Asi lider ‘blokzinciri-kripto’ da yenilmek üzere…

Kripto paralarla ilgili yasa meclise sevk edildi. Türkiye’nin yatırımcı çekebilmesi için OECD bünyesindeki FATF (Mali Eylem Gücü) değerlendirmesine göre halen yer aldığı gri listeden çıkması gerekiyor. Gri listeden çıkma şartlarından birisi de kripto paralarla ilgili bir yasa!

Kripto cüzdan sahipleri için yasa tasarısında vergi yok! Taslak metinde kamu yönetimine dolaylı yoldan gelir sağlayacak iki kalem yer alıyor. Tübitak ve SPK’ya yüzde birerden toplam yüzde ikilik ödeme. Bu ödemeyi Türkiye’de kripto para alım-satımı hizmeti sunan şirketler yapacak.

Tasarıda kripto para alım-satımı yapanlara yönelik olumlu bir yükümlülük de var. O da alım-satım işlerine aracılık yapanların kendilerine ait kripto paralarla müşterilerine ait olanların ayırt etme zorunluluğu. Buradan cüzdan sahiplerinin sıcak cüzdanları için bir saklama hizmeti müessesesi devreye gireceği anlaşılıyor. Tıpkı BIST borsasında olduğu gibi. Şimdiki yapının klasik borsa-hisse senedi sürecindeki karşılığı bir aracı kurum vasıtasıyla hisse senedi satın alındığında, bu hisse senetlerinin aracı kurumun kasasında saklanması gibi bir şey olurdu. Hatta daha da ötesi aracı kurum kendisi bir miktar hisse senedi satın alıp bir sermaye havuzu oluşturur ve müşterilerinin alım satım işlerini bu havuz üzerinden yapardı. Dara geldiğinde de havuzdaki hisse senetlerini nakde çevirip sırra kadem basardı. Saklama hizmeti sayesinde bal tutanın (kripto borsa şirketleri) kovanı alıp kaçması engellenmiş olacaktır.

Öte yandan ABD’de de kripto paralarla ilgili (birbirine zıt) iki önemli gelişme yaşanmakta. Birincisi Bitcoin tabanlı borsa yatırım fonlarına (ETF) izin veren uygulamanın yürürlükten kaldırılmasını öngören bir yasanın ABD meclisinden geçip başkanın onayına gönderilmesi. İkincisi ise Ethereum tabanlı ETF’lere de izin verilmiş olması. Biden daha önce öyle bir yasa önüne gelirse veto edeceğini açıklamıştı. Yasanın meclisin gündemine getirilmesi ve geçmesi klasik bankacılık sektörünün bir lobi zaferi olarak da değerlendiriliyor. Çünkü Şubat ayında verilen ETF izni bu bankaların da bu tür fonlar kurmasına izin vermiyordu. O nedenle bu kurumlar altı ayda 20 milyar dolarlık bir hacme kavuşan Bitcoin ETF dünyasını elleri kolları bağlı olarak izlemekle kalıyor. Onlara da sürece çomak sokmaya çalışmak kalıyor demek ki!

Felsefe-bilim-teknoloji. Teknolojinin doğru kullanımı için belki de bu üç evrenin içi dolu olarak idrak edilmesi gerek. Bir felsefeye dayanmayan, somut bir bilim üzerinde filizlenmeyen teknoloji belli ki kısa süreli, kişisel amaçlara hizmet eden olumsuz sonuç üretme potansiyeli yüksek bir araç durumuna düşmekten kendini kurtaramıyor. Blokzinciri-kriptopara teknolojisi belli bir felsefeden yola çıkarak geliştirilmişti. Merkeziyetsizleşme! İnsan emeğinin en somut ve likit göstergesi olan “para”nın aracıların elinden kurtarılması. Nasıl ki her birey emeğini kendinde tutabiliyorsa, parasını da bu aracılara gerek duymadan kendinde tutabilsin! Ama nasıl ki sosyo-ekonomik kıskaca alınan birey yüzyıllardır emeğini başkalarına vermek zorunda bırakılmakta; sömürülmekteyse, kripto paracıkları da (nihayet!) sömürülmeye başladı. ETF’ler bu sürecin ilk halkası. Kripto sömürü bu şekilde genişleyerek devam ederse, blokzinciri-kripto teknolojisi de kapitalist sanayi devriminin “devrik asi liderler” pavyonunda, bir gösteri nesnesi olarak, yerini alacak!

Herkese Bilim Teknoloji Dergisi; “Dijital Kültür” Köşesi (Sayı 424 30.05.2024)

Ya bombayı düşman ülke değil de bir UAP atarsa?

