Türkiye’de nüfusun %72’si internete erişiyor ve günün 7 saat 15 dakikasını internette geçiriyor. Bu sürede yaptıklarıysa şöyle: 3 saat video, 2 saat 46 dakika sosyal medya, 1 saat 15 dakika müzik!

WeAreSocial sitesinin 2019 Global Dijital Raporu açıklandı. Buna göre dünyadaki 7 milyar 676 milyon kişinin 4 milyar 388 milyonu internet kullanıyor. Dünya nüfusunun %57’si internete erişirken Türkiye için bu oran %72. Geçen yıl dünyada nüfus % 1,1 (84 milyon) artarken, internete erişenlerin nüfusu yüzde 9,1 (367 milyon) artmış. Nüfusa göre internetin en yaygın olduğu ülkeler %99 oranla Andorra, Aruba, Bermuda, İzlanda, Katar, BAE ve Norveç. Geçen sene Hindistan’da yaklaşık 100 milyon kişi internete ilk kez erişirken, bu sayı bazı ülkelerde şöyle: Çin 50 milyon, ABD 25 milyon, Türkiye 5 milyon.

Dünya ölçeğinde kullanıcılar günde 6 saat 42 dakika internete erişiyor. Türkiye’de ise 7 saat 15 dakika. Bu sürelerin ortalama yarısında mobil cihazlar kullanılıyor. Sabit hatlardan internete bağlanma hızı dünyada ortalama 54,3 mbps iken Singapur’da 190, Türkiye’de ise 19,3. Mobilde dünya hız ortalaması 25,1 mbps iken İzlanda’da 72,7 Türkiye’de 34,1.

İlgili rapora göre dünya nüfusunun %45’i (3 milyar 484 milyon) sosyal medya, %67’si de (5 milyar 112 milyon) mobil telefon kullanıyor. Türkiye için bu oranlar sırasıyla %63 (52 milyon) ve %93 (76 milyon). Mobilden internete erişenler ise dünyada yaklaşık 4 milyar iken Türkiye’de 44 milyon kişi. Dünyada internet kullanıcılarının 8,9 farklı sosyal medya hesabı var; Türkiye için sayı 9,7. Dünyada internet kullanıcıları zamanlarının iki saat 16 dakikasını sosyal medyada geçiriyor. Türkiye’de ise 2 saat 46 dakika. Türkiye’de günde ortalama üç saat video izleniyor, bir saat 15 dakika müzik dinleniyor, kullanıcıların %84’ü her gün internet kullanıyor.

En favori sosyal medya siteleri Facebook (2 milyar 271 milyon aktif kullanıcı), Youtube (1 milyar 900 milyon), Instagram (1 milyar). Mesajlaşma uygulamaları açısından ise WhatsApp (bir buçuk milyar), Facebook Messenger (bir milyar 300 milyon), WeChat (bir milyar 83 milyon). Twitter 326 milyon, Snapchat ise 287 milyon ile aşağılarda. Geçen sene Facebook’u bırakanlar listesinde Türkiye bir milyon kullanıcı ile başı çekiyor. Ancak toplam 43 milyon ile dokuzuncu sırada. Liderlik 300 milyon ile Hindistan’da. Öte yandan ABD 120 milyon kullanıcı ile Instagram’da, 47 milyon ile Twitter’da başı çekerken, Türkiye 38 ve 9 milyon ile her ikisinde de beşinci sırada.

Global çapta kullanıcıların dörtte üçü e-ticaret yapıyor ve yıllık ortalama 634 dolarlık mal alıyor. Türkiye’deyse e-Ticaret yapanların oranı %67. Yıllık alışveriş miktarı ise 152 dolar. Öte yandan mobilden ticaret de yükseliyor. Dünyada %55, Türkiye’de ise %50 oranla kullanıcılar mobil cihazlarından alışveriş yapıyor.

Internet üzerinden en çok giyim-kuşam malları alınıyor (524 milyar dolar). Onu elektronik cihazlar (392 milyar dolar) ve gıda-kişisel bakım ürünleri (209 milyar dolar) izliyor. Türkiye’de ise bu üç kategoride yıllık toplam alım miktarı sırasıyla 1,3 milyar dolar, 2 milyar dolar ve 412 milyon dolar. Internet kullanıcılarının %5,5’inde kriptopara var. Türkiye için bu oran ise %6,4.

Herkese Bilim Teknoloji Dergisi; “Dijital Kültür” Köşesi (Sayı 194– 13.12.2019)

CHP Üsküdar İlçe Teşkilatı’nın eğitim seminerleri kapsamındaki bu konuşmada Dijital Dünya’nın gelişimi üzerinde durdum. 1980lerden başlayarak bilgisayarlaşma dijitalleşme ve dijital dönüşümü tetikledi. Önce bilgi dijitalleşti, sonra da süreçler. Sıra işgücünün dijitalleştirilmesinde: 4. Sanayi Devrimi.

