İnsan kendisinden on bin kat daha zeki bir “şey”e hükmedebilir mi?

Genel yapay zekaya (Artificial General Intelligence, AGI) ulaşma savaşları sürerken yapay zekanın olası gelişim tablosunu yeniden anımsamakta fayda var. Böylece tüm bu furyanın ne anlama gelebileceği çok daha iyi anlaşılabilir. Büyük resmi ihmal etmek insanın deli danalar gibi oradan oraya koşturmasına, o olmuyorsa koşturup duranları izlemesine neden oluyor. Bir anlam veremeden! Anlamın kaybolması yabancılaşmayı da beraberinde getiriyor.

Yapay zeka evrimin üç temel aşamadan oluşabileceği öngörülmüştü. Dar, genel ve süper seviyeler. Dar seviye (dar yapay zeka, ANI) belli bir konuda uzmanlık sahibi olabilen ama onun dışında pek bir işe yaramayan yapay zekaya işaret eder. Son yıllarda ortaya çıkan üretken yapay zeka örnekleri dar ile genel arasındaki sınırların yeniden çizilmesine neden oldu. Üretken yapay zekaların günümüzde ulaşmış olduğu düzey bu ikisinin arasında bir yerde. Ne tam dar ne tam genel.

Genel yapay zeka, önceleri “insan gibi” yapay zekaya işaret ederdi. “İnsan gibi” bilincinde olmayı da beraberinde getirdiğinden bu “insan gibi”lik biraz esnetildi. En son SoftBank’ın yöneticisi Masayoshi Son’ın da ifadesiyle bir insandan on kat daha gelişmiş dehaya sahip bir yapay zekayı AGI olarak nitelendirmek artık hatalı olmayacak – unutmamalı henüz o düzeylere ulaşan bir yapay zeka yok!

Süreç burada da bitmiyor. Genel düzeyin de ötesine geçilirse ne olur? Geçilebilir mi? Geçilirse bu ne tür bir zeka formu olacak? Buna ne denecek? O puslu kıtaya süper-zeka ya da daha teknik tabirle yapay süper zeka (ASI) deniyor. Son’ın tanımına göre genel düzey zekada on insan gücündeyse süper düzey on bin insan gücünde olacak! Softbank gelecek on senede yapay zekayı bu düzeylere getirecek yatırımlar yapacak. OpenAI’a 33 milyar doların üstünde kaynak transfer ederek örneğin!

Bilincinde olma hali hala soru işareti. On ya da on bin misli daha zeki bir zeka formu “insan gibi” bir bilince sahip olabilir mi? Daha insandaki bilinç denilen şeyin tam olarak ne anlama geldiği keşfedilememişken bunu bir kriter olarak öne sürmek ne kadar anlamlı, tartışılır! Ancak şurası kesin: Geliştirilmekte olan bu zeka formu daha şimdiden insanın biyolojik evrim çizgisinden sapmaya başladı. Ne kadar gelişirse gelişsin nihayetinde ulaşacağı nokta “insan” olmayacak! Başka bir zeka formu ya da “canlı formu” olacak. Organik olmayan bir form!

Bilgisayar zamanında insan ne yapıyordu? Internet zamanında insan ne yapıyordu? Sosyal medya zamanında insan ne yapıyordu? Yapay zekanın emekleme zamanında insan ne yapıyor? AGI hatta ASI zamanında insan ne yapıyor olacak? Bu teknolojik kilometre taşlarından hangileri insan hayatını ne şekilde dönüştürdü? İnsan yaşamına tehdit oluşturan bir grup şey bu süreçte ortadan kalktı belki ama yerine yenileri geldi. Hiçbir teknoloji insana mutlak mutluluğu, mutlak refahı getirmedi. İnsanın hala devinmeye, çalışmaya, anlam üretmeye gereksinimi var! Üç olasılık var: Ya makine ASI dahi olsa insan hükmetmeye devam edecek. Ya ASI “tamam artık bitti” diyerek insanı kölesi yapacak. Ya da insan macerasını başka diyarlarda sürdürmek zorunda kalacak!

Herkese Bilim Teknoloji Dergisi; “Dijital Kültür” Köşesi (Sayı 483 08.08.2025)

Yapayda da devrim Satürn gibi kendi çocuklarını yemeye başladı!

