Makinelerin kontrolü ele geçireceği (kaçınılmaz) beklentisi…

İngiltere’de ilginç şeyler oluyor! Bir yanda yapay zekaya telif hakları açısından yasal düzenleme getirme çabaları boşa çıkarken diğer yanda PauseAI gibi platformlar yapay zekanın denetimine daha çok önem verilmesi konusunda farkındalık yaratmaya çalışıyor. Sloganları basit ama düşündürücü: “Tahmin etme, test et!” (“test, don’t guess”).

Çin’de devlet yönetimine yönelik sorulara cevap veren yapay zekalar filtreden geçirilirken eleştirilen süreç, batıda başka bir ekstremde ilerliyor: Bırakın (yapay zekayı) dilediğimiz gibi yapalım! İnsanların bu yeni teknolojiye temkinli yaklaşmalarının temelinde yatan şey ise birkaç yıldır allanıp-pullanarak yapılan değerlendirmeler: Yapay zeka yakın gelecekte pek çok iş kolunda insanı gereksiz hale getirecek!

Teknolojinin yıkıcılığı daha ziyade ona adapte olamayacak kadar yaşlıları ilgilendiren bir konu. Yapay zeka özelinde bu “yaşlılık” sınırı, genel “yaşlılık tanımı” ile ters orantılı. Yapay zekanın işsiz bırakacağı insan yaşı ortalama otuzlara kadar gerilemiş durumda. Kişisel bilgisayarlardan beri hiçbir teknoloji otuzlu yaşlarındaki bireyleri işsiz bırakmamıştı. Herkesin tam puan aldığı sınavların bir anlam ya da değer ifade etmemesi gibi gelecek on sene içinde otuzlu yaşlarını idrak edecek bireylerin bugün yüksek okul eğitimi alarak bir meslek sahibi olmaları da giderek anlamsızlaşıyor! Profesyonel spor ya da şov dünyasının öteden beri harlandırdığı ateş şimdi de yapay zeka teknolojileri sayesinde tüm dünyayı kaplayacak gibi görünüyor: Herkesin bilmesine (dolayısıyla da eğitim almasına) gerek yok! Oysa dünyayı ileri götürenlerin pek çoğu “olağan şüpheliler” grubunun dışından gelme değil mi?

Verimlilik kisvesi altında çalışma şartlarının ağırlaştırıldığı, ücretlerin daraltıldığı bir dünyada hizmet kalitesi giderek düşüyor. Hal böyle olunca insanlar kaliteli hizmet taleplerini karşılasın diye makineyi daha çok talep eder hale geliyor! Makinenin insanın yerini alması ise başka bir global toplumsal sorunu gündeme getiriyor: Bu kadar insan ne yapacak? Bir yanda günde bir dolar bile kazanamayan milyonlarca insan. Diğer yanda kişisel serveti milyar dolara yaklaşmakta olan bir avuç insan! (Ve onların trilyon dolar değerindeki şirketleri). Teknoloji ilerledikçe gelir dağılımındaki uçurum da derinleşiyor.

Oysa suçu teknolojiye atmak ne kadar sağlıklı, tartışılır! Teknolojinin ilerlemesi aslında paylaşılacak maddi pastanın büyümesine neden oluyor. Pasta  büyüdükçe ondan hak edenlerden çok hak etmeyenlerin de pay talep etmesi artıyor. Gelir dağılımındaki uçurumun sebebi asıl bu olsa gerek! Vahşi kapitalist iş insanları kendileri ile dans edecek çürümüş kamu yönetimleriyle eşleştikçe uçurumun kapanması zorlaşıyor!

