sözünü kesip “Evet mi, hayır mı?” diye üsteliyor. Üst üste. Yapılan yorum: Senatör Zuckerberg’i nasıl da zorladı! Bir başka senatör soruyor: “Kullanıcılarınızdan hiçbir ücret almadığınız halde nasıl oluyor da kar ediyorsunuz?” Zuckerberg şaşırıyor ama belli etmemeye çalışarak cevaplıyor: “Reklam alıyoruz!”

Evet bunlar gerçek senatör! Bir başkası Zuckerberg’i güya şöyle faka bastırıyor: “Dün akşam hangi otelde kaldığınızı söyler misiniz? Bugün kimlerle mesajlaştığınızı söyler misiniz?” Zuckerberg (ve salondakiler) gülerek olumsuz yanıt veriyor. Eee ne oldu şimdi? Zuckerberg “Bu şirketi ben kurdum, ben yönetiyorum, hata da bana aittir, herkesten özür dilerim” diyerek, delikanlı gibi, lafı dolaştırmadan, tüm sorumluluğu üstüne aldı. Dikkate değer ettiği tek laf ise yeni düzenlemeler yapmaya açık olduğu.

Lakin iş resmi süreçlere girdiğinde okumadan kabul ediyorum dediğimiz kullanıcı anlaşmalarında yazan şeylerin ne kadar önemli olduğu bir kez daha ortaya çıkıyor. Zuckerberg, kullanıcının kendi ürettiği verinin sahibi olduğunu, dilediği bilgiyi paylaşıp dilediğini silme hakkı ve teknik imkanı olduğunu döne döne söyledi.

İtiraz edilemeyecek bir husus! Ancak bir şeyi söylemedi. O sahibi olunan veri üzerinde alım satım yapma, elde edilen parayı o verinin sahibi ile paylaşmak yerine bütününü kasaya indirme hakkını da vermiş mi acaba kullanıcılar Facebook’a? Düşünün ki iş sahipliğe geldiğinde mal size ait ancak malın alınıp satılma sürecinden haberdar değilsiniz. Belki o okumadığımız anlaşmalarda ona da izin vermişizdir.

Söz veri sahipliğine geldiğinde konunun etraflıca değerlendirilmesi gerekir. Birey ürettiği verinin sahibiyse, örneğin o verinin kamusal alanda kullanılması nedeniyle elde edilecek ticari getiri de onunla paylaşılabilmeli. Bugün onun yerine, Kişisel Verilerin Korunması Kanunu çerçevesinde AB’de ve Türkiye’de bireyden verisini kullanma izni alınıyor. İzin vermek yeterli olmamalı. Kişisel verinin telifi de ödenmeli.

Korkulan başa gelir de sosyal medya ücretli olur mu? Olsun! Bakalım ücretli olunca kaç kişi kullanacak? Öte yandan kişisel verinin (dijital veya fiziksel) kamusal alanda kullanılmasının telife bağlı olması, gündeme gelen “evrensel temel ücret” için de bir fon oluşturabilir. Çık dışarı dolaş (dijital/fiziksel) sokaklarda ki ay sonu maaş alabilesin. Biz de o arada yaptıklarını kayıt edip, sağa sola satalım (Not: Sorgulamaya katılan senatörlerin seçim kampanyalarında Facebook’tan onbinlerce dolar bağış almış olduğunu da şuraya iliştirelim).

Herkese Bilim Teknoloji Dergisi; “Dijital Kültür” Köşesi (Sayı 110 – 04.05.2018)