Bilim insanını icat çıkarmaya (bilim yapmaya) güdüleyen şey merak ama iş insanını o bilimden teknoloji üretmeye güdüleyen şey para!

Herkes “yapay zekadan bö geldi; kusacağım” derken Eric Schmidt tersini düşüyor. Geçen ay TED’de yaptığı konuşmada yapay zekanın hayata katacaklarının muhteşemliğini heyecanla anlattıktan sonra “gereğinden fazla abartmak (over-hyped) ne demek tam tersi hala hak ettiği ilgiyi görmediğinin (under-hyped)” altını çizdi. Schmidt yıllar önce, Google’da CEO iken “Teknoloji özünde yıkıcıdır” (doğru) tespitini de yapmıştı.

Teknoloji gerçekten de yıkıcı! Yıktığı şey eski teknoloji olsa da insanın derdi başka! Yıkıcı etkiyi insan ancak yeni teknolojiden olumsuz yönde etkilediğinde idrak ediyor. Kişisel bilgisayarların gündelik hayatta yaygınlaşması örneğin. Bugün altmış yaşın altındaki pek çok kişi için kişisel bilgisayar hayatı olumlu anlamda dönüştürmüş bir teknoloji. Siz bir de onu 70’li-80’li yıllarda daktilo dünyasında (kullanıcısı, üreticisi, tamircisi, sarf malzeme sağlayıcısı olarak) yaşayanlara sorun! Kişisel bilgisayar daktiloyu yıktı; olan onca insana oldu!

Yapay zeka yaşı otuzun altında olanlara müthiş bir sıçrama imkanı sunarken, üstünde olanlar için er ya da geç yıkıcı bir teknoloji olacak. İşte en popüler tahmin: Gelecek beş-on sene içinde günümüzde insan işgücüne bel bağlayan pek çok meslek yapay zeka destekli yazılım ya da donanımın kontrolüne geçecek. Ve o insan işgücünü işsiz bırakacak.

Hal böyleyken nasıl olur da yapay zeka hala hak ettiği yeri alamamış olabilir? Üstelik bunu altmışını geçmiş birisi söylüyor! Cevap basit. Eğer otuzun üstündeysen ama milyar (olmadı) milyon dolar(lar)la oynuyorsan, gelmekte olan teknolojinin yıkıcılığından kendini kurtaracak imkanlar bulabilirsin. Çünkü o teknolojinin gelmesinde aktif rol alacak potansiyelin var demektir! Schmidt de onlardan birisi (aynı konuşmada, sanki herkesin yaptığı bir şeymiş gibi “geçenlerde bir roket firması satın aldım” demişliği var).

Bellidir ki gelecek beş-on sene içinde yapay zeka insanlığa bir başka kuantum sıçrama yaptıracak. Örneğin en küçük yerleşim bölgesinde bile her konuda dünyanın en bilgili (yapay) doktorlarının çalıştığını düşünün! Böyle bir dünyada sağlık sorunlarının çözümü kolaylaşmaz mıydı? Ya da bir ilacın toplam üretim maliyetinin milyon olmadı bin misli azaldığı bir dünya? Ya da her çocuğun üniversite eğitimine dek kendi anadilinde dünyanın en iyi (yapay) öğretmenleri tarafından yetiştirildiği bir dünya? Soru şu: Hangi tarihsel dönemeçte bu tür sıçramalar insanlığın iyiliği için düşünülmüş de yapay zeka ile de düşünülecek? Hangi firma ürettiği ilacı bedavaya sunuyor? Hangi sağlık sistemi? Sosyal devletin sübvansiyonları olmasa? Bilim insanını icat çıkarmaya (bilim yapmaya) güdüleyen şey merak ama iş insanını o bilimden teknoloji üretmeye güdüleyen şey para!

Schmidt’in yapay genel zeka (AGI) çalışmalarıyla ilgili değerlendirmesi de ilginç bir olasılığa işaret ediyor. Acaba üçüncü dünya savaşını AGI’yi üretim süreci tetikleyebilir mi? Eğer gücün aydınlık tarafı AGI’yi ilk üreten olursa, karanlık taraf onların veri merkezlerini bombalar mı? Peki ilk ulaşan karanlık taraf olursa? Aydınlık taraf sadece veri merkezlerini bombalamakla mı kalır? Şurası bir gerçek ki dünya bu tür problemlerin sadece bir grup insana-ülkeye yarayacak şeylerle çözülmesine olanak sağlamayacak kadar büyük ve çok bilinmeyene sahip.