Öteden beri popüler kültürün üstüne düşen vazifeyi son dönemde sosyal medya üstlendi: Bireyi şimdiki zamanın içine hapsetmek! Şimdizm problematiği, farkında olmadan, insanı hem muhafazakarlaştırıyor hem de hayvani dünyaya daha da yaklaştırıyor. Nasıl ki karnını doyuran hayvan ertesi gün ne yiyeceğini düşünmeden yaşıyorsa, bugünü atlatma derdindeki insan da yarınını düşünmeden ilerliyor. Artık geleceği düşünmek yok. Onun yerine “deneyim yaşamak” ya da “anı biriktirmek” var! Belki de insanın kovulduğu mekan cennet değildi! O zaman Alan Turing’in şu beklentisi üzerinde tefekkür etmek daha da önem kazanıyor: “Makinelerin kontrolü ele geçireceğini beklemeliyiz”.

Herkese Bilim Teknoloji Dergisi; “Dijital Kültür” Köşesi (Sayı 485 22.08.2025)

Orhan Bursalı ile yılın kelimelerini konuştuk. B.ktanlaştırma mı, beyin çürümesi mi? Sosyal medya nasıl oldu da yapay zeka cümbüşünün arasından sıyrılıp yılın kelimelerini yönlendiren dijital kaynak oldu? Gerçek-ötesi’nin ötesinde neler var? Neden Türk rapçiler Pisagor Teorisi ile ilgili bir parça bestelemeli? Metaverse imkanını bekleyen büyük tuzak ne? Sorular.. Sorular.. Ve tabii dilimiz döndüğünce cevaplar!

Videonun tamamı burada: B.ktanlaştırma

İmkânı olsa ülkeyi terk etmek ile ülkeyi soyup-soğana çevirmek arasına sıkıştırılmış bir Z Kuşağı..

Toplum da insan beyni gibi. Maruz kaldığı şeyleri iyi analiz edebilmek için zamana gereksinim duyuyor. Toplumumuzun balık hafızalılığı biraz da bundan kaynaklanıyor olsa gerek. Yaşadığı şeylerin ne anlama geldiğini, üzerinde olumlu-olumsuz nasıl bir etki-sonuç yarattığını anlayabilmesi için onları analiz edecek zamana-motivasyona-birikime gereksinimi var. Ancak topluma yön verenler bu imkanları-kaynakları sunmak yerini sürekli bir yapay gündem bombardımanına tuttukları için toplum da bir rahat yüzü göremiyor.

Son yirmi ya da yetmiş yılın değil belki de yüz yılların travmasını üstümüzden atabilmiş değiliz. Diken üstünde yaşıyoruz. Sorulsa tek bir sebebi var: Devletin bekası, devamlılığı. Hayır tarihe bakınca haksız da sayılmazlar. Forsa da kazınmış işte. On altı tane büyük Türk devleti… On beş tanesinin yerinde yeller esen… (Forstaki yıldızların ne anlama geldiği ve kabul edilen o on beş devletin hepsinin de “Türk Devleti” olup olmadığı ayrı tartışma konusu).

Hani var ya “bana yar olmazsan seni kimseye yar etmem” küstahlığı. İşte ona benzer bir yaklaşım tarzı sergileyenler resimden çıkmamak için son çare iki blöfe başvuruyor: Birincisi “ben konuşursam yer yerinden oynar”, ikincisi de “devletin bekası”. Oysa biliyoruz ki bir sen konuşamazsın, iki devlet sensiz de devam eder! Ama söyleyemiyoruz! Çünkü korkuyoruz! Korkmakta da haklıyız. Devletin hiçbir zaman cesur memurlarını ya da vatandaşlarını desteklediğini, koruyabildiğini görebilmiş değiliz!

Yaşadıklarımızdan öğrendiğimiz bir şey olamadığı için, geçen zaman geçtiği ile, yaşananlar da yaşanmışlığı ile kalıyor. Örneğin yirmi küsur sene sonra insanların hala aynı kişiye ya da partiye oy vereceğini beyan etmeleri karşısında şaşkına dönüyoruz. Oysa onlar tüm o zaman dilimi boyunca “şimdiki zaman”ın içine hapsedilmişlerdi. Ha yirmi küsur sene geçmiş ha yirmi küsur dakika, idrak edemiyorlar!