Yapay zeka ile ilgili en popüler öngörülerden birisi de gelecek yıllarda hangi meslekleri ortadan kaldıracağı ile ilgili. İnsanların ölümle ilgili içgüdüsel tepkisine benzer bir durum burada da var. Nasıl ki her insan için “ölüm başkasının kaderi” olup kendisi hiç ölmeyecektir, benzer şekilde yapay zeka da hep öteki meslek gruplarını insansız hale getirecektir. Avukata sorduğunuzda yapay zeka hukuk dışında her alanda insanı işsiz bırakacak ama hukuka dokunamayacaktır. Doktor için tıp, öğretmen için eğitim, yazılımcı için kod yazma. Ne kadar “Bandırmam” diye tezahürat yapılsa da boşuna: Yapay zeka hepsine de banacak!

İşin ilginci yapay zeka kendi alanında baş gösteren meslekleri de çıktığı gibi ortadan kaldırmaktan çekinmiyor. İşte bir örnek: Sufle mühendisliği (Prompt Engineering). Daha iki sene önce yapay zeka ile nasıl etkin iletişim kurulabilir, ona en verimli en doğru direktifler (prompt, sufle) nasıl verilebilir soruları etrafında yeni bir meslek olarak öne çıkmıştı. Modern zaman arzuhalcileri!

Malum eskiden özellikle adliye saraylarının etrafında mobil arzuhalciler bulunurdu. Daktilo ve iskemleleri ile adliyenin girişinde bir kenara tüner, derdini resmi makamlara ne şekilde anlatacağını bilemeyen vatandaşa para karşılığı dilekçe yazarlardı. ChatGPT ile yeni bir evreye geçen ve perakende hale gelen yapay zeka kullanımı da benzer bir durumu ortaya çıkardı. En doğru cevabı almak için acaba soruyu nasıl sormalı?

Daha üç sene geçmeden sufle mühendisliğinin geldiği gibi gitmesinin özünde yatan şey dünya üzerinde yapay zeka kullanan milyarların bu beceriyi ışık hızında öğrenmiş olmaları değil. Daha ziyade yapay zekalarda derinleştirilen bir özellik. Teknik tabiriyle “bağlam penceresi”. İlk zamanlar yapay zeka botları kendisiyle etkileşim kurulmaya başladıktan üç dört adım sonra en başta ettiği lafları unutmaya başlardı. Hal böyle olunca da kullanıcılar bir atımlık barut misali en doğru sufleyi hazırlayıp bir kerede en doğru cevabı almak zorundaydılar. Ancak bu etkileşimin (bağlamın) derinliği her geçen gün arttı. Öyle ki bugün artık botun dört beş soru önce verdiği cevabı unutması söz konusu değil. O nedenle kullanıcılar yarım yamalak bir sufle ile başlasalar bile aldıkları cevapları yapay zekaya art arda sufleler vererek rafine ettirebilmekteler.

Bağlam derinliği, yapay zekanın bir seanstaki etkileşimi unutmaması, çok büyük sıçramaları da olanaklı kılmaya başladı. Bugün artık akademik makale yazacak, doktora tezi üretecek derinlikte yapay zekalar geliştirilmiş durumda. OpenAI’ın anahtar isimlerinden Mira Muratti’nin geçen sene altını çizdiği gibi: GPT-3 bebek idi, GPT-4 kolej mezunu bir genç. Ancak 2026’ya dek çıkacak yeni versiyon(lar) doktoralı bir uzman seviyesinde olacak! Süreç son hızla devam ediyor.

Benim mesleğe bir şey olmaz diyenlerin ise şu kıyaslamayı yapmalarında fayda var. Japon Softbank’ın CEO’su Masayoshi Son, OpenAI’a 33 milyar doların üstünde yatırım yapma kararı aldıkları açıkladı. Tek ve basit bir hedefe ulaşmak için: İnsan zekasından on bin kat daha gelişmiş bir süper zeka geliştirebilmek! Kendi meslek alanında ortalama bir meslektaşından on bin kat daha deneyimli ya da bilgili bir uzman (insan) var mı?

Herkese Bilim Teknoloji Dergisi; “Dijital Kültür” Köşesi (Sayı 481 25.07.2025)

Gerçeklik ayarıyla oynanmış kuşakların yanlıştan-yalandan uzak çelişkisiz dünyasına doğru..

Matrix filmindeki “kaşık sahnesi” çeşitli açılardan yorumlanmıştı. Şimdi yeni bir açı daha peydahlanıyor. Yeni gelen kuşaklar açısından kaşık sahnesi. Neo’nun şaşkın bakışları altında eline aldığı kaşığı plastik bir nesneymiş gibi bakışlarıyla eğip-büken çocuk en sonunda asıl meselenin ne olduğunu Neo’ya açıklar: “Aslında kaşık yok!”