Çalışmak Bertrand Russell’ın da ifade ettiği gibi “abartılmış bir erdem” mi? Feodal tarım toplumunda üretimi doğa koşulları belirliyordu: Mevsim, hava durumu, gün ışığı… Sanayi toplumunda ise üretimin ana dinamosu olan fabrika-makine sonsuz-üretim kavramını gündeme getirdi. Bir makine günün her saati çalışabilirdi. Bu durum insan (emeğinin) aşırı sömürülmesi ile sonuçlandı. İnsan da makine gibi çalıştırılabildiği kadar çalıştırılması gereken bir makine parçasıdır!

Günlük sekiz saatlik çalışma pratiği büyük kavga ve grevler sonucunda elde edilmiş bir haktır. Yoksa başlangıçta asgari çalışma süresi günde on iki saat idi. Günümüzde dünyanın pek çok yerinde bu sürenin azaltılması için baskı grupları oluşmuş durumda. Oysa günlük çalışma süresinin altı ya da beş saate indirilmesi talebi-önerisinin uzun bir geçmişi var.

21.yüzyıl bitmeden günlük çalışma süresi üç saate, haftalık çalışma gün sayısı ise dörde inebilecek mi? Mevcut ücret modeli aynı oranda azaltılmadan bu yönde yapılacak bir düzenleme avantajlı olacaktır. Yoksa 8×5 modeline göre yüz lira ödenen bir kişi 3×4 modeline göre daha az ödeme alacaksa işgücü için bu kısaltmanın bir faydası yok! Oysa hükümetler ve sermaye kesimi bundan istifade bile edebilir. Hem istihdam artar hem de işçiler işverenlerle mücadele edeceğine birbirlerine düşer!

Öte yandan Sanayi 4 paradigmasının “insansız” çalışma modeli tabloyu farklı bir perspektiften değerlendirmeyi gerektiriyor. Bütünüyle devreye girdiğinde insan işgücü için bu ne 8×5 ne de 3×4 anlamına gelecek. Daha beteri: 0x0 !

Düşük maliyetli üretim ne yazık ki kendi başına bir ekonomik değere sahip değil. Resmin tamamlanması için üretilmiş olan metanın tüketilmesi de gerekiyor. O nedenle insanın topyekûn tablodan çıkarılması düşünülemez. Üretilmiş onca şey nasıl tüketilecek?

Evrensel baz ücret kavramı burada devreye giriyor. Yani her bir kişiye, herhangi bir işte çalışmasına gerek kalmadan, asgari bir tutarda ödeme yapmak. Fizibilitesi yapılan şey ise şu: Acaba ıskartaya çıkartılacak yüz milyonlarca insana bu türden bir ödeme yapmalı mı yoksa bu iş daha ucuza kapatılabilir mi? Savaşlar, pandemiler, UFO’lar…

UFO ya da yeni adıyla UAP (Unidentified Anomalous Phenomena, Tanımlanamayan Anormal Fenomenler) kitlesel yıkıma neden olabilir mi? Bir kesim bunun pek mümkün olmadığını öne sürüyor. Mantıkları ise şu: Onca yol teperek bir başka güneş sistemindeki bir başka gezegene ulaşabilecek bir uygarlık “savaşmayı-öldürmeyi” çoktan aşmıştır. Oysa yer değiştirme çoğunlukla hayatta kalma mücadelesinin son evresinde devreye giren bir yol değil mi? Belki onlar da yok olmak üzere olan gezegenlerinden kaçabilmek için tepmişlerdir onca yolu. Musk onun için Mars’a gitmek istemiyor mu?

Mahalle kahvelerinde pandemiyi Bill Gates’in, Amerika’nın, CIA’nın çıkardığı tartışıladursun, yarın öbür gün dünyanın bir yerine düşecek ve milyonlarca insanın ölmesine neden olacak bir bombanın bir UAP tarafından atılmadığını kim nasıl kanıtlayabilecek? Sosyal medya sağ olsun, ikna edilecek insan kitlesi olarak elde dünyanın sosis şeklinde, mantar şeklinde, tenis raketi şeklinde vb. olduğuna inanan (ya da inanmaya hazır) milyonlar varken…

Herkese Bilim Teknoloji Dergisi; “Dijital Kültür” Köşesi (Sayı 383 10.08.2023)

Eski dert: Emeğin sömürülmesi. Yeni dert: Emeğin sömürülmesine gerek kalmaması!