Dezenformasyon yasası çıkaran bir hükümet. Peki. Ama bakınca en çok dezenformasyonu kendileri ya da destekçilerinin ürettiği anlaşılıyor. Tabi ilk ayete hakkını vererek bakarsan! Yoksa kafanı sadece belli bir yöne çevirip sadece orada üretilenleri analiz edersen, arzu ettiğin şekilde dezenformasyonu senin değil muhaliflerinin ürettiğini bile iddia edebilirsin! “Şu kişiler hariç, kimin yalancı olduğunu tespit edelim!” Zaten tüm derdimiz hangi kanun, kural, etik-ahlak ilkesi olursa olsun birilerinin hep istisna tutulması.

Gelmekte olan kuşaklar bu istisnaları kabul ederek yaşayabilecek mi? Bu istisnalarla ekonomik ve toplumsal refahın çok yakından ilişkisi var. Örneğin sen yıllardır hakkın olduğu halde Üsküdar sahilinden keyfince Boğaz’ı seyredemiyordun. Öyle ki buna hakkın olduğundan bile habersizdin! Benzer şekilde üç liralık işi yüz liraya yaptırarak devleti zarara uğratanlar aslında senin refahını elinden aldı. İşte Z Kuşağı o nedenle bugün aç ve açıkta! İmkânı olsa ülkeyi terk etmek ile ülkeyi soyup-soğana çevirmek arasına sıkıştırılmış! “İkisini de yapmak istemiyorum! Ben başka diyarlarda gördüğüm yaşıtlarım içinden makul-mantıklı-hakça koşullarda yaşayanlar gibi yaşamak istiyorum” diyorsan bunu talep etmenin yolu pazar günü sandığa gidip vicdanının sesini dinleyerek oy kullanmakla başlıyor! Ya çok uzun bir yol olacak bu. Ya da çok kısa!

Herkese Bilim Teknoloji Dergisi; “Dijital Kültür” Köşesi (Sayı 371 11.05.2023)

Robotlar, androidler, cyborglar zamanın kokusunu alabilir mi?

Zaman değişiyor olabilir mi? Zamanla her şeyin değişmesi ile zamanın kendisinin değişmesi ayn şey mi? Devinim zamanı, sindirme zamanının hakkını gasp mı ediyor? Zamanın Kokusu isimli o kısa ama her zamanki yoğunluktaki kitabında Byung-Chul Han zamanın değişim grafiğini çiziyor okurlarına. Mükemmel bir tablo gibi hiç değişmeden, bir yere gitmeden duran zaman. Bir hedefe odaklanmış düzgün doğrusal hareket halindeki zaman. Ve sanki o hedefe ulaşamadan yolda infilak etmiş de üç boyutlu bir evrende sağa sola dağılmış, amaçsız salınım yapmakta olan atomik parçalara ayrılmış zaman.

Şu terimleri kullanmıyor olsa da zamanın bu üç evresi okurun aklına sırasıyla tarım, sanayi ve dijital toplumu getiriyor. Bir başka ifadeyle gelenekten ilerleme ve ötesine doğru bir evrilme! Özellikle son on senedir yaygınlaşarak gündelik yaşamın bir parçası haline gelen dijitalleşme, kontrol delisi kapitalizmin bir hedefe kilitlediği zamanı adeta paramparça etmiş durumda. Hal böyle olunca tüm “zaman” sanki şimdinin içine sığdırılmış; çökertilmiş! Sadece şimdi var! Şimdizm! O nedenle de her şey hızlanmış durumda. Han’a göre sürat zamanın üçüncü evresine geçmede bir sebep değil sonuç! Şeylerin hızlanmasından dolayı zaman hedefe kilitlenmiş doğrusallığını yitirip de “gökyüzünde yalnız gezen yıldızlar” misali amaçsızca devinmeye başlamadı. Zaman bu hale geldiği için şeyler hızlanmaya başladı.

