Sermaye – Tanol Türkoğlu

Sermayedar Yapay Zeka

Tanol Turkoglu — Fri, 21 Mar 2025 10:55:43 +0000

Sermayedar Yapay Zeka

21.03.2025

HBT #465

4 Dakikalık Okuma

Yapay genel zeka (YGZ) patron olabilir mi?

OpenAI CEO’su Sam Altman’a göre yapay zekadaki gelişmeler sermaye ile emek arasındaki güç dengesini daha da kötüleştirebilir. Feodal tarım toplumu ile kapitalist sanayi toplumunda bu denge nasıldı? Yapay zeka yeni bir toplum paradigmasının ortaya çıkmasını sağlayabilir mi? Yoksa sanayi toplumunun biraz daha insafsızlaşmasında kendi üstüne düşen rolü yerine getirmekle mi kalacak?

Aslında bireysel mülkiyet hakkının ortaya çıkışını insanlık liberal-kapitalist sanayi toplumuna borçlu. Feodal tarım toplumunda böyle bir evrensel haktan söz etmek ne kadar mümkündü, tartışılır. Yönetici asiller, dini ya da askeri kurum ya da liderleri ile geriye kalanlar arasındaki o “güç dengesi” kapitalizm ile birlikte “bireyler arasındaki güç dengesine” dönüştü. Sermaye sahibi olan bireyler ile emeğinden başka bir şeyi olmayan bireyler! O nedenle bu gerilimin bireylerden soyutlandırılıp “sermaye ile emek” arasına sıkıştırılmasında sübliminal bir mesaj dahi aramak olası. Sermaye ile emeğin bir alıp veremediği yok; daha ziyade sermaye sahibi ile emek sahibinin bir alıp veremediği var.

Yapay zekanın insan seviyesi denilen “genel” düzeye ulaşması bu gerilimi nasıl dönüştürecek? Buradaki “insan gibi” ya da “insan seviyesi” hizalamasını açmak gerekiyor. Kuru kuru (ama derinlemesine, çok derinlemesine) bilgi işleme ve akıl yürütme ile sınırlı bir “insan gibi”lik mi? Yoksa özbilinç sahipliği de buna dahil mi?

Yapay zeka söz konusu olduğunda öngörülen hedef ya da kilometre taşlarıyla ilgili kendini tekrar eden bir yanılgı söz konusu. O da gündeme getirilen hedeflerin kolayca ulaşılabilir olduğu varsayımı ile yola çıkıp, sonrasında o hedeflere ulaşmanın ne denli zor olduğunu idrak etmek. Gereksiz bir iyimserlik! 1950’li yıllarda ilk ortaya atıldığında YZ için bir dilden bir başkasına tercüme yapmanın çok kolay olduğu öngörülmüştü. Hedef yetmiş senede anca yakalandı.

Yapay genel zeka (YGZ) için de benzer bir durum var. Bakıldı ki özbilinci olan bir yapay zekaya ulaşmak o kadar olası değil, YGZ’nin içi boşaltılmaya başladı. Daha çok veri işleme, daha ileri düzey akıl yürütme, daha çok alanda bu edimleri gerçekleştirme haline de YGZ denmeye başladı. Altman da bu türden bir kolaycılığa, ister istemez, kaçıyor! Çünkü malum vahşi pazarlama dünyası düzenli olarak yeni bir ürün ya da hizmet ister!

Özbilinci olan bir YGZ sermaye-emek sahipliği tablosunu üç boyutlu hale getirme gizilgücüne sahip. Çünkü YGZ sermaye sahibi olarak da emek sahibi olarak da ortaya çıkabilir. Özbilincinin varlığı sahip olduğu o özelliğin (sermaye ya da emek) kendisine ait olması ve onun hakkında tek karar verecek merciin kendisi olması anlamına gelir. Özbilinç yoksa zaten onun değildir. Öyle bir YGZ olsa olsa insan sermayedar ya da insan emektar için çalışan ileri düzey bir makine statüsünde kalır. Bu düzey bile sermaye sahibi ile emek sahibi arasındaki güç dengesini etkileyebilir. Ancak özbilince ulaştığında kağıtların yeniden dağıtılması gerekebilir. O gün sadece emekçileri değil sermayedarları da yerinden edecek bir tehdit unsuru haline gelebilir.

Herkese Bilim Teknoloji Dergisi; “Dijital Kültür” Köşesi (Sayı 465 21.03.2025)

Ne İçin Tefekkür?

Tanol Turkoglu — Thu, 19 Dec 2024 13:36:07 +0000

Ne İçin Tefekkür?

19.12.2024

HBT #452

4 Dakikalık Okuma

Byung-Chul Han’ın “Tefekkür Yaşamı” eylemsizliği, sessizliği tavsiye ediyor.

Nehrin batısında Baudrillard için tarım ile iç içe olan toplum hastır. Sanayi toplumu onun simülasyonu, ABD’nin kıyılara açılmayan diyarlarındaki deneyim simülasyonun simülasyonu ise bilgisayarlaşan-dijitalleşen toplum simülasyonun simülasyonunun simülasyonudur. Nehrin doğusunda ise Byung-Chul Han tüm bu simülasyon katmanlarını tek bir düzeyde ele alır. Onun derdi daha ziyade sanayi toplumunun bireyi yaşamdan nasıl uzaklaştırdığını ve son dönemdeki bilgisayarlaşma-dijitalleşmenin bunu nasıl derinleştirdiğini tespit ile ilgilidir.

Bu haliyle Baudrillard bakış açısı belki de sanayi toplumunun bir alternatifi olabileceği umudunu içerir. Kendisine göre bu doğaya dönüş odaklı gibi görünür. Oysa ok yaydan çıkmış durumda. Belki de dijital (hale gelmiş-dönüşmüş) toplum, sanayi toplumunun pisliklerinden kendisini arındırmış haliyle, yeni bir toplum paradigması için aday olabilir.

Han’ın yaklaşımı ise Sanayi 4 bakış açısına benziyor. Nasıl ki Sanayi 4 anlayışında sanayi toplumu hep kalacak (ama kabuk değiştirecek) ise Han’da da sanayi toplumu hep kalacak (ama eleştirilecektir). Yakın zamanda Türkçe’de yayınlanan Tefekkür Yaşamı (Ketebe Yayınları) kitabında da Han sanayi toplumunu, çeşitli düşünürlerin eserlerine anti-tezler üreterek eleştirmeye devam ediyor. Sürekli üreten, optimize eden, şeyleri sayılabilir hale getiren birey için artık yaşamak diye bir şey kalmamıştır. “Eylemsizlik bizi insan yapan şeydir” (s.10). “Bilgi yaşamı tam olarak tasvir edemez (…) Yaşamı canlandıran, tam da bir eylemsizlik biçimi olarak bilmemedir”(s.19). “Sadece sessizlik bize duyulmadık bir şey söyleme imkanı verir. İletişim kurma zorunluluğu ise aynının yeniden üretilmesine, konformizme yol açar” (s.24). “Yalnızca sermaye özgürdür (…) Özgür olduğunu düşünen bireyler temelde sermayenin yeniden üretimine hizmet eden cinsel organlarıdır” (s.26).

Han tefekkürü, sessizliği, eylemsizliği bir anti-tez olarak yüceltiyor. Liberal sanayi toplumunun bireyi insan olmaktan çıkarmasına karşı durabilmek için. Hatta altını biraz daha kazıyınca bu düşmanın sanayi toplumundan da eskiye gittiğine işaret ediyor. İnsanın bilinçli yaşamını hayvanın içgüdüsel yaşamı ile kıyaslayarak. İnsanı eylemsizlikten, sessizlikten alıkoyan, onu eylemeye güdüleyen özde düşünen beynidir. Düşünen beyin ölümlü olacağını bilmesine neden olmuş sanayi toplumu paradigması da bu zafiyetini suistimal etmek üzere dört koldan saldırıya geçmiştir. Oysa çocukça, oyunlu-şenlikli bir yaşam en güzelidir. Hayat bayram olsa!

Ölümlülüğü ertelemek, ölümsüzlüğe yaklaşmak anlamına geleceğinden maddiyat prim yapar. Tüketim artar. Artan tüketim üretimi artırmaya zorlar. Üretimi pürüzsüz hale getirmek aşırı optimizasyona neden olur. Döngü sürer gider! Ama bellidir ki insan bir türlü ölümsüzlüğe ulaşamayacaktır.

İnsanın bilmesi, modern toplumda sorunlarını aşmada yeterli olamıyor. Bunun özündeki defo modelde mi yoksa yerinde duramayan kapitalizmin tuzaklar kurmasında mı? Han görünürde kapitalizmi eleştirirken derinde modelin defolu olduğuna işaret ediyor. Bilgi belki de yaşamı tasvir etmede en iyi araç olabilir. Yaşamın elementlerini sayılabilir hale getirmek (dijitalleştirmek) belki de bireyi sanayi toplumu çukurundan çekip çıkarabilir. Bugünün ya da geleceğin bireyi zorunda kalmadıkça toprağa dönüp doğayla tek vücut olmak üzere çabalamayacak. O birlik bilinç dağıtılmadan önceki hamlık idi. Maden pişmek var. Ne için “olma”nın idrakine varmalı!

Herkese Bilim Teknoloji Dergisi; “Dijital Kültür” Köşesi (Sayı 452 19.12.2024)

Dijital Kapital

Tanol Turkoglu — Thu, 05 Aug 2021 18:10:43 +0000

Dijital Kapital

05.08.2021

HBT #280

4 Dakikalık Okuma

Girdabına kapılmış olunan anafor insanın aynı anda hem sonlu hem de bunun idrakinde olmasıdır.

Üç kuşaktır Tahtakale’de ithalat/ihracat ile uğraşan bir dostumun önemli bir tespiti vardır. Doktor, mühendis, mimar, yazılımcı vb. bir meslek sahibi olmak için üniversite eğitimine dek bir süreçten geçme konusunda herkes hem fikirdir de konu iş insanı olmaya geldiğinde cebine biraz sermaye koymak tek kritermiş gibi algılanır!

