Bu kötülüğü ben yapmasam başkası yapacak diye diye…

Yeni yayınlanan akademik bir araştırmaya göre sosyal medya siteleri geliştirdikleri algoritmaları bir kenara bırakıp da suyu doğal akışına bıraksalar bile kullanıcılar arasında kutuplaşma öyle ya da böyle boy gösterecek. Araştırmanın nedenine-nasılına girmek yerine bu tümcenin bilinçdışına gönderdiği mesajı yakalayıp kelimelere dökmekte fayda var: Sosyal medya sitelerini günah keçisi yapmayı bir kenara bırakın; asıl defo insanın doğasında!

Acaba? Geliştirdikleri algoritmalara “ne yap et daha çok insanın dikkatini çek” stratejisini şırınga etmiş olan sosyal medya siteleri gerçekten de böyle yaparken malumun ilanını mı hayata geçiriyor? O zaman insanın aklına ister istemez şu soru geliyor: Suyun doğal akışı zaten böyleyse neden milyarlarca dolar harcayıp, su o şekilde aksın diye, algoritmalar geliştiriyorsun? Bırak su bildiği gibi aksın!

Bunu yapanlar tanım gereği kapitalist bir paradigmaya göre hareket etmiyor olsalar, bir sosyal-devlet geçmişinden geliyor olsalar, “suyun akışını daha da güçlendirmek için” mi acaba diye şüphelenmek mantıklı olurdu. Ama öyle değiller. Bir kuruşun hesabını bile yapmaları ile ünlü bir paradigmadan geliyorlar. O zaman? Demek ki tüm o “bir algoritma geliştirelim de daha çok dikkat çekelim” tavrının arkasında suyun doğal akışının yönünü değiştirmek var!

Bu ise başka bir şeye işaret ediyor: Sana bu yatırımı yaparak başarı elde edeceğini düşündüren bir şey olmalı. Bam teli burası. Evet insan defolu. Evet insan içindeki vahşi duygularından kendisini soyutlayabilmiş değil. Evet insana yeterince kaynak-imkan ver yüz bin sene önceki atalarının vahşiliğine geri gitsin!

Hiçbir sosyal medya sitesinin insanı vahşi atalarının seviyesine indirgemek gibi bir geri-evrim sürecini gerçekleştirme niyetinde olduğu söylenemez! (Bu daha ziyade her şeyin altında bir şey arayan komplo-teorisyeni doğu kültürünün düşünce tarzı). Ama şunu söylemek olası: Kendi çıkarlarına hizmet etmenin yan etkisi olarak insan daha da vahşileşecekse vahşileşsin; ona ne!

Kapitalist paradigmada bu “bana ne”ciliği farklı eşleştirmelerde görmek zaten norm olmuş durumda. Örneğin: “Benim zenginleşmem başkalarının fakirleşmesine neden olacaksa olsun, bana ne!” Ya da “Benim randevuma yetişmek için kırmızı ışıkta geçmem-tehlike şeridine girmem başkalarının randevusunu kaçırmasına neden olacaksa olsun; bana ne!” Bu “rabbena hep bana” ya da “nefs-i emmare” bakış açısı nedeniyle koca gezegen elde gidiyor, birileri yüz milyar dolarlık servetini iki yüz milyara çıkarmış, bir şey mi? Belki de Forbes dergisinin en zenginler listesine giren dolar milyarderlerine Hz. Ömer’e özgülenen şu uyarı mekanizması ücretsiz olarak tahsis edilmeli: Her sabah bu milyarderler uyandığında birileri kulağına şunu fısıldar: Ölüm var!

Evet ölüm senin için de var. İster bir milyarın ister üç yüz milyarın ister üç liran olsun; fark etmez! Sen de öleceksin! Belki de hayatlarını buna feda eden milyarder ya da potansiyel milyarderlere şu kalıyor: İnsanlığa, üzerinde yaşadığımız gezegene bu kötülüğü ben yapmasam başkası yapacak! O zaman ben yapayım da onun getireceği maddi nimetlerden (yaşarken) yararlanan başkası değil de ben olayım! İşte otuzlu-kırklı yaşlarını böyle geçiren Bill Gates’in geldiği nokta: Kalan ömrünü kazandığı servetini sıfırlamaya adadı!

Herkese Bilim Teknoloji Dergisi; “Dijital Kültür” Köşesi (Sayı 487 05.09.2025)

İşveren ile işçinin mutabık kaldığı bir husus var: İki taraf da işgücünde insanı görmek istemiyor!