Peki zamanı umarsız hale getiren ne? Bu soruya derinlemesine anlamını irdelemeden verilecek cevap teknoloji; özellikle de dijital teknolojiler. Nasıl? Şeylerin oluşunu, gerçekleşmesini dijitalleştirerek (dijital dönüşüm). Örneğin eskiden şehirlerarası bir otobüs bileti almak iki saat sürerken şimdi iki dakika sürüyor. Ne yazık ki dijitalleştirmenin insana kazandırdığı bu bir saat ellisekiz dakikada insan “tembellik hakkı”nı kullanamıyor. Onun yerine gidip başka işlerin peşinde koşması, onları gerçekleştirmesi gerekiyor. Bellidir ki bu kapitalizmin dijitalleşmeyi yozlaştırmasıdır. Çünkü “dijital”i kapital icat etmedi. 70li yıllarda can çekişirken tam da onun ölmesini isteyen çiçek çocukları para ile zehirleyip onu kendi malı yaptı!

Şeyler dijital “makinelerle” çok daha kısa sürede yapılır hale gelip de birey artan kalan zamanda başka başka şeyler yapmak zorunda bırakılınca, sonuçta zaman hızlanmaya başladı. Bu kez ortaya başka bir sorun çıktı. Zaman düzgün doğrusal bir menzilde ilerlemekten sapmaya başladı. Örneğin bugün zamanının çoğunu sosyal medyada geçiren bireyin son sürat ulaşmak istediği bir yaşam amacı yok! Sadece şimdiki zaman içinde oradan oraya sürüklenme peşinde! İmamoğlu hakkında bugün hangi yalanlar uydurulmuş, insanların gözünün içine baka baka bakanlar ne tür şeyler zırvalamış. Çok mu politize oldu? Peki o zaman menüye biraz da şunlardan ekleyelim: Yeni kedi/köpek videoları. Tatilde gidilen yerlerden manzaralar, konaklanan müthiş mekanlardan, yenilen olağanüstü yemeklerden enstantaneler! Sevdiklerimizi LIKE edelim, çok sevdiklerimizi başkalarıyla paylaşalım. Sıradaki!

Han’ın çözüm anahtarı devinime daha az itibar edip, tefekküre daha çok zaman ayırmak. Bence o tren kaçtı. Artık insan beyninin çok daha kısa sürede derin düşünmesinin, tefekkür etmesinin yolları bulunmalı! Robotları, androidleri, cyborgları sevelim. Çünkü böyle bir “beyin” ancak onlarda mümkün olacak!

Herkese Bilim Teknoloji Dergisi; “Dijital Kültür” Köşesi (Sayı 169 – 21.06.2019)

İrfan geleneği ile ilerleme kuşun iki kanadı haline geldiğinde öteden beri süregelen yalpalama da sona erebilir.

İlerleme geldi şimdiki zamanı sonsuzlaştırmanın kapısına dayandı. Geleneğin yapamadığını yapmakta. Zamanın geçmediği algısını oluşturmakta. Dijital toplum tarihte görülmemiş düzeyde bir muhafazakarlaşmaya mı sahne olacak? Madem kapitalizm kendisine yeni anti-tez olarak islamı seçti. O halde konuyu bir de bu referansla irdelemekte fayda var.

Çıkış sorusu aslında şu olabilir: Şeytanın yaptıklarından şeytan mı sorumlu yoksa Allah mı? Şeytandan öteye gidemeyenler şirk içindedir. Çünkü şeytanı Allah katına çıkarmış olurlar. Ki bu da islamın temel mesajıyla çelişir: Tevhid (yani birlik). İkiledin mi tevhidden sapar, şirke batarsın. Sufiler bu hassas noktaya güzel bir yorum getirmişlerdir. Edep! Her şeyin Allah’tan olduğu bilinir ama nahoş şeyleri şeytan düzeyinde bırakmak da edebe daha uygun düşer. Son durağı ancak bu bilinçle şeytan yapan şirk içinde değildir. Edeplidir.