İşgücünün dijital dönüşümünün sağlanmasında temel itici güçler yapay zeka, nesnelerin interneti ve büyük veri. Öte yandan bu teknolojilerin yanısıra gelişme gösteren iki önemli yıkıcı teknoloji daha var: Blokzinciri ve bunun üzerinde yükselen başta bitcoin olmak üzere kriptoparalar. Bu dönüşüm belki de yepyeni bir yapının habercisi olacak. Yeryüzü kültürü sanayi devriminden bu yana ilk defa farklı bir sıçrama yapacak. Öyle ki bu sıçrama sanayi toplumu paradigması ile açıklanamayacak!

Öte yandan Web 2.0 ile birlikte gündeme gelen sosyal medya bir yandan webin ayakta kalmasını sağladı diğer yandan başta dezenformasyon olmak üzere sosyokültürel yaşama olumsuz şeyler kattı. Bunun zirvesi post-truth bir dünyadır; objektif gerçekliğin kişisel doğrularla eğilip bükülmesi.

Robotlar, androidler, cyborglar zamanın kokusunu alabilir mi?

Zaman değişiyor olabilir mi? Zamanla her şeyin değişmesi ile zamanın kendisinin değişmesi ayn şey mi? Devinim zamanı, sindirme zamanının hakkını gasp mı ediyor? Zamanın Kokusu isimli o kısa ama her zamanki yoğunluktaki kitabında Byung-Chul Han zamanın değişim grafiğini çiziyor okurlarına. Mükemmel bir tablo gibi hiç değişmeden, bir yere gitmeden duran zaman. Bir hedefe odaklanmış düzgün doğrusal hareket halindeki zaman. Ve sanki o hedefe ulaşamadan yolda infilak etmiş de üç boyutlu bir evrende sağa sola dağılmış, amaçsız salınım yapmakta olan atomik parçalara ayrılmış zaman.

Şu terimleri kullanmıyor olsa da zamanın bu üç evresi okurun aklına sırasıyla tarım, sanayi ve dijital toplumu getiriyor. Bir başka ifadeyle gelenekten ilerleme ve ötesine doğru bir evrilme! Özellikle son on senedir yaygınlaşarak gündelik yaşamın bir parçası haline gelen dijitalleşme, kontrol delisi kapitalizmin bir hedefe kilitlediği zamanı adeta paramparça etmiş durumda. Hal böyle olunca tüm “zaman” sanki şimdinin içine sığdırılmış; çökertilmiş! Sadece şimdi var! Şimdizm! O nedenle de her şey hızlanmış durumda. Han’a göre sürat zamanın üçüncü evresine geçmede bir sebep değil sonuç! Şeylerin hızlanmasından dolayı zaman hedefe kilitlenmiş doğrusallığını yitirip de “gökyüzünde yalnız gezen yıldızlar” misali amaçsızca devinmeye başlamadı. Zaman bu hale geldiği için şeyler hızlanmaya başladı.

Peki zamanı umarsız hale getiren ne? Bu soruya derinlemesine anlamını irdelemeden verilecek cevap teknoloji; özellikle de dijital teknolojiler. Nasıl? Şeylerin oluşunu, gerçekleşmesini dijitalleştirerek (dijital dönüşüm). Örneğin eskiden şehirlerarası bir otobüs bileti almak iki saat sürerken şimdi iki dakika sürüyor. Ne yazık ki dijitalleştirmenin insana kazandırdığı bu bir saat ellisekiz dakikada insan “tembellik hakkı”nı kullanamıyor. Onun yerine gidip başka işlerin peşinde koşması, onları gerçekleştirmesi gerekiyor. Bellidir ki bu kapitalizmin dijitalleşmeyi yozlaştırmasıdır. Çünkü “dijital”i kapital icat etmedi. 70li yıllarda can çekişirken tam da onun ölmesini isteyen çiçek çocukları para ile zehirleyip onu kendi malı yaptı!