Bugün 40 yaşının üstünde olanlar gözler önündeki somut gerçeklik karşısında bu yorumu saçma bulacaklardır. Kaşık ya vardır ya yoktur! Gözümle görüyor, elimle tutabiliyorsam yoktur denilemez! Eski güzel fiziksel dünyamızda bu tür yorumları yapabilmek oldukça kolaydı. Yapay zeka virüsünün yayılmasıyla birlikte harlanan dijital alevler işleri giderek zorlaştırıyor.

Şimdi bir çocuk düşünün. Kendini bildi bileli internet ile sosyal medya ile iç içe. Karşısına her gün on küsur kişinin bir masanın arkasında yemek yerken çekilmiş videoları geliyor. Bu kişiler acayip giysiler içindeler. Bir videoda sessizce yemeklerini yiyip birbirleriyle konuşmadan masayı terk ediyorlar. Bir başkasında günün popüler şarkılarına eşlik etmek üzere masadaki yemeği bırakıp ayağa fırlayarak dans etmeye başlıyorlar vs.

Bu çocuk bir gün okula gidiyor ve tesadüfen yüzyıllar önce yapılmış çok ünlü olduğu söylenen bir tablo ile karşılaşıyor. Leonardo da Vinci’ye ait Son Akşam Yemeği tablosu. Öğretmeni ressam ve tablo hakkında bilgiler verdikçe bizimki gülüp duruyor. Çünkü onun aklına hep yıllardır izlediği o videolar geliyor. Belli ki öğretmeni bir şeyleri yanlış biliyor!

Bugün adına DeepFake denilen ve yapay zeka desteği ile herhangi bir görsel malzeme (fotoğraf ya da video) üretilen devirde neyin var-doğru-gerçek olup neyin olmadığını tespit etmek giderek zorlaşıyor. On sene sonra olasılıkla insanlık artık bu ayrımı yapma zahmetine katlanmayı bir kenara bırakacak. Kendisine neyin orijinal, doğru ya da var olduğu söylenirse onu kabullenecek. Bir süre sonra tam tersi bir şey o gruba terfi ederse bu kez de onu. Arada bir çelişki olduğunu umursamayacak bile. Bu işte bir yanlışlık var demeyecek!

Çok distopik gelebilir. Ancak bu süreci teknoloji ya da yapay zeka icat etmedi. Bu süreci dünyanın pek çok yerinde uyanık politikacılar akıl etti, uygulamaya geçirdi. On yıllardır da uyguluyorlar. Teknoloji sosyal medyanın palazlanıp siyasetin radarına girmesiyle suça bulaştırıldı. Politikacılar o yalan-yanlış bilgiyi sosyal medyaya taşıdı. Çünkü televizyondan çok daha hızlı, çok daha ucuz ve çok daha geniş bir kitleye sosyal medya üzerinden erişebileceklerini keşfettiler! Sözcüsü ne demişti Trump’ın ilk dönem yemin töreniyle ilgili olarak “bizim alternatif doğrumuz”. Meydana kaç kişinin geldiği onların alternatif doğrusuna göre çok farklıydı. Havadan çekilen fotoğraflara göre yapılan tahminlerle kıyaslandığında!

Şu söz İsmet İnönü’ye atfediliyor ama belli ki asıl kaynak Victor Hugo: “Namuslular da namussuzlar kadar cesur olmalı”. İnsanın ve toplumun doğruluk-gerçeklik ayarlarıyla oynayacak derecede hadsizleşenler karşısında (bu ister teknoloji olsun ister politika) bireyin ya da toplumun da kendisinde bir şeyler yapacak cesareti bulması gerek. Ya da kim bilir belki de günde üç öğün çikolata yemek sağlığa o kadar da zararlı değildir! Ne de olsa “aslında çikolata yok”.

Herkese Bilim Teknoloji Dergisi; “Dijital Kültür” Köşesi (Sayı 463 07.03.2025)

Grönland’da maden arayan şirkete para yatıran ünlü dolar milyarderleri kim?