Bu durumda her şey Allah’tan ise ilerleme de ondandır. Eğer O ilerlemeyi istemeseydi ilerleme diye bir şeyin ne olduğunu bile bilmezdi alemler. O halde ilk ayete geri dönmek gerekir: Oku! Hadi bakalım bu tabloyu oku. İlerleme neden var? Dar açıdan irdelendiğinde bulunan popüler cevap ibret almak, ders çıkarmaktır. Kötüyü gör ki iyinin değerini bilesin. Bu cevap bugün kimseyi tatmin etmiyor. Cevap bu kadar kolay, bu kadar basit olamaz. Öyle olsaydı insan bu denli karmaşık, kompleks bir alemin içine yaratılmazdı. Bir tane dünya gezegeni olurdu ve iş biterdi. Oysa dışarıda sayısız miktarda galaksiler, güneşler, yıldızlar vs var. Hiçbir gelenekçinin aklına gelmiyor mu Allah acaba bunları neden yarattı? Hiçbir gelenekçinin aklına gelmiyor mu acaba “bilinme arzusu”nun oralarda da tahakkuk ettirilmesi için insana düşen bir görev yok mu? Tebliğ edeceksen gidip oralarda etmeyi hedeflesene; yazın plajları hedefleyeceğine!

Nasıl ki işte “yaratılanı sevdik yaratandan ötürü” varsa, “eli karda, gönlü yarda olmak” varsa, söz konusu ilerleme olduğunda da hakke’l yakin bir değerlendirme yapma gereği var. İlerlemeyi daha çok para kazanmak, daha uzun yaşamak, daha genç kalmak vs için isteme. İlerlemeyi “bilinme arzusu” çerçevesinde ele al. O zaman para kazanmayı da, daha uzun yaşamayı da, daha uzun yıllar genç ve dinamik kalmayı da gönlüne sokmadan hak edebilirsin. 21.yüzyılda islam camiasının hakettiği güce ulaşabilmesi belki de bu bakış açısıyla mümkün olacak. Bu hem irfan geleneğini hem de ilerlemeyi aynı tablonun içinde birleştirmekte. Onları kuşun iki kanadı yapmakta ki yüzyıllardır yalpalamakta olan kuş ancak bu şekilde dosdoğru yolda ilerleyebilsin. Mesaj ancak bu şekilde doğru anlaşılmış olacaktır.

Bu değerlendirmede temel alınan, başta da ifade edildiği gibi, islamdır; o çerçevede bir anlam ifade eder. Oysa “temel olma” müessesesi bugün kapitalizm tarafından işgal edilmiş durumdadır. Kapitalizm dünyaya şu mesajı veriyor: “Tek referans noktası benim”. Yanlış! Madem islam bir anti-tez o zaman o da kendini temele koyarak bir tablo çizme hakkına sahiptir. Yukarıdaki tablo olası tablolardan sadece biri olabilir. En güzel kapanış cümlesi ile bitirmeli: Her şeyin en iyisini Allah bilir.

Herkese Bilim Teknoloji Dergisi; “Dijital Kültür” Köşesi (Sayı 147 – 18.01.2019)

Ne paradoks! İlerlemenin geleneği, muhafazakarlaşmayı körükleyeceğine kim inanırdı?

Aynı sonuçları arzu ettiği görülen, ancak derinlemesine incelendiğinde çıkış noktalarında farklı motivasyonların olduğu tespit edilen iki olgu: İlerleme ile gelenek. İlerleme daha iyi bir geleceğe gitmek üzere devinim halinde. Gelenek ise iyi-kötü şimdiki zamanı mevcut koşullarını değiştirmeden koruma derdinde.

Modernite esasen bireyi birey olduğu için değerli buluyor mu tartışılır ancak onun kendini aramasına saygı gösteriyor. Bu arama süreci ise yepyeni şeyleri beraberinde getirmekte. İcatlar, keşifler, yenilikler. Bu çerçevede ilerleme aslında bireyin kendini arama-bulma sürecinin bir yan ürünüdür. Ancak kapitalizm palazlandıkça ana ürün yan ürün rolleri değişime uğramıştır. Bugün temel amaç, para kazandıracak ilerlemeyi sağlayacak yenilikler yapmaktır. Bunun için doğa katledilecekse katledilir, bir insan kendisini arayacaksa o arama sürecine destek olunur. Bireyin kendini bilmesi artık yan üründür.