Herkese Bilim Teknoloji Dergisi; “Dijital Kültür” Köşesi (Sayı 478 04.07.2025)

Eskiden İHA gelecekte İMG!

Yapay zekanın İnsansız Meslek Grubu (İMG) haline getireceği alanlar hangisi olacak tartışmasına giren günümüz meslek sahibi insanının pek çoğu aynı tepkiyi vermekte: Bizim meslek olmaz! Ama öteki hepsi olur! Doktorlar yapay zekanın bir doktorun yerini alamayacağını düşünüyor. Keza avukatlar, öğretmenler, mühendisler, bankacılar, yazılımcılar da. Yaşı tutanlar yanıldıklarını görebilecek!

Pek medya mensupları? Eski bir üst düzey medya yöneticisi bütünüyle yapay zeka ile çalışan bir haber merkezi kurmuş. Dört farklı görevi olan dört yapay zeka uzmanı (teknik tabiriyle agent mı demeli; yani temsilci). Böylece haber üretim süreci bütünüyle yapay hale gelebilecek. Henüz “alfa testi” aşamasında. Yani bir şey ürettikleri yok. Bir tür deney! Olabilir mi? İnsansız Haber Merkezi hayata geçirilebilir mi?

Protestocu kimliğine büründüğü ilk yıllarının anlatıldığı filmde Assange kendisini destekleyecek yandaş bulma konusunda bir eposta oyunu icat etmişti. Fiziksel mekanda birkaç kişi olmalarına rağmen dünyanın dört bir yanında destekçileri olduğu imajı yaratmak için. Sahte eposta hesapları açmış ve o hesaplardan kendisine sorular soran, yorumlar yapan epostaları gönderiyor sonra da oturup uzun uzun onlara cevap yazıyordu. Başarılı olduğu söylenebilir. Çevresindeki destek halkası giderek yükseldi!

Yeni bir teknoloji sıçraması söz konusu olduğunda etkilenecek olan kurumlar genelde üç grupta ele alınıyor: İlk grup rezistansçılar. İster vizyonsuzluk olsun ister mevcut paradigmadan olumlu anlamda istifade ediyor olmaları. Onlar yeni trene atlama konusunda isteksiz oluyor. İkinci grup mevcut koşulların da pek iç açıcı olmamasının verdiği motivasyonla çareyi bu yeni teknolojide bulma ümidiyle kendilerini adapte etmeye çalışıyor. Bunlara da dönüşümcü demek uygun olacaktır. Dün dijitale dönüşüyorlardı bugün yapaya dönüşmeye hazırlanıyorlar. Üçüncü grup ise yeniler. Onlar o yeni teknoloji sayesinde motive olarak iş dünyasına giriş yapıyor. Pek çoğu geldiği gibi gitse de geriye kalan birkaç tanesi dünyayı yerinden oynatmaya yetebiliyor.

Yapay dönüşüm sürecinde de benzer bir durum söz konusu olacaktır. Dün dijital karşısında dönüşebilen ya da yepyeni ürün, hizmet ya da bakış açıları ortaya çıkaranlar bugün yapay karşısında belki de rezistansçı ya da en olmadı dönüşümcü konumuna düşecek. O arada ortaya yepyeniler çıkacak!

Bu tepkilerin hiçbiri yanlış değil. Her kurum, her birey kendi dinamikleri, koşulları ve imkanları doğrultusunda hareket ediyor. Yapay olan, kendilerini olmayan birisi ya da bir şey olmaya zorlama çabası. Dijital dönüşüm sürecinde de bunun ne anlama geldiğini idrak edebilenler dönüşüm tünelinden zaferle çıkmayı başardı. Zorla girenlere ise tünel mezar oldu. Benzer bir durum güncel paradigma değişimi olan yapay dönüşüm için de geçerli. Yapay zeka dönüşümünün ne anlama geldiğini idrak edemeyen birey ya da kuruluşlar bu kez de yapay tünelden çıkamayacak. O sırada ortaya yüzde yüz “yapay yerli” ürünler, hizmetler, icatlar çıkacak!

İnsan eli değmeyen bir haber merkezi kurulabilir mi? Haberi yapan yapay, haberi toplayan yapay, haberi analiz eden yapay, haberi dağıtan yapay, haberi okuyan yapay! Geriye ne kalıyor? Haberi izleyen-okuyan-dinleyen mi? E o da yapay olsun da bitsin bu işkence! Eskiden “Yaşlılara Yer Yok” idi. Gelecekte “İnsana Yer Yok (mu olacak?)”