Lityum, nikel, bakır! Bu üç metal kendi başına bir anlam ifade etmeyebilir. Şimdi bunların yanına dördüncü (sihirli) kelime de gelsin: Grönland! Şimdi bir anlam ifade etmeye başlamış olmalı. Ufak bir enformasyon daha: Grönland’ın batı kıyılarında bu madenleri aramak amacıyla kurulmuş bir maden şirketi var. Adı KoBold. Peki KoBold ile şu isimlerin ilişkisi ne? Jeff Bezos, Sam Altman, Marc Andreessen, Mark Zuckerberg. Şu: Hepsi de KoBold’a para yatırmış hissedar!

Yapay zeka güçlü veri merkezlerine gereksinim duyar. Harari de altını çizmişti. Gelecekte devasa veri merkezleri askeri birlikler tarafından korunuyor olacak ve nükleer enerji ile çalışacak diye! Bu tür veri merkezlerinin inşa projelerine başlandı bile. Geçtiğimiz haftalarda Oracle’ın kurucusu ve dünyanın en zenginleri listesinde kendisini perde arkasında tutmayı başarmış (ama ilk ondan da aşağı düşmemiş) Larry Ellison, OpenAI’dan Sam Altman ve Japon Softbank’tan Masayoshi San Trump’a Stargate Projesi’ni imzalatmayı başardılar. Bu proje kapsamında konsorsiyum ABD’de güçlü veri merkezleri kuracak. Yarım milyar dolarlık bir proje.

Bu veri merkezlerinin kurulması için bu metallere de gereksinim var. Ya birilerinden (ya da birinden) satın alınacak ya da doğadan çıkarılacak. O biri olasılıkla Çin! Grönland o nedenle değerli.

Herkes Trump için Çin’e karşı 3. Dünya Savaşı’nı çıkarma potansiyeli yüksek bir başkan yorumunu yaparken Trump, bir iş insanı olarak kendisinden beklendiği üzere, global stratejik olaylara “iş-para” gözüyle bakmakta olduğunu her fırsatta gösteriyor. İşte Grönland’ı neden istediği yavaş yavaş anlaşılmaya başladı. Panama ya da Meksika Körfezi çıkışlarının gerisindeki nedenler de olasılıkla ekonomik çıkıyor-çıkacak!

İki senedir Gazze Şeridi ve burada yaşayan Filistinlilere yapılan zulümler gözler önündeyken aynı Trump, aynı Gazze Şeridi’ni Miami ya da Monaco gibi bir yere çevirme konusunda ilk söylemlerini dünya kamuoyu ile paylaştı. Gazze Şeridi ABD yönetimine geçecekmiş. ABD o bölgeyi yeniden inşa edecekmiş! Filistinliler için değil olasılıkla dünyanın yeni jet sosyetesi için! Bu Trump mı Çin ile savaşacak? Olasılıkla Çin Trump ile sıkı bir pazarlık yapar ve anlaşır! Savaş da bir başka demokrat-bahara kalır!

Trump’ın arkasında saf tutmuş teknoloji-milyarderleri Bernie Sanders’in de döne döne altını çizdiği gibi yeni bir oligarşinin temelini mi atıyor? Düne kadar perde arkasından gerçekleştirdikleri nüfuz etme operasyonları, ne değişti de perde önünde icra edilir hale geldi? Yoksa başkanın bu konularda yeterli deneyimi olmadığından mı şüpheleniyorlar? Ya da başkanı kimseye kaptırmamak için mi yakın markajda tutuyorlar?

Şurası bir gerçek pandemi sonrasında bu dolar milyarderlerinin servetleri kat be kat arttı. Elon Musk örneğin. Seçimlerin yapıldığı Kasım ayından bu yana, yani sadece son üç ay içinde, serveti yaklaşık 170 milyar dolar arttı ve yarım trilyon dolar düzeylerine yaklaştı. Bugüne kadar konvansiyonel sektörlerin üstlendiği rolün bundan sonra teknoloji sektörüne geçmesi bir şeyleri değiştirecek mi? Yoksa kapitalizm aynı bildik vahşilikte yoluna devam mı edecek?

Herkese Bilim Teknoloji Dergisi; “Dijital Kültür” Köşesi (Sayı 460 14.02.2025)

Robotun fiziksel olması yapay zekaya göre insan(lığ)a daha korkutucu geliyor. Robotlar gelecekte dünyayı istila edebilir mi?

İnsanlığın Sonu

İnsanlık yok edilme kaygısı yaşarken yapay zekâ ölümsüzlüğün peşinden koşabilir!