Şeyler dijital “makinelerle” çok daha kısa sürede yapılır hale gelip de birey artan kalan zamanda başka başka şeyler yapmak zorunda bırakılınca, sonuçta zaman hızlanmaya başladı. Bu kez ortaya başka bir sorun çıktı. Zaman düzgün doğrusal bir menzilde ilerlemekten sapmaya başladı. Örneğin bugün zamanının çoğunu sosyal medyada geçiren bireyin son sürat ulaşmak istediği bir yaşam amacı yok! Sadece şimdiki zaman içinde oradan oraya sürüklenme peşinde! İmamoğlu hakkında bugün hangi yalanlar uydurulmuş, insanların gözünün içine baka baka bakanlar ne tür şeyler zırvalamış. Çok mu politize oldu? Peki o zaman menüye biraz da şunlardan ekleyelim: Yeni kedi/köpek videoları. Tatilde gidilen yerlerden manzaralar, konaklanan müthiş mekanlardan, yenilen olağanüstü yemeklerden enstantaneler! Sevdiklerimizi LIKE edelim, çok sevdiklerimizi başkalarıyla paylaşalım. Sıradaki!

Han’ın çözüm anahtarı devinime daha az itibar edip, tefekküre daha çok zaman ayırmak. Bence o tren kaçtı. Artık insan beyninin çok daha kısa sürede derin düşünmesinin, tefekkür etmesinin yolları bulunmalı! Robotları, androidleri, cyborgları sevelim. Çünkü böyle bir “beyin” ancak onlarda mümkün olacak!

Herkese Bilim Teknoloji Dergisi; “Dijital Kültür” Köşesi (Sayı 169 – 21.06.2019)

Herkesin iç sesi belli ki aynı şeyi söylüyor: O’nu seç!

Google’da arama yapan ve sonuçlar içinde aradığını bulduktan sonra, bilgisayar ekranına bakarak yardımlarından dolayı ona minnettarlıkla teşekkür eden bir hanımefendi veya beyefendi Facebook veya Twitter kullanmaya başlarsa ne olur? Araştırmalar gösteriyor ki okuduklarının hepsinin doğru olduğunu varsayar.

Klasik karikatürlerden biridir. İnsanın altına bez bağlanıp bebek olarak başladığı hayat yolculuğu, yine altına bez bağlandığı yaşlılık ile sona erer. Şimdi bunun dijital muadili var. Büyükler çocukları “yabancılarla konuşma”mak, “her duyduğuna-gördüğüne inanma”mak üzere uyararak büyütür. Şimdi de çocuklar, büyüklerine internet, sosyal medya için aynı öğütleri vermek zorunda kalıyor.

Aksi taktirde ortaya can yakıcı sorunlar çıkabilir. Nijerya’dan gelen “bankada yüz milyon dolarım var, ülke dışına çıkarmam için bana yardım et; yarısını sana vereyim” mesajlarına inanır. “Masraflar” için talep eden bu bonkör Nijeryalı’ya(?) parasını kaptırır. Yanlışıkla(?) aramış numarası yapan yabancı uyruklu kadıncağızın telefonda ağlayan sesine kanar, iyi niyetle(!) ona kol kanat germek ister. Uçak parası vs gönderir. Hayatının geri kalanını havaalanında bekleyerek geçirir. Başlangıçta münferit adi suç statüsündeki bu tür dijital üçkağıtçılıklar, sosyal medyanın popülaritesinin artmasıyla daha büyük çevrelerin de dikkatini çeker oldu. Son bir kaç yıldır bu iş artık politikacıların en güçlü silahlarından birisi haline geldi. Neden yenilenmesi gerektiği henüz anlaşılmamış olan İstanbul Büyükşehir Belediyesi başkanlık seçimleri arefesinde bu tür aldatmacılı içerik paylaşımları zirve yapma yolunda ilerliyor. İşte bazı örnekler:

Kılık kıyafetiyle anti-muhafazakar denilebilecek profil çizen genç bir kadın, kendisini videoya almış. Güya uzun yıllardır ailece CHP oy vermişler, ancak bu sefer hırsızlık(!) yaptıkları için diğer partinin adayını tercih edeceklermiş. Aynı kişinin eski paylaşımlarını araştırdığınızda AKP’ye övgüler düzen mesajlarını görmek mümkün.

Bir türlü arka arkaya iki dönem başkan seçilemeyen AKP’li bir büyükşehir belediye başkanının eşine ait olduğu iddia edilen ses kaydı. Kadınlara öğütler veriyor. Diyor ki bulunduğunuz çevrede (otobüste, sokakta vs) kendinize CHP’li imajı verecek ve partiyi eleştireceksiniz. Bu sefer AKP’ye oy vereceğiz diyeceksiniz. Aynı kişi, yerel bir TV’de yapılan söyleşide ise hayatta en önem verdiği şeyin dürüstlük, samimiyet olduğunu ifade ediyor.