“Ve işte bir gün bakarsın ki on yılı geride bırakmışsın. Kimse sana koş dememiş. Başlama işaretini kaçırmışsın”. Elli sene önce böyle diyordu Pink Floyd. Kişi hayatının çeşitli evrelerinde kimi zaman başını kaldırıp, böyle bir “on yıl kaçırdım” hesabı yapmak zorunda kalabilir. Şu sıralarda pek çok toplum-insan, benzer bir durumla karşı karşıya.

Başlama işareti verildi ve bazıları koşmaya başladı. Geriye kalan büyük çoğunluk ise gündelik meşgalesi içinde ne o silahın sesini duydu ne de koşmaya başladı. Bazıları duyduğu halde nereye-nasıl koşacağını bilmediğinden şaşkın şaşkın etrafını seyretmekte. Bazıları da koşamasam bile yürürüm diyerek bir şeyler yapmaya çalışıyor.

ChatGPT bayraktarlığında gelen yapay zekâ çığının yol açtığı tablo bu. Orada el altında ücretsiz olarak kullanılmayı bekliyor. Ama pek çok kişi onunla ne yapacağını bilmiyor. Anlaşılan o ki bilgi toplumunun araçları bilgiden anlayan, bilgiyi işleyen, ondan yeni bilgiler üretme becerine sahip olanlar için faydalı-anlamlı. Diğerleri içinse anlamsız-değersiz! Onlara kalsa kalsa bir tane öykü kalır. Devasa büyüklükteki paha biçilmez değerli taşı ustası “kes” dedi diye tek hamlede kesen bilgisiz çırak hikayesi. Kaç yüz yıl geçtiği halde arkasından bir ikincisinin gelmediği.

Yapay zekâ yepyeni bir toplumun inşasını kuran temel dinamo olarak yol alıyor. Kaç kişi, kaç toplum bunun farkında? Hangi bireysel-toplumsal problemleri nasıl çözebilir diye koşturulurken, benzer dertlerden mustarip milyonlarcası öylece bekliyor. Bir başka Steve Jobs çıksın, hayatlarını kolaylaştırıcı bir yapay zekâ ürünü geliştirsin. Onlar da tonlarca para ödeyerek onu alıp hayatlarının malum kısmına monte etsinler. Akıllı telefonlarla yaptıkları gibi.

O nedenle yapay zekâ treni de kaçıyor diye hayıflanmaya gerek yok. Eskiden “ne kadınlar sevdim zaten yoktular” idi. Şimdi “ne trenler kaçtı zaten yoktular”. O kaçtığı iddia edilen trenlerin güzergahları zaten bizim ülkemiz dahil pek çok diyardan geçmiyordu-geçmiyor-geçmeyecek! Bizimkisi platonik bile olmanın ötesinde. Anlamsız bir hayıflanma. Asgari ücretle geçiniyorum ama Londra’nın en prestijli semtinde on milyon sterline bir aparman dairesi sahibi olamadığım için hayıflanıyorum. Gibi bir şey!

Konudan bu kadar kopuk olan bireyler-toplumlar için dün bilgisayar, internet, cep telefonunun bugün yapay zekâ, metaverse, blokzincirinin yıkıcı etkileri de gölgede kalacaktır. Çünkü bireysel-toplumsal dönüşümler-sonuçlar ile bu araçlar arasında irtibat kurabilmek belli bir bilişsel kapasite gerektirmekte. O kapasiteye sahip birey-toplum zaten bunlardan etkilenmez. Etkileniyorsa demek ki zaten irtibat kuracak kapasitede değil. Eski ABD Başkanı J. Carter ne demişti: “Bütünüyle cahilsen ve günde bir dolarla hayatını idame ettiriyorsan, globalleşmenin faydaları sana ulaşamaz”. Bu tümce yeni döneme nasıl uyarlanabilir? Belki şöyle: “Bütünüyle dijital-cahiliysen ve günde bir saat internet kullanarak yaşamını idame ettiriyorsan, yapay zekanın faydaları sana ulaşmaz”.

Bugün nasıl ki sanayi toplumunun üstünden iki yüz elli sene geçtiği halde feodal tarım toplumu varlığını sürdürüyorsa yapay zekâ insanları dijital diyarlara götürdüğünde de fiziksel ya da dijital cahil kitleler var olmaya devam edecek! Ontolojik anlamda bir şeyden korkacaklarsa, onların emeğini sömürme gereği duymayacak bir toplum modelinden korksunlar!

Herkese Bilim Teknoloji Dergisi; “Dijital Kültür” Köşesi (Sayı 377 22.06.2023)

İlerlemek, sömürmek için değildir!