Şu rahatça söylenebilir ki bizim coğrafyamızda da bireye değer verilmekte. Ancak bu sözde bile olsa yukarıdaki türden bir ontolojik refleksten gelmiyor. Bireyi birey yapan, onu yaratan metafizik güç. Yani “yaradılanı sevdik yaratandan ötürü”. Yunus Emre’nin bu tespitinin dış okumasında yaratan ile yaratılan birbirinden ayrık iki şey gibi algılanmakta. Oysa iç manada ortaya şu çıkar ki yaradılanı sevme nedeni onun yaradanın bir parçası olmasıdır. O hem ondandır hem de ondadır. Burada da bireyin kendini araması-bulması beklenir; ama tanrıyı bulması için: “Kendini bilen, rabbini bilir”.

Şimdi bu birey ister sanayi toplumu içinden geçerek ister tarım toplumundan doğrudan sıçrama yaparak olsun, dijital bir toplumun içine adım atmış durumda. Dijital dönüşüm özellikle son yıllarda sosyal medya gibi karşılıklı etkileşim kurmayı sağlayacak imkanlarla bireyleri ortak bir sahneye çıkarıyor: Dünya sahnesine!

Sahneye en sonunda çıkmayı başaran birey için artık performans zamanıdır. Dışarıdayken sahnedekiler hakkında dilediği gibi atıp tutabilirdi. Ancak sahnede yorum değil gösteri yapması beklenir. Ve birey sahneye çıktığında keşfetmektedir ki aslında sergileyebileceği özgün bir performansı-gösterisi yoktur. Çünkü zamanının büyük bir kısmını prova yaparak değil başkalarını eleştirerek geçirmiştir. İçerik üretemez, üretilmiş olanları ya eleştirir ya da “like” edip paylaşır. Orijinal bir fikri, sözü yoktur! Yerinde sayar. İlerleyenleri sevmez olur.

Dijitalleşme sadece özgünlük değil zamansal açıdan da bireyin yaşamını dönüştürmekte. Birey giderek birim zamanda daha çok şey yapabilir hale gelmekte. Bu devinim “şimdiki zaman” olgusunun algılanmasını da değiştirmekte. Şimdiki zaman giderek genişlemekte. Şimdiki zamanın içine daha çok şey sığabilmekte, sığdırılabilmekte. Fiziksel olsun, dijital olsun.

İşte tam da bu nedenle şimdiki zamanı genişleyen birey daha muhafazakar, daha gelenekçi olmak ile karşı karşıya. Çünkü geleneğin hedefine ulaşması için aslen zamanı durdurması gerek. Onu durduramadığı için bu ilerleme müsibeti(?) ile mücadele etmek zorunda. Dijitalleşmenin “arz”ı sonsuzlaştırması, zamanın gelenekçilerin istediği şekilde durmasını sağlayamadı belki ama şimdiki zamanı genişletti. Genişleyen şimdiki zaman algısal düzeyde zamanı durduruyor. Hepimizi şimdiki zamanın içine hapsediyor. Ne paradoks! İlerlemenin geleneği, muhafazakarlaşmayı körükleyeceğine kim inanırdı?

Herkese Bilim Teknoloji Dergisi; “Dijital Kültür” Köşesi (Sayı 146 – 11.01.2019)

Sahiden ötekileri kimin için düşünüyorsunuz? Kendiniz için mi, kendileri için mi?

Shannon’ın 1948’de gündeme getirdiği enformasyon teorisi “ilerleme” ile “gelenek” arasındaki bakış açısını anlamaya yardımcı olabilir. Buna göre içinde bilinmeyen bir bilgi kırıntısı olan girdi, onu alan için potansiyel bir enformasyona sahiptir. Aynı bilgi kırıntısının sürekli gelmesi ise (en azından aynı alıcı için) yeni enformasyon anlamına gelmez.