Herkese Bilim Teknoloji Dergisi; “Dijital Kültür” Köşesi (Sayı 472 16.05.2025)

Dijital Zeki Bey’i telifini ödemeye hazır her firma kullanabilecek!

Kuantum sıçraması yapacak derecede yeni teknoloji demek aynı zamanda norm ve standartları da değiştirecek teknoloji demek. Dün web, sosyal medya böyleydi. Günümüzde de yapay zekâ, metaverse, blokzinciri gibi teknolojiler.

Bu tür teknolojiler sadece işlerin daha verimli, hızlı ya da kaliteli yapılmasını sağlamakla kalmıyor, aynı zamanda bambaşka bakış açıları da getiriyor. O nedenle normları değiştiriyor; kendi standartlarını koyuyor.

Otonom aracı pizza teslimatında kullanmak örneğin. Mevcut norma göre moto-kürye olmadan pizzayı şubeden adrese teslim etme işinde kullanılabilir. Ancak daha fazlasını da yapabilir. Örneğin aracın içine otomatik pizza pişirme düzeneği kurulursa, bu araç sadece moto-küryeyi değil aynı zamanda tüm pizza şubesinin yaptığı işi üstlenebilir.

Yapay zekâ destekli teknolojiler insan iş gücünü ıskartaya çıkarırken, insan da boş durmuyor. Bu süreci ivmelendirmek için insan iş gücünün yaptığı işin kalitesinin düşmesi için elinden geleni yapıyor. Örneğin istihdam yaratanlar çalışma şartlarını zorlaştırıyor, iş yükünü artırıyor ama işçisine sunduğu ekonomik imkanları geliştirmiyor. En son Hollywood çalışanları da greve gittiyse, Bangladeş’teki işçi çocuklar ne yapsın?

Buna karşılık hayattan bezmiş insan işgücü de kendisine sunulan şartlar karşısında yangına körükle gidercesine yaptığı işi daha da kalitesizleştirmek için elinden geleni yapıyor. Daha doğrusu bunun için ekstra bir çaba harcamaya gerek yok. Hiçbir şey yapmamaları ve öğrenmemeleri yeterli. Gerek yüz yüze gerekse de telefon ile etkileşim kurulan satış süreçlerinde.

Yapay zekâ bu süreci ele geçirdiğinde ne olacak? Telefonda müşterileri robotik sesler mi karşılayacak? Metaverseteki ya da AVM’deki mağazalara giden müşterilere tek-tip üretilmiş robotlar mı hizmet verecek? İşin içine tasarım ve müşteri odaklılık dahil edilirse burada da paradigmasal bir değişim gözlenebilir. Şöyle:

En sevdiğiniz müzisyen Zeki Müren olsun. GSM operatörünüz bir sonraki abonelik yenileme döneminde sizi telefonla aradığında karşınızda Zeki Müren’i bulabilirsiniz. Zeki Bey sizinle o güzelim İstanbul diliyle konuşur. Hadi gelin de hayır deyin bakalım! Peki GSM operatörünüz sizin Zeki Müren’i sevdiğinizi nereden bilecek? Ya siz beyan edeceksiniz ya da sosyal medyada izinizi sürüp öğrenecek.

Dijital Zeki Bey sadece güzel konuşması ile sizi etkilemeyecek, aynı zamanda soracağınız her türlü soruya tatminkâr cevaplar verecek. Çünkü bir dakika deyip sizi beklemeye alarak sağındaki solundaki çalışma arkadaşlarına sorduğunuz sorunun cevabını öğrenmek için danışmayacak. Bilgi hazinesinde kurumun her türlü imkanları, hizmetleri, verileri saklanmış olacak. Dijital Zeki Bey sorunuza saniyeler içinde cevap verecek. O her şeyi bilecek!

Sadece ses de değil. Diyelim ki bankanızın metaverse şubesine gidip işlem yapacaksınız. Elbette sıra beklemek diye bir şey olmayacak; çünkü herkese yetecek kadar yapay zekâ müşteri temsilcisi olacak. Üstelik her seferinde sizi özel temsilciniz karşılayacak. Örneğin Dijital Zeki Beyiniz. Bildiğiniz görüntüsü, sesi, konuşmasıyla. Tabii ufak bir ek ücret karşılığı!

Peki nasıl olacak da o GSM operatörü ya da banka Dijital Zeki Bey’in sesini, görüntüsünü kullanabilecek? Gidip yasal varislerinden izin alarak. Ayrıca bir ismin tek bir marka ile anlaşmasına da gerek yok. Dijital Zeki Bey’i telifini ödemeye hazır her firma kullanabilecek.