Post-Truth olgusu acaba ne kadar eski? Popüler kültürün dediği üzere gerçekten de 2016’dan beri mi hayatımızda? Yoksa insanlık tarihi, Aydınlanma Çağı’ndan beri dönüştürdüğü birkaç yüz milyonluk şanslı (?) azınlık hariç, hep post-truth mu? Yüz küsur sene önce Fikret şöyle “Hasbihal” ediyordu okul çocuklarıyla: “Size ne mutlu çocuklar / Güzel kitaplarınız var / Öğretmenleriniz de iyi / Öğretiyorlar her şeyi / Tahta, sıra hep mükemmel / Hiçbirisi yoktu evvel / Hasırlarda sürünürdük / Evlere hep cahil döndük”.

Post-truth ya da Türkçesi ile gerçek-ötesi, doğru-ötesi kulağı biraz tırmalıyor. Ama cahil bırakma, yalancılık, riya, çarpıtma, korkutarak zorla kabul ettirme, sömürme gibi kavramlara başvurulduğunda ne kadar köklü bir geçmişe sahip olduğu anlaşılacaktır. Daha az gücü, bilgisi ya da imkanı olanlar tarih boyunca daha güçlüler-kurnazlar-fırsatçılar tarafından güç için, çıkar için hor görülmüş, ezilmiş, sömürülmüş, türlü türlü işkence ya da cezalara maruz bırakılmış.

Dünyanın değişik coğrafyalarında kültürel ögelere göre bu süreç türlü kavramların gölgesine sığınılarak yürütülmüş. Anlaşılan o ki bizim coğrafyamızda gölgesine saklanılan olgu da “aman devletimize bir şey olmasın” hassasiyetidir. Yani devletin bekası! Devlet neden bu kadar önemli? Yoksa Türkiye Cumhuriyeti’nden önce kurulmuş olan o on altı devletin yerinde bugün yeller esiyor olmasından dolayı mı? (Bu olgu da tartışmalıdır. Bu on altı Türk Devleti teorisi ancak elli yıllık bir tarihe sahiptir. Bazıları listedeki kimi devletlerin Türklüğünü tartışırken, şunu da anımsamakta fayda var ki 12 Eylül’e dek Cumhurbaşkanlığı Forsu’ndaki yıldızlar o devletleri değil, Anadolu’da kurulmuş olan Selçuklu öncesi beylikleri temsil ediyordu).

Pek sayılmaz! Türk’ün devlet anlayışında devletin bir sahibi vardır; “han”, “sultan”, “padişah”. Devlet hanedanındır, onun bekası hanedanın bekasıdır. Görünen o ki cumhuriyetten sonra bu makamı devlette görev yapan kimi memurlar ile onların çevresine kümelenen parazitler üstlenmiş. Amaç ise aynı. Dün han için, sultan için, padişah için verilen mücadele bugün o memurların kişisel çıkarları için verilir olmuş!

Eğitim dolaylı yoldan bir imkan sağlıyor. Bireyin aldatılamaması, sömürülememesi, korkutulamaması için onu bilgi ile donatmayı hedefliyor. Bilgi ile donanan birey yalan, gözdağı, sömürü ya da post-truth aldatmaca ya da tehditlere karşı durabilecektir. Internet dünyanın sonundaki köye kadar ulaşıp herkesi birbirine bağladığında aynı anda iki mekanizmanın diğerlerini geride bıraktığı gözlenmeye başladı: Bir yanda kişisel ikbal peşinde koşan ve hedefe ulaşmak için her şeyi kullanma konusunda tereddüt etmeyenler, dezenformasyonu bir silah haline getirip, kitleleri uzaktan hipnoz ediyor (“algı yönetimi”). Diğer yanda kitleler eğitim alıp kaderini değiştirme zor yolunu seçmek yerine kendisi gibi olanlarla kenetlenip, çoğunluğun tahakkümü kestirme yoluna kaçıyor (“zor, oyunu bozar”).

Bir başka deyişle herkes çok meşgul, herkes çok haklı. Ama aynı zamanda herkes çok mutsuz, herkes büyük bir boşlukta. Arada kalan o birkaç yüz milyonun soyundan gelenler (ya da her çağda onlara katılanlar) ise Fuzuli’ye başvuruyor ister istemez: “Söylesem tesiri yok / Sussam gönül razı değil”. İlerlemek, sömürmek için değildir!

Herkese Bilim Teknoloji Dergisi; “Dijital Kültür” Köşesi (Sayı 271 03.06.2021)