Şu deyimi unutmak ne mümkün! “İmam böyle yaparsa cemaat ne yapmaz?”. AKP İstanbul adayının kendisi, seçimlerin tekrarlanmasını “oy çalınmasına” bağladı. Bu yazı kaleme alınırken YSK henüz vermiş olduğu sürreal kararı nasıl gerekçelendireceğini bulamamıştı. İptal açıklamasında ise karara temel gösterilen husus oy çalınması DEĞİL, güya sandık kurul başkanı olmaması gereken kişilerin başkan yapılmış olmasıydı. Ki bu durumda verilecek kararın iptal yönünde olamayacağını aynı YSK başkanı bir kaç yıl önce kendisi açıklamıştı.

Tüm bunların yanısıra İmamoğlu’na diş bilenmesinin temelinde yatan şey, yirmi beş sene önce ortaya ilk çıktıklarındaki halleri ile şimdiki halleri arasındaki farkı gösteriyor olması. O yıllarda “eğer bir gün zengin oldu derlerse, bilin ki çalmışımdır” şeklinde samimi açıklamalar yapanlara “O eski halinden eser yok şimdi” mesajını veriyor, Ekrem İmamoğlu. Güleryüzüyle, rakiplerine saygılı vatandaşlara sevgi dolu yaklaşımıyla, birleştirici-bütünleştirici söylemiyle. Herkes biliyor. Herkesin içinden gelen ses aynı şeyi söylüyor: O’nu seç!

Herkese Bilim Teknoloji Dergisi; “Dijital Kültür” Köşesi (Sayı 165 – 24.05.2019)

Yalana yalan demek, çıkarı için o yalanı doğru kabul edenlerin o yalana bakış açısını değiştirmeyecektir.

Karl Marks’ın Londra’daki mezar taşında iki tümcesi yazılı. Birincisini duymamış olan yoktur: “Tüm dünya işçileri birleşin”. Diğerini ise bilen bilir: “Filozoflar dünyayı sadece çeşitli biçimlerde yorumladılar, ama asıl mesele onu değiştirmektir”. İstanbul’da yasal dayanağı ne olduğu tam anlaşılmadan iptal edilen büyükşehir belediye başkanlığı seçiminden sonra İmamoğlu’nu destekleyenler için de benzer bir yol ayrımı söz konusu. Sadece durumu yorumlayarak mı geçirecekler zamanlarını yoksa onu değiştirmek için şahsen bir şeyler yapacaklar mı?

Buna karşılık ünlü sosyal medya, yalan haberin, sanki doğruymuş gibi yayılmasında bir araç olarak her zamankinden daha çok kullanılıyor. Örneğin “Seçim iptal edildi, çünkü oylarımız çalındı” deniyor. Oysa YSK’nın iptal açıklamasında herhangi bir “oy çalma” eyleminden bahsedilmedi. Daha ziyade sandık kurul başkanlarının devlet memuru olmaması üzerine inşa ettiler “siyasi” denilen kararlarını. Ki aynı kurumun aynı başkanı, beş sene önce aynı durum hakkında “seçimi iptal etmeyi gerektirecek bir şey değil” şeklinde bir yorum yapmıştı. Geçen beş sene içinde bu yorumu değiştirmeyi gerektiren bir yasa veya yönetmelik değişikliği olmadığına göre buradaki çelişki iptal yönünde karar alan YSK’ya ait olarak tarihe geçti. Yaygın kanıya göre hukuku bu kez siyasiler değil, hukukçular çiğnemiş oldu. Bunun gerisinde bir motive edici ya da azmettirici unsurun olup olmadığı yıllar içinde ortaya çıkacaktır.

Ayrıca sosyal medyayla ilgili yapılan araştırmalarda ilginç tespitler de var. Örneğin hangi içeriği öne çıkarmak üzere geliştirilmiş yazılım algoritmalarında temel motivasyon popülarite. Yoksa içeriğin gerçeklik ile uyumlu olması değil. Yani bir yalan yeterince fazla kişi LIKE edilirse, yeniden paylaşılırsa, o içerik giderek daha çok görünür olmaya başlıyor. Daha çok görünür olan içerik ise giderek daha çok “gerçek”miş gibi algılanmaya başlıyor.

Buna karşın pasif, kayıtsız kalmayı reddeden, bir şeyleri “değiştirmek” isteyen bireyin birinci işlevi, somut, objektif gerçeklerden bahseden içeriği daha çok dolaşımda tutmasıdır. Bu çerçevede “Seçim iptal edildi, çünkü oylarımız çalındı” türünden bir içerikle karşılaşıldığında yapılması gereken, bunun yalan olduğu üzerine yorum yaparak onu yeniden üretmek yerine, bunun doğrusu ne ise onu ifade eden bir içerik yayınlamak ve bunun popüler olmasını sağlamaktır. Yalana yalan demek, çıