Yapay zekalar çöktü, bütün işleri insan zekasıyla yapıyoruz!

Bu kez OpenAI vesile oldu. Artık klasikleşmiş o karikatürü anmaya. Internet öncesi dönem. Ofislerde kişisel bilgisayar var ama internet olmadığı için “kaytarma” imkanları sınırlı. Windows işletim sistemiyle gelen birkaç basit oyun. Bilen bilir bir tanesi fal açıyordu. Adı Solitaire. Bilgisayar başında oturan kadın ofis çalışanı bir yandan iskambil kağıtlarını masaya yaymış, fal bakıyor diğer yandan da telefondaki arkadaşına durumu izah ediyor: “Sistemler çöktü; bütün işleri elle yapıyoruz!”

Geçtiğimiz günlerde ChatGPT sistemleri çöktü. İşlerin insan zekasıyla yapılması gerekti. OpenAI firması sistemlerin neden çöktüğü konusunda bir açıklama yapmadı. Ancak paylaştıkları mesajlarda anlık olarak ne yapmakta olduklarını açıkladılar. Bir saat içinde sorunun kaynağını buldular sonraki üç saat içinde de çözüm ürettiler.

ChatGPT’nin ücretsiz, anlık internet erişimi olan versiyonuna durumu sorduğunuzda ortaya karışık salata kıvamında cevap çıkmakta. Geçen haftaki olayla geçen sene Kasım ayında yaşanan olayın detaylarını birleştirip, sorunun kaynağı olarak klasik DDoS saldırısını göstermekte. Oysa DDoS saldırısı geçen haftaki sorunun değil, Kasım ayındaki sorunun bilinen sebebi. Geçen haftaki sorun olasılıkla aşırı yüklenmeyle ilgiliydi.

Anlık internet erişimi olmayan GPT-4’e aynı soru sorulduğunda o daha asil bir cevap vermekle yetiniyor. Benim diyor anlık internet erişimim yok, o nedenle bu tür sorulara cevap verecek durumda değilim.

Makro açıdan bakıldığında “haddini aştığında” bir yapay zekâ sisteminin düğmesine basılıp ya da fişinin çekilip kapatılması olası bir çözüm olarak düşünülebilir belki. Peki bu tür durumlarda ne olacak? Dünyada pek çok kurum ya da kişi günlük ticari işlerini bile ChatGPT gibi yapay zekâ imkanlarına güvenerek yaparken. Sistemin beklenmedik bir şekilde çökmesi. Tolerans gösterilecek bir durum değil.

Felaketin üçüncü boyutu. Önce ofislerdeki bilgisayarların çökmesi irili ufaklı felakete neden oluyordu. Sonra internet çıktı. Cihazlar internete bağlandı. Bu kez internet erişimlerindeki çökmeler felaket kaynağı oldu. Şimdi sıra yapay zekaya geldi.

Öte yandan bu kabuk değiştirme, felaket ile karşılaşma riskini azaltmadı; tersine artırdı. Şimdi hem cihaz bozulmayacak hem internet erişimi kesilmeyecek hem de yapay zekâ ayakta olacak! Üç boyutlu dijital felaket!

Internette kesinti ve kaynağı ile ilgili sınırlı haberlerin çıkması işin bir başka boyutu. OpenAI X-olmuş-Twitter’dan konuyla ilgili yaptığı paylaşımları ilerleyen günlerde sildi bile. Sanki böyle bir olay olmamış gibi. Çok isteyen firmanın web sitesine gidip ilgili sayfayı bulursa birkaç tümcelik açıklamaları görebiliyor. Pasta büyük. Elbise bembeyaz. Lekelenmemesi gerek.

Komplo teorisyenlerinin aşı ve çip olayını bırakıp YZ’ye odaklanmaları da söz konusu. Acaba OpenAI ne kadar yüksek bir taleple karşı karşıya oldukları konusunda yatırımcıları ikna etmek için bu tür senaryolara bel bağlıyor olabilir mi? İlginç teorilerden birisi de Google Gemini yapay zekâsı ile ilgiliydi. GPT ve ondan beslenen büyük yapay zekalar olasılıkla aşırı yüklenme nedeniyle erişilemez hale gelince Google, Gemini’ı sorunsuz çalıştığı halde güya bile bile kapatmış; onu da erişilemez kılmış. Neden? Gemini’ın da aşırı kullanılıyor olduğu izlenimi yaratmak için!

Herkese Bilim Teknoloji Dergisi; “Dijital Kültür” Köşesi (Sayı 426 13.06.2024)

Türkiye, bankacılık altyapısında ABD ve AB dahil dünyada pek çok ülkenin önündedir!

Geçtiğimiz günlerde Türkiye’nin önde gelen bir özel bankasında yaklaşık 48 saat süren kesinti yaşandı. Bu süre boyunca bankanın hiçbir kanalından (şube, ATM, internet, mobil) bankacılık işlemi yapılamadı. Kesinti süresi uzadıkça her şeyi bilen (!) sosyal medya kullanıcıları siber saldırı olasılığından dem vurmaya başladılar. Hatta bazıları “dijital karaborsa”da birkaç bin dolara satışa çıkarıldığı söylenen müşteri bilgilerini buna delil gösterdi. Teknolojik altyapı kaynaklı problem çözüldüğünde geriye “gerçeğin çölü” ile fantezinin renkli olasılıkları kaldı.

Meslek hayatımın otuz yılı bankaların bilgi teknoloji bölümlerinde geçti. Yazılım, sistem, destek tüm süreçlerde görev aldım; üst düzey yöneticilik yaptım. Bir bankanın bilgi işlem altyapısının ne kadar karmaşık olduğu konusunda yeterince deneyimim var. Öncelikle şunu tespit etmeli; bu denli karmaşık ve tedbirli altyapılarda bile bu tür teknik sorunların çıkması her daim olasıdır. Her gün irili ufaklı pek çok sıkıntılı durum söz konusu olur ve giderilir. Kimi zaman ise sıkıntı bu örnekteki gibi ciddi bir probleme dönüşebilir.

Türkiye bankacılık teknolojilerine seksenli yıllardan itibaren yatırım yapmaya başladı. Günümüzde ABD ve AB dahil dünyadaki pek çok ülkenin önündedir. Teknoloji yatırım yolculuğuna erken başlayan bankalar bugün dördüncü hatta beşinci kuşak bankacılık altyapılarını kullanıyor. Ancak bankacılık altyapısını oluşturan tüm bileşenlerini dördüncü, beşinci kuşağa dönüştürebilmiş değiller. En kritik görevleri yapmak üzere atanmış olan ana bilgisayar sistemleri bazı öncü bankalarda hala birinci ya da ikinci kuşak mimaride çalışmakta. Bunlar siyah-beyaz fotoğraflardan anımsanacak, koca odalara ancak sığabilen büyük boy (mainframe) bilgisayar sistemleridir. Bu bilgisayarlar devasa birer transatlantik gibidir. Anormal durumlarda manevra yapmaları zaman ister. Alternatif olarak kurulmuş olan ikincil sistemlere geçmek ise kâğıt üzerinde olası görünür ancak pratikte kaynaktaki problemi çözmeye göre kıyaslandığında daha pahalıya patlayabilir – hem zaman hem de veri tutarlılığı açısından!

Önce PC devrimi sonra da internetle gelen bulut bilişim devrimi ortalama bir kullanıcının zihninde hatalı bir imaj oluşturmuş durumda. Kilitlenen bir laptopu aç-kapa yapıp birkaç dakika içinde çalışır hale getiren kişi bankacılık gibi kritik misyonu olan altyapılardaki sorunların da bir parmak şaklatmakla çözülebileceğini düşünüyor. Oysa bu çok meşakkatli bir süreçtir.

Bu tür altyapılarda çalışan bilgi işlem personeli olmak emek ve özveri ister. Özellikle de gecesi-gündüzü belli olmayan ve tüm dijital altyapıyı (bilgisayarları, iletişim ağlarını vd.) 7×24 ayakta tutmaktan sorumlu “sistem destek” ekipleri için. On sene, yirmi sene yılın her günü sistemi ayakta tutarlar ama bir teşekkür bile almazlar. Ancak sistem bir gün çalışmasa her türlü eleştiriye maruz kalırlar. Doğru olup olmadığı tartışılır, ama pratikteki durum bu!

Sorunu çözen teknoloji ekibi şu anda sadece Türkiye’de değil tüm dünyada bu alandaki en tecrübeli ekip oldu. Ortalık sakinleştikten sonra oturup bir vaka analizi çalışması yapıp süreci ayrıntılarıyla inceleyeceklerdir. Umulur ki bu deneyime sahip ekipten gerek kurum gerekse de ülkemiz azami ölçüde istifade etsin; yapısında hala eskimiş mimari bileşen bulunanlar da bu vesileyle onları yenileriyle değiştirmeyi değerlendirmeye başlasın.

Herkese Bilim Teknoloji Dergisi; “Dijital Kültür” Köşesi (Sayı 278 22.07.2021)

Zaruri olmayan hiçbir kişisel bilginizi web sitelerinde saklamayın!

Geçtiğimiz günlerde dijital dünya yeni bir Facebook skandalı ile sarsıldı. Bilgisayar korsanlarının dünya genelinde 533 milyon Facebook kullanıcısının hesap bilgilerini çalıp satışa çıkardığı anlaşıldı. Hatta bir süre sonra fikir değiştirmiş ve bazı sitelerde ücretsiz olarak servis etmişler. 106 ülke içinde Türkiye de var. Yayınlanan verilere göre 533 milyonun 19 küsur milyonu Türkiye’den Facebook kullanıcı.

Sosyal medya ya da e-ticaret sitelerine yönelik bu tür toplu veri hırsızlıklarına karşı bireylerin alabilecekleri doğrudan bir tedbir ne yazık ki yok. Çünkü bu hırsızlık olayları o sitenin sunucu bilgisayarlarına yapılan saldırılar sonucunda gerçekleştiriliyor. Ancak dolaylı yoldan yapılabilecek şeylerin başında “zaruri olmayan” kişisel verileri bu tür sitelerle paylaşmamak geliyor. Ki bu tür bir hırsızlık söz konusu olduğunda kaptırılan kişisel veri miktarı asgari olsun.

Örneğin e-ticaret siteleri, “kullanım kolaylığı” açısından kredi kartı bilgilerini saklamayı önerir. Böylece birey bir şey satın alırken girdiği kredi kartı bilgilerini sonraki olası alımlarında tekrar tekrar girmek zorunda kalmaz; onun yerine tek bir tuşla işlemini tamamlayabilir. Bu senaryonun avantaj kısmında şu iki şeyi yapmaktan kurtulmak yer almaktadır: Cüzdandan kredi kartını çıkar, kart bilgilerini (kartın üstündeki isim-soyadı, kredi kartı numarası, son kullanma tarihi, güvenlik numarası) dijital forma gir. Bu iki eylem toplansa bir iki dakikalık bir efor anlamına gelir. E-Ticaret sitelerinin “kullanım kolaylığı” dedikleri şey bireyi bu birkaç dakikalık zahmetten kurtarmaktır. Peki bunun dezavantajı nedir? Dezavantajı bireyin kredi kartı bilgilerinin saklandığı e-ticaret sitesinin sunucularına yapılacak bir siber saldırı sonucunda bu bilgilerin korsanların eline geçmesi ve kredi kartını, hamili tespit edip de kullanıma kapatana dek, kullanmasıdır. Ondan sonra ayıkla pirincin taşını! Bankaya işlemlerin korsanlar tarafından yapılmış olduğunu anlat anlatabilirsen.

O nedenle sık kullanılıyor bile olsa e-ticaret sitelerinde kredi kartı bilgilerinin saklanması “zaruri” değil ama “çok riskli” bir kişisel veridir. Bir sosyal medya ya da e-ticaret sitesinde kullanıcı adı, şifre ve cep telefon numarası dışında saklanmasına izin verilebilecek zaruri bir bilgi olmamalıdır. Cep telefonu da şifrenin unutulması ya da çaldırılması karşısında şifre değiştirme sürecinde kullanmak içindir.

Doğrudan bireyin kontrolünde olan senaryo ise kişisel cihazlara, hesaplara ya da sitelere yapılacak korsan saldırılardır. Buna karşı dikkat edilmesi gereken ilk hususu yaşı tutanlar bilir. Annelerimiz biz daha çocukken kulağımıza küpe olsun diye her gün okula giderken tembihlerdi: Tanımadığım insanlarla konuşma! Bu tembihin dijital izdüşümü tanımadığınız kişilerden gelen epostaları, mesajları cevaplamamaktır. Hatta tanıdıkmış intibaı uyandıran göndericilerin mesajlarına da şüphe ile yaklaşmakta fayda vardır. Son beş senedir hiç haberleşmediğiniz bir arkadaşınızdan, “Zor durumdayım, şu linke tıkla da bana acil beş yüz lira gönder” diye bir eposta aldığınızda aklınıza ilk gelmesi gereken şey şüphe olmalı!

Dijital dünyada da alınması gereken dijital tedbirleri var. Fiziksel dünyadaki gibi. Fark ise şurada: Dijital hırsızlar çok daha cüretkâr! 7/24 her an işbaşındalar!

Herkese Bilim Teknoloji Dergisi; “Dijital Kültür” Köşesi (Sayı 264 15.04.2021)

Yeterince doğru tahminde bulunan her veri analisti astrologdan farksızdır!

Ta 60lara, “çiçek çocuklar”ın zamanına dek uzanıyor. Şarkısı bile var: Age of Aquarius! Kova (Burcu) Devri. Yeni yüzyılın ilk yıllarıyla birlikte zodyakta da yeni bir çağa girileceği ifade ediliyordu. Sonrasında bu yeni çağın müziği de icat edildi: New Age! Gurusu da çıktı. Üçkağıtçılık yapmadan önce Bhagwan adıyla bilinen, rolls royce düşkünü, şimdilerde Osho adyla bilinen (merhum) zat!

Sonra anlaşıldı ki bazı önemli gezegenler kova burcuna giriyor ama astrolojik açıdan yeni bir çağa girmek için daha yüzyıllar var. Meğer bir burçtan yeni burca girmek 2 bin 160 senede bir oluyormuş. Yani 6 çarpı 6 çarpı 60!

Her ne kadar kova burcuna giriş yapılmasa bile önemli gezegenlerin bu burca konuk olmasının dramatik değişikliklere neden olacağını ifade ediyor astrologlar. Son iki yüz senedir hükmeden toprak grubu yerini kova vesilesiyle havaya bırakıyor. Son iki yüz yıl! Ne tesadüf ki kapitalizmin, maddiyatın, mülkiyetin dolaşıma çıktığı zirve yaptığı dönem. Toprak burcunun işaret ettiği özellikler. Peki hava burcu ne anlama geliyor?

Artık mülkiyet, sahip olma hırsı, kapitalizm çöpe! Onun yerini “bilgi” alıyor. Havada ışık hızında yer değiştirmesi mümkün olan veri! O nedenle astrologlar da “büyük veri”yi, “bilgi çağı”nı, teknolojiyi, yapay zekayı teyid ediyor! Zodyaksal zamanın da ruhuna uygun olgular!

Hal böyle olunca veri ile ilgili olumlu ve olumsuz şeylerin ortaya çıkması da astrolojik devinimlerle tespit edilmeye çalışılıyor. Örneğin televizyonda yeni yılın neler getireceği konusunda yorumlarını sunan astrologlar, ev ödevlerini yapmış olarak tahminde bulundular: 2021’de çok büyük siber saldırılar söz konusu olabilir! Web sitelerinde anlık olarak harita üzerinde sunulan siber saldırılar demek ki toprak-hava değişimi söz konusu olduğunda artık global medyanın daha çok dikkatini çeker hale gelecek! Daha çok tahribat veriyor olacak! Yoksa siber saldırı her an var.

Astrologların altını çizdikleri bir diğer konu da yapay zekanın insan seviyesine ulaşma mertebesinin 2020li yıllar bitmeden gerçekleşecek olması. 2040-2050’ler geldiğinde ise çoktan insanı geçecekler! Tabi bu insan seviyesine gelme ve onu geçme tanımlarından ne anlıyorlar net değil! İnsan seviyesi demek insan gibi hak ve özgürlüklere sahip, hür, bilincinde olduğunun bilincinde olan bir zeka seviyesi. Yoksa bir şeyleri (pek çok şeyi) insan kadar hatta ondan daha iyi yapabilir hale gelmek değil!

İşin bir başka ilginç yanı da astrologların varlıkları ile içine girilinen “bilgi çağı”nın bir çelişki teşkil ettiğini tespit edememiş olmaları. Eğer insanlık gerçekten de bütünüyle bilginin-bilimin dikte ettiği bir devre giriyorsa, neden hala astrologlara gereksinim duyuyor? Yoksa eskinin astrologlarıyla yeninin “veri analist”leri yakın zamanda yol üzerinde birleşip tek bir meslek grubunu mu oluşturuyor olacaklar? Ünlü bilim kurgu yazarı Arthur C. Clarke’ın üçüncü yasasında işaret ettiği denklik gibi: “Yeterince gelişmiş her teknoloji sihirden farksızdır”. Bu yasadan yola çıkarak yukarıdaki “yakınsama” ya da “tekillik” ile ilgili de benzer bir yasa üretilebilir mi? Şöyle: Yeterince doğru tahminde bulunan her veri analisti astrologdan farksızdır! (Ya da tersi!)

Herkese Bilim Teknoloji Dergisi; “Dijital Kültür” Köşesi (Sayı 250 08.01.2021)