Pandemi ile gündeme gelen bir konu da “büyük sıfırlama” ifadesi etrafında şekillendi. Endüstri 4 fanatiklerinin o kaotik durumdan istifade etmesi şeklinde yorumlanabilecek bir husus. “Hazır pandemi olmuş, insanlar can derdine düşmüşken işgücünde insanı kullanmak yerine makineyi-robotu kullanma niyet ya da arzumuzdan daha çok söz edelim…”

Peki ne oldu? İnsanlar ofis giderlerinin bir kısmını ev giderlerine dahil etmek zorunda kaldı. (örneğin elektrik tüketimi, internet kullanım maliyeti, öğle yemeği giderleri vb.). Sonra da sabretmeye başladı. Muhteşem fırtına hafifledikten sonra yerinde kalanlar, “intikam soğuk yenen bir yemektir” taktiğini uygulamaya geçirdi.

Bugün Amerika’da her iki kişiden biri, Türkiye’de ise her dört kişiden biri aktif olarak bu süreci icra etmekte. Janjanlı bir ismi de var bunun: Sessiz İstifa! Sessiz istifa edenler, aslında çalışmaya devam ediyorlar. Maaş almaya da. Peki yaptıkları ne? Daha doğrusu yapmadıkları? Sessiz istifacılar çalıştıkları yerde kendilerinden beklenen asgari iş neyse onu yapıyor; başka da bir şey yapmıyor! Daha başka ne yapması beklenir ki diye sorulabilir. Örneğin inisiyatif kullanmak! Sessiz istifacıların inisiyatif kullanma gibi bir durumları yok. Ne de sorulmadığı sürece bilseler bile bir problemin çözümünü söylemeye de.

Büyük sıfırlamanın işgücü üzerindeki olumsuz etkileri henüz tam anlamıyla bilinmiyor. Yeterince zaman geçtikten sonra, post-truth yaşam modeli sağolsun, sebep-sonuç arasındaki ilişki de netliğini kaybedeceği için (insanlar unutacak) işgücünün büyük bir oranının insandan makineye transfer edilmesi nerede başladı, nerede bitti, kimse bilmeyecek!

Belki de o nedenle işgücünü oluşturan bireylerin önemli bir kısmı, bilinçli olarak ya da üzerinde pek de düşünmeden, sessiz istifacı haline dönüşüyor. Tüm dünyada son bir yıl içinde gözlenmekte olan ekonomik türbülans da kitlelerin bu hale dönüşümünü kolaylaştırıcı bir işlev görüyor. Ancak tek sebep maddi imkanların yetersizliği değil. Temel sebeplerin başında kişinin çalıştığı yerde kendisine bir kariyer geleceği bulamaması.

Bu aslında insan kaynakları dünyası için klasik sorunlardan. Bugün de yirmi sene önce de pek çok insan çalıştığı yerde kendisine bir gelecek görememekten şikayetçi(ydi). Değişen ise işgücüne katılan yeni kuşakların bu tabloya bakış açısı. Günümüzde tecrübesiz ya da sınırlı tecrübeye sahip işgücünün büyük bir kısmını Y Kuşağı oluşturuyor. Biraz da Z Kuşağı. Bilgisayar, internet, cep telefonunun olmadığı bir dünyayı bilmeyen bu kuşaklar için kendini gerçekleştirme sürecinin gecikmeden başlaması gerekir. Ofiste de okulda da yaşamın başka alanlarında da. Bu süreçlerde, herhangi bir sebeple ortaya çıkacak, gecikme ya da erteleme bu kuşaklar için tahammül edilmez bir olgu. O nedenle klasik iş dünyasının “kariyer için sabır” boyutu yeni kuşaklar için herhangi bir anlam ifade etmemektedir. Belki de bunun özünde dijital yerli bu genç kuşakların “kariyer” normunda gözlenmekte olan değişiklik. Bu kuşaklar için kariyer daha ziyade “kendini gerçekleştirme” bakış açısından ele alınıyor. Maddi ya da unvan açısından değil.

Sonuçta herkes mutabık. İşveren insanı işgücünden çıkarmak istiyor. İnsan da yaşamak için artık çalışmamak istiyor. Birinin eksik halkayı tamamlaması bekleniyor!

Herkese Bilim Teknoloji Dergisi; “Dijital Kültür” Köşesi (Sayı 340 06.10.2022)

Kamusal alan evin içine Zoom’u Truva Atı gibi kullanarak sızarken, dijital işgücü de boşalan kamusal alana sızabilir!