Tarihi nasıl ki kazananlar yazıyorsa, mesleklerle ilgili istatistikler de sadece “kazananlar”dan oluşuyor. Örneğin üniversite sınavına giren şu kadar öğrenciden bu kadarının şu mesleği seçtiğini biliyoruz. Ama sınavı kazanamayan öğrencilerin sonra ne yaptığını bilmiyoruz. Sınavı kazanıp da bir bölüme yerleşenlerin adedini biliyoruz da dört, beş ya da kaç sene sonra kaç tanesinin mezun olduğunu, kaç tanesinin yarı yolda fikir değiştirdiğini bilmiyoruz! Zincir uzayıp gidiyor: Mezun olup o alanda iş hayatına atılanları biliyoruz da diğerlerini bilmiyoruz… (Aslında belki de dolaylı yoldan biliyoruz: Bazı iş-uğraş alanları var ki onlar öteki tüm olasılıklarda başarılı olamamışlar tarafından işgal edilmiş durumda!)

90lı yılların ortasındaki dot.com çılgınlığı sırasında K. Amerika’da ve Avrupa’da yola çıkan düzinelerce yeni teşebbüsün başına neler geldiğini de bilmiyoruz. İpi göğüsleyen birkaç tanesinden haberimiz var (eBay, Amazon, Google, Youtube vd). Sadece kazananlardan oluşan istatistikler ister istemez yanlış yönlendiriyor bizi. Sanki o yola çıkmış herkes kazanmış. Hal böyle olunca başarı hikayeleri aşırı-yorum örnekleri haline geliyor. Dün internet ile ilgili bir şeyler yapanlar (Andreessen, Brin, Dorsey, Zuckerberg vb.) milyarder oldu. Bugün de sıra kriptopara teknolojisiyle uğraşanlarda (Vitalik, Zhao, vb.). Gibi.

Uzun yıllar Google’da başkanlık yapmış Eric Schmidt’in teknoloji ile ilgili tespiti (“Teknoloji özünde yıkıcıdır”) belki de gerçek yıkıcıyı gölgelemek için icat edilmiş bir perdedir: Kapitalizm özünde yıkıcıdır! Vahşidir! Geride kalan ya da kadrajdan çıkan öteki herkes, ipi göğüslemiş olanların “başarı”larının altında ezilip yok oluyor. Her ne kadar başarılı olanların amacı o olmasa da. Yoksa değil mi? (örn. “rekabet” nedir?). Girdabına kapılmış olunan anafor insanın aynı anda hem sonlu hem de bunun idrakinde olmasıdır. Bill Gates de bir gün ölecek!

Kapitalizm, büyük başarı elde etmenin kriterini kendi ideolojisine uygun olarak belirlemiş; maddi zenginlik! Bir meslek sahibi olup da kariyer yapamayanlar için geriye kalan tek seçenek bu. İster iş insanı ol ister başka bir şey. Yeter ki sonunda maddi zenginliğe ulaş. Ne kadar çok o kadar iyi. O zaman toplum seni kabul eder, defolarını görmezden gelir.

Maddi zenginliğe hak ederek ulaşanlar olsa da göz önünde olanlar, açlıkları bir türlü geçmeyen ötekiler olduğundan, kamunun zihninde hatalı bir imaj oluşur. O nedenle pek çok kişi için maddi zenginlik belli bir raddeden sonra “aşırı” olarak değerlendirilir. Ya aşırı ya da hak edilmemiş! Oysa kimse Mimar Sinan’ı ne kadar çok yapı inşa ettiği için eleştirmez. Ya da bir sanatçıyı, romancıyı verdiği eser adedinden dolayı benzer şekilde ayıplamaz-suçlamaz! Zamanında kapitali tekelinde tutan soylular(ın bugünkü aile temsilcileri) belki de kara kara düşünmeli: O ilk öküzü vermeyeceklermiş! Para (çoğu) insanı zehirliyor!

Herkese Bilim Teknoloji Dergisi; “Dijital Kültür” Köşesi (Sayı 280 05.08.2021)

Sermaye – Tanol Türkoğlu

Sermayedar Yapay Zeka

Sermayedar Yapay Zeka

21.03.2025

HBT #465

4 Dakikalık Okuma

Yapay genel zeka (YGZ) patron olabilir mi?

Popüler Etiketler

Ne İçin Tefekkür?

Ne İçin Tefekkür?

19.12.2024

HBT #452

4 Dakikalık Okuma

Byung-Chul Han’ın “Tefekkür Yaşamı” eylemsizliği, sessizliği tavsiye ediyor.

Popüler Etiketler

Dijital Kapital

Dijital Kapital

05.08.2021

HBT #280

4 Dakikalık Okuma

Girdabına kapılmış olunan anafor insanın aynı anda hem sonlu hem de bunun idrakinde olmasıdır.

Popüler Etiketler