Herkese Bilim Teknoloji Dergisi; “Dijital Kültür” Köşesi (Sayı 389 21.09.2023)

Yüzlerce binlerce genel yapay zekalar, on yıl içinde birleşik bir süper zekaya dönüşebilir!

Toplumsal zekâ kavramı daha ziyade bir metafor. Toplumların da bir zekâsı olduğundan bahsedilebilir belki ama bu, insandaki zekanın binlerce-milyonlarca misli daha geniş kapasiteli versiyonu anlamına gelmez! Yapay zekanın “genel” denilen seviyeye ulaşıp da “insan gibi” işler hale gelmesi her ne kadar dramatik bir toplumsal dönüşüme neden olacaksa da sonraki olası üçüncü aşama “zekâ” olgusunun bireyselden toplumsala geçmesinin bir başka adı olarak değerlendirilebilir.

Bazı uzmanlar, yapay zekanın üç evresinden bahsederken ikinci evre olan genel yapay zekâ seviyesi bile ulaşılması arzu edilen-beklenen-talep edilen bir düzey olup olmadığı tartışmaları devam etmektedir. İnsanlık gerçekten de kendisi gibi muhakeme yeteneğine sahip, doğaya-dünyaya hükmetme haklarını “paylaşacağı” bir başka “canlı türü”nü geliştirmek istiyor mu? Öyle bir rakip ki ipin ucunu biraz kaçırsan, insanlığı da kontrol altına alma potansiyeline sahip! Aynı uzmanların üçüncü evre dediği, süper yapay zekâ buna işaret ediyor.

Gerek konu zenginliği (genişlik) gerekse de bu konuların her birinde detay zenginliği (derinlik) boyutlarından insan seviyesine ulaşacak bir yapay zekâ modelinin, eğer bu iki boyutlu seviyeye ulaşabilirse, yerinde de durmayacağından ve daha da gelişeceğinden korkuluyor! Marks ile Engels’in Komünist Manifesto’daki seslenişine işçiler değil belki ama yapay zekâ cevap verebilir. Birleşebilirler! Süper yapay zekayı oluşturmak üzere!

Aslında biyolojik evrimde bu tür bir çok-boyutluluğa geçişten bahsedildiği biliniyor. Tek hücrelilerden çok hücrelilere geçiş aslında bir tür “birleşme”! “Kendi” olma halini daha Büyük Bir içinde eritmeye feda eden bir evrilme! Öyle bir evrimsel sıçrama ki yaşamı bugün bilinen haliyle müthiş zengin bir düzeye ulaştırmış.

Benzer bir durumun, çok daha karmaşık bir zekâ modeline sahip yapay zekanın evriminde de gerçekleşmemesi için hiçbir sebep yok! İnsan-gibi düzeyine ulaşmış yapay zekalar, bir adım daha ileri gidip, kolayca birleşik yapay zekâ halini alabilirler! İnsan-gibi genel yapay zekâ seviyesine gelecek 70-100 sene içinde ulaşılabileceğini öngören uzmanlara göre bundan sonrası için fazladan bir on yıl yeterli olacaktır. Yüzlerce binlerce genel yapay zekalar, on yıl içinde birleşik bir süper zekaya dönüşebilir!

Bu aşamada iki kritik soru gündeme getirilebilir. İlki, daha önce de belirtildiği gibi, insanlık “makine”nin bu düzeye ulaşmasını gerçekten istiyor mu? İkincisi ise genel seviyeye ulaşmış yapay zekalar, birleşik bir yapay zekanın parçası olmayı “kabul eder” mi?

İnsanlık makinenin hangi düzeye gelmesini isteme konusunda herhangi bir uzlaşıya varabilmiş değil. Bir kısım bilim insanı “makinesin sen makine kal” nakaratını baz alarak, böyle bir zekâ seviyesine yükseltmeyi gerekli görmemekte. Bu görüş günümüzün standart kapitalist bakış açısını da yansıtmaktadır. İnsanlık yapay zekayı, işleri daha verimli ve daha ucuza yapsın diye istiyor. Tıpkı öteki bütün makineleri, genelde teknolojiyi, istediği gibi. Ama teknoloji kimi zaman pek de arzu edilen yönde gelişmiyor. İnsanlık uzaya gitmek isterken bilgisayarı icat etti! Şimdi sorun şundan dolayı da karmaşıklaşıyor: Artık bu kararı sadece insan vermeyecek! Gün geçtikçe güçlenen “makine” de gün gelecek; karar verme sürecine ortak olacak! Peki tüm bu dönüşüm süreci; insan ile tanrı ontolojik birlikteliğini analiz etmede bir simülasyon olarak kullanılabilir mi?