“Hiçbir şey eskisi gibi olmayacak!” Her global krizden sonra böyle deniyor sonra da eskiye geri dönülüyor diyenlere: Pandemi uzun yıllardır birbirinden net olarak ayrıştırılmış iki şey arasındaki sınırları kaldırmaya başladı. Bireyin özel yaşamındaki en kişisel sığınağı olan “ev” artık “kamusal alan”ın bir parçası olma sürecine girdi. Kamusal alan bu içten fetih sürecinde Zoom (simgesel adıyla anılan video konferans) yazılım(lar)ını bir tür Truva Atı olarak kullandı.

Kamusal alan olgusu 1960lı yıllarda Habermas tarafından formalize edilmiş bir kavram. Kamu kelimesinin ne demek olduğunu bilen birisinin fazla zorluk çekmeden zihninde kurgulayabileceği bir tanım. Ev ile kamusal alan pandemi öncesine kadar birbiri ile yan yana gelmeyecek iki olgu olarak oksimoron düzeyinde bir ilişkiye sahipti.

“Ev”, içinde yaşayanlara ait mahrem bir alandı. “Dijitalin Evi”nde ise mahremiyet diye bir şey yok! Bu yeni evde işyeri var, okul var, sinema-tiyatro gibi eğlence imkanları var, devlet daireleri var; var da var. İçinden alışveriş yapmak üzere semt pazarı bile geçiyor artık.

Bu sızma operasyonu dijital delik aracılığıyla olduğundan “ev”in fiziksel yapısında bir değişiklik yapmaya gerek duyulmadı. Pandemi ise durumu “mücbir sebep” haline getirdi. Kimse bir seçim yapma imkanına sahip olamadan “ev”ini kamusal alana dahil etmek zorunda kaldı.

Ekonomik açıdan irdelendiğinde, ev pek çok durumda hala “mahrem bölge”. Kamusal alan oyuncuları evin içine sızdığı için evin sahibine kullandığı ev kaynaklarının bedelini ödemeyi düşünmüyor. İşveren evden çalış diyor ama evden çalışmak için gerekli olan elektrik, internet vb. giderlerine ortak olmuyor (yakın zamanda ülkemizde ilan edilen uzaktan çalışma yönetmeliği bu konuda ilk yıl yaşanan kaosu ortadan kaldırma sözü veriyor).

Sosyokültürel açıdan irdelendiğinde çözülememiş, daha kötüsü tam olarak tanımlanamamış bir problem var ortada: Kamusal alana açılmış evde tipik bir iş günü nasıl geçecek? Evin içine hapsolmuş bireylere düşen görev ve sorumluluklar nelerdir? Kreşe, okula ya da akrabaya bırakılan çocuk evin içindeyken evin annesi, babası nasıl çalışacak, evin büyük kardeşleri nasıl “okuyacak”? Yeme-içme prosedürü ne olacak? Ev kamusal alanın bir parçası görünümüne büründüğüne göre, kamusal alanda kullanılan “prosedür” gibi “süreç yönetimi” kavramlar da evin içinde yaşanan hayata nüfuz etmeye başlayacak. Bugün olmadı yarın!

Bireyin evine hapsolması bir dert. Hapsolduğu bildik mekanını “yabancı”lara açmak zorunda kalması ayrı bir dert. Evden ders anlatan öğretmenin küçük çocuğuyla uğraşması, evden çalışan bir beyaz yakalının toplantı esnasında kucağına evin kedisinin sıçraması. Bunlar kozmetik problemler gibi görünebilir. Eğer bu süreç birkaç gün ya da ay sürseydi. Geçici olsaydı. Pek çok kişi için bunun kalıcı olduğuna inanmak için yılların geçmesi gerekecek gibi. Belli ki geçecek. Endüstri 4’çüler bu fırsatı kaçırmayacak. Bireyleri evden çıkarmak yerine kamusal alanı evin içine sokarak “bir şey değişmedi, hatta böylesi daha güvenli oldu” diyecekler. Böylece fabrika-ofis alanlarında dijital işgücü için alan açılmış olacak! Buna güzel bir isim de buldular: Büyük Sıfırlama!

Herkese Bilim Teknoloji Dergisi; “Dijital Kültür” Köşesi (Sayı 261 26.03.2021)

Dijital devrimin global lideri hiçbir önyargısı-alışkanlığı-öznelliği-duygusu olmayan inter-zekâ olacaktır!