Öte yandan devinimin içindeki potansiyel bilgi kırıntılarını “merak” etmemek de ilerlemenin ertelenmesi anlamına gelebilir. Aynı habitat içinde çevresinde olup bitenleri derinlemesine inceleyerek, içindeki bilgi kırıntılarını tespit etmekten kaçınan yaşam formları bu zengin bilgi hazinesinden ne yazık ki istifade edemez. Bu davranış kalıbının da kendi içinde tutarlı bir sebebi olabilir. Örneğin sadece şimdiki zamanda yaşama gereği. Eğer şimdiki zamanda yaşamaya bir tehdit oluşturmuyorsa devinimi analiz etmeye gerek yoktur.

Maalesef gelenek bu bakış açısını benimsemiş gibi görünüyor. Feragat ettiği şey “daha iyi”, kazanımı ise “bildik yaşamın devamı”. Metafizik bakış açısında bildik yaşamı daha iyi hale getirmeyi gereksiz görmenin anlamlı bir açıklaması da var. Dinler şu mesajı veriyor: Bu dünya geçici. İlerleyeceksin de ne olacak? Örneğin ortalama insan ha otuz yaşında ölmüş ha seksen ne fark eder? Kıyamet ya da öte dünya kavramları bu bakış açısını güçlendiriyor.

Üstelik insanın mevcut bilişsel formasyonu bu tabloda bir çelişki yaratıyorken! Gerçek anlamda sadece şimdiki zamanda yaşayanlar olsa olsa otonom irade ya da bilinç yoksunu hayvan formları olabilir. Bu çerçevede şimdiki zamanda yaşamak sadece şimdiki zamandaki sorun ya da dert ile uğraşmayı zorunlu hale getiriyor. Karnın mı acıktı, avlan. Karnın mı doydu, kalanı bırak.

Risk faktörü hayatın zorlaşmasıyla (her ne kadar ilgili becerilere sahip olsa da) insan formunu giderek şimdiki zamanın içine hapsetmekle yükseliyor. Politik ve ekonomik gidişat bireyi geleceğini ipotek ederek şimdiki zamanda mutlu(ymuş gibi) yaşamasını sağlıyor. Sosyal medya dijital mahalle baskısıyla bunu destekliyor. Mikro düzeyde “ayağını yorganına göre uzatmayan” bireyler makro düzeyde borç içinde yüzen toplumları, devletleri oluşturuyor.

Milyonlarca yıl da geçse zaman (hiç değilse doğal sebeplerle) bitmeyeceğe benziyor! İpotek edilen gelecek mevcut canlıların ardıllarına bırakılacak; çözülmesi gereken bir sorun olarak. Üç yüz metrelik bir uçurumdan aşağı düşmekte olan bir insan, şimdiki zamanda yaşadığı sürece, son metre hariç herhangi bir sorun ile karşı karşıya olmadığını iddia edecektir. Ah o son metre olmasaydı!

Eleştirinin giderek yükseldiği husus geleceği de dikkate alarak değerlendirme yapmak. Dünyanın ekonomik durumu iyi olmayan pek çok yerinde. Dünün dini toplumları bu kişileri “cadı” diye avlamıştı; bugünün gelenekçi toplumları da bu “uzman”ları ukala, snob, beyaz, monşer vb. çeşitli nahoş sıfatlarla damgalıyor, itibarsızlaştırıyor ve ötekileştiriyor.

Kısacası ortaya şöyle bir çelişkili tablo çıkıyor: Geleceği de dikkate alıp şimdiki zamanda yaşayanları uyaranlar mı haklı-doğru? Yoksa şimdiki zamanda tolere edebildikleri sorunlarla yaşayanlar mı? Birinci gruptakiler diğerlerini eleştirmek ya da küçük görmek yerine belki de şu soruya samimi bir cevap vermeli: Sahiden ötekileri kimin için düşünüyorsunuz? Kendiniz için mi, kendileri için mi?

Herkese Bilim Teknoloji Dergisi; “Dijital Kültür” Köşesi (Sayı 119 – 06.07.2018)