Herkese Bilim Teknoloji Dergisi; “Dijital Kültür” Köşesi (Sayı 295 18.11.2021)

Dijital hayatta en hakiki mürşit yapay zekâ olabilir mi?

Yapay zekâ kişisel gelişim dünyasını değiştirebilir mi? Daha cüretkâr soru şu olacaktır: Ne zaman değiştirecek? İster fizik ister metafizik boyutta olsun kişisel gelişim olgusunun temelinde kişinin kendi içindeki perdeleri kaldırıp, özünü görebilmesi yatıyor (“kendini bil”).

Kişisel gelişim aktivitelerinin gayesi aslında birey için tetikleyici bir unsur oluşturmayı başarabilmek. Yoksa (kendi başına) bir kişisel gelişim kitabı ya da semineri kişinin öze ulaşmasını temin edecek diye bir kural, zorunluluk ya da garanti yok! Aynı kitabı bin kişi okuyor ancak on tanesi için tetikleyici bir faktör olabiliyor! Diğerleri için “işe yaramaz” statüdeki kitap, o on kişinin hayatını değiştiriyor! Bu tetikleyici olma hali aracın (kitap, seminer vb.) içeriği ile ilgili olmak zorunda da değil. Kişinin o deneyimi yaşarken içinde bulunduğu ruh hali, motivasyon düzeyi vb. gibi kişisel unsurlar da çevre faktörü olarak yerini alabiliyor. Bir başka deyişle o on kişiden birisi yaşamının bir başka döneminde o kitabı okusaydı belki o da olumlu yönde etkilenmeyecekti!

Tüm bunların yapay zekâ ile ne ilgisi var? Zaman gelecek birileri de safra kesesi röntgenlerini, ulaşım araçlarını, akıllı telefonda kurulan alarm vakitlerini baz alarak yapay zekâ uygulamaları geliştirmeyi bir kenara bırakacak. Bireylerin gün boyunca yapıp ettiklerine, konuşmalarına, duygu durumlarına odaklanacak. Bunun sonucunda da bireyin kendisini geliştirmeye yönelik dijital yaşam koçu kıvamında yazılımlar geliştirilebilecek.

Dijital yaşam koçu bireyi nerede, hangi düzeyde bulduysa oradan itibaren onu “geliştirme” yolunda çalışmaya ayarlı olacak. Böylece öncelikle “başkalarını örnek alma” sürecinin olası yıkımından bireyi kurtarmış olacak! Herkes zengin olmak istiyor diye zengin olmak istemeyi, çevresindeki herkes son model akıllı telefon sahibi olduğu için onlardan bir tanesine sahip olmayı istemeyi başarı, mutluluk ya da yaşamın anlamı olmaktan çıkaracak. Onun yerine bireyin ne yaparken, neye sahip olurken mutlu olduğunu bulması konusunda ona yardımcı olacak.

Böyle bir yaşam koçunun desteğiyle yol alan günümüzün Z Kuşağı belki de ebeveynleri gibi 40-50 yaşlarına geldiğinde hali vakti yerinde mutsuz bireyler olmak yerine, mutlu bir itfaiyeci, mutlu bir ev kadını, mutlu bir ilkokul öğretmeni, mutlu bir loto bayii olacak. Çünkü ne istediğini çok erken yaşlarda bilmiş, yaşamını ona göre yönlendirmiş olacak!

Yapay zekâ işin içine girdiğinde sorulması zaruri olan bir soruyu burada da samimiyetle sormak lazım: Peki müthiş sıçramalar nasıl sağlanacak? Öyle ya; bireyi bulduğu noktadan adım adım, yavaş yavaş geliştirme modeline uymak zorunda olan yapay zekâ köyde doğmuş bir çocuğun ülkenin cumhurbaşkanı olmasını ya da dünyayı kurtaracak bir aşıyı keşfetmesini garanti edemeyecek!

Bu düzeye gelmiş bir toplumda bellidir ki bu tür istisnai bireyleri de erken yaşta tespit edecek ve onlara özgü müstakil birer dijital yaşam koçu uygulamasını devreye alacak mekanizmalar da gelişmiş olacaktır. İnsanlık icat çıkarma işini belki de artık “makine”lere bırakacak! Bir kısım bunun sefasını sürerken geriye kalanlar makineden de değersizleşen bir yaşama mahkûm edilecek! Sizin çocuğunuza hangi rol düşecek?

Herkese Bilim Teknoloji Dergisi; “Dijital Kültür” Köşesi (Sayı 263 09.04.2021)