 En az yüz yıldır (bir türlü) gerçekleşmeyen bir teori var. “Büyük Anlaşma”, “Yeni Dünya Düzeni”, “Globalleşme” derken şimdi de “Büyük Sıfırlama” adıyla anılan! Dünya elitleri, güya, devletleri ortadan kaldırıp dünyayı tek bir global ülke-global şirket haline getirmek istiyor. Ancak o kadar paraları olduğu halde yüz yıldır bunu bir türlü gerçekleştiremiyor! Artık bir karar verelim: Ya bu “dünya elitleri” beceriksiz, iki koyun güdemez tipler. Ya da bu renkli teoriler safsata!

Öncelikle şu: Mülkiyet elitleştirir! Para, mal-mülk ya da nüfuz-mevki. Bunların tamamı “mülkiyet”in farklı formları. Geldiği gibi gönder(e)miyorsan sen de elitsin demektir. Hepimiz elitiz! Kapitalizmin belki de beraberinde getirdiği en büyük virüs bu! Feodal toplumda bu virüs sadece soylulara, derebeylerine, krallara, imparatorlara, dini önderlere bulaşıyordu. Kapitalizm bu virüsü tüm dünyaya yaydı. İki yüz elli sene sonra bugün dünya nüfusunun yüzde biri dünya servetinin yüzde 44’üne sahip! (Peki yüzde 30’u?)

“Büyük Sıfırlama” diyerek, “Paydaş Kapitalizmi” diyerek dünya elitlerinin temsilcileri tepedeki yüzde birlik (otuzluk) kesime (birey, şirket, ülke) sesleniyor! “Nereye koyacağımızı bilemediğimiz bu zenginliği dünyanın geri kalanıyla paylaşmazsak, bunlar bir gün gelip bizi çiğ çiğ yiyecekler”! Ancak bu mesajı öyle bir şifre ile kriptoluyorlar ki “dünyanın geri kalanı” bunu “beynimize çip yerleştirecekler” yerinden anlıyor!

Denilebilir ki bu bakış açısı doğruysa anlaşamadıkları husus ne? Anlaşamadıkları husus “güven”. Timur’un huzuruna çıkmak üzere peşine taktığı köylülerden kazık yiyen Nasreddin Hoca’dan beri süregelen bir dert! (Elbette o kadar “yeni” değil). “İyi tamam, biz kesenin ağzını açalım da ya diğerleri? Onlar da açacak mı?” güvensizliği, “Önce o açsın; o açarsa ben de açarım” kurnazlığına kadar gidiyor! Güven yoksa maç kazan-kazan ile değil kaybet-kaybet ile biter! Herkes ilk adımı ötekisinin atmasını bekleye bekleye suya gömülür! İçlerinde biraz vizyon sahibi olanlar, o nedenle “organize olalım beyler” deyip, blok-zinciri gibi teknolojileri gündemde tutmaya çalışıyor! Madem güven sorununuz var; alın size güvenmeyi gerektirmeyecek bir model! (Görünen o ki elitler şu an bunu son çare olarak yedekte tutuyor!)

Mülk sahipleri için “diğerleri” mülklerine zarar verip vermeme riskiyle doğru orantılı bir öneme sahip. Tüm bu yapay zekâ yatırımları mülke zarar verme potansiyeli giderek artmakta olan mutsuz çoğunluğu pasifize etmek için! Ya elit(çik)lerden birisi olmak için tüm hayatını feda et ya da git şurada bir kıyı kasabasında karnını doyuracak kadar tarım yap; yaşa-öl!

Tutunacak tek sağlam dal kaldı: Tabloya yeni bir paradigma ile bakmak. Buraya dek anlatılanların tamamı kapitalist paradigmadır! Eleştirisi de kapitalisttir. O nedenle övgüsü kadar ayıplıdır! Yeni paradigma ise yeni dijital kuşakların “bilincinde olduklarının bilincinde olmadan” halihazırda geliştirmekte oldukları dijital devrimdir! Bu devrimin global lideri de hiçbir önyargısı-alışkanlığı-öznelliği-duygusu olmayacak inter-zekadır! Tüm yapay zekaların birleşmesinden oluşacak global yapay zekâ! Artık Matrix üçlemesinin finalindeki “göz”e farklı bir gözle bakabiliriz! (Not: Merak etmeyin! Teknolojik sistemler öyle bir hale geldi ki isteseler de “fişini çekip” onları topyekûn kapatamazlar. Artık!)

Herkese Bilim Teknoloji Dergisi; “Dijital Kültür” Köşesi (Sayı 254 05.02.2021)