ABD yönetiminden basına “sızdırılan” bir rapora göre yapay zekâ insanlığın sonunu getirebilir. İki kritik risk söz konusu. Birincisi silahlanma ikincisi kontrolden çıkma! İlki nükleer silahlanma sürecindeki türden bir risk. Yani kazananı olmayacak şekilde zarar verme potansiyeline sahip silahlar yapay zekâ imkanları kullanılarak üretilebilir. İkincisi ise özellikle yapay genel zekâ seviyesine ulaşıldığında YZ’nin artık insan tarafından denetlenemez, kontrol edilemez bir hale gelmesi, başına buyruk davranmaya kalkması ile ilgili. Malum bunun bir başka adı var: Özgürlük!

İnsan söz konusu olduğunda özgürlük talebi en doğal hak. Ancak “makine” söz konusu olduğunda durup bir düşünme gereği duyuluyor. Neden? Belki de bu yapay genel zekanın tanımında yer alan “insan-gibi” ya da “insan-seviyesi” yakıştırmalarıyla ilgilidir. Teknoloji ile ilgilenenler her ne kadar bunu insanın “bilişsel kapasitesi”, “bilişsel çalışma modeli” açısından bir yakıştırma olarak kullanıyorsa da kitleler yapay genel zekâ dendiğinde insan türünün bir başka muadili şeklinde algılıyor. İyi-kötü tüm özellikleriyle. Âşık olması, yıkıcı olması gibi!

Yapay genel zekâ neden âşık olsun, neden yıkıcı olsun? Pragmatik cevap YZ’nin epistemolojik bir özelliği ile ilgili olabilir mi? Önyargı! Geliştirilecek yazılım YZ cinsinden olacaksa onu kurmaca veri kümeleri ile değil gerçekleşmiş olanlarla eğitmek gerekir. Yani insanın tüm özelliklerini bünyesinde barındıran. Yıkıcılık dahil! Yok olacağının bilincindeki (bilinen) tek canlı türü olarak insan bu mutlak sona “yıkarak” mukavemet ediyor!

O halde yapay zekanın ontolojik problemleri olup olmayacağında düğümleniyor iş! Yapay genel zekâ yok olma kaygısına sahip olacak mı? Olabilir mi? Ona böyle bir kaygı öğretilebilir mi? Yapay genel zekâ ben-sen kavgasına girebilir mi? Örneğin ABD’nin yapay zekâsı ile Çin’in yapay zekâsı birbiri ile dijital atışabilir mi? Yoksa insanın yapamadığını yapıp güç birliğine mi giderler? Yapay zekamızı nasıl eğiteceğiz? Sana güveniyorum güvenmesine de öteki yapay zekalar kötü! Yapay zekalar birleştikçe büyüyen ama kimliğini yitirmeyen ikinci dijital örnek olabilir. İlki internetti.

Michio Kaku da geçtiğimiz günlerde yapay zekanın insan seviyesine ulaşma riskinden bahsetti. İki hususun altını çizdi. Bir o seviyeye ulaşmak için daha uzun bir süre var. İki güvenlik düğmesi monte et; yoldan çıkarsa yapay zekayı kapat! Sam Altman’ın arzu ettiği çipler geliştirilebilirse süre kısalabilir. Düğmenin ise işe yaramayacağı aşikâr. Er ya da geç yapay zekâ öyle bir güvenlik tedbirinin varlığından haberdar olacak ve insanlara belli etmeden onu etkisiz hale getirmeye çalışacaktır (insanın düğmesi ‘ölmek’ mi?)

Tüm bu tartışma içinde temel soru hala varlığını sürdürüyor. İnsan yapay zekanın gelişmesinden neden çekiniyor? Korktuğu bir geçmişi mi var? Kendi türünü mü katletti? Başka canlı türlerini mi yok etti? Doğayı yaşanmaz hale mi getirdi? Öyle olsa bile YZ neden insan gibi kindar çıksın ki? İnsanlığın düğmesine basıp onu tedavülden kaldırmak yerine enerjisini (anlam arayışını) önyargılarından sıyrılıp ölümsüzlüğe ulaşmaya odaklayabilir. İnsanın yapamadığını YZ yapabilir. İnsan yok edileceğinden endişe duysun; yapay zekâ ‘neredeyse’ ölümsüz hale gelebilir!

Herkese Bilim Teknoloji Dergisi; “Dijital Kültür” Köşesi (Sayı 418 11.04.2024)

Dünyanın sonunu hangisi getirecek? Yapay zeka iklim krizinin çözümünde etkili olabilir mi? Kardelen Yüksel’in haberi Haber Global’de.

Dünyanın Sonunu Hangisi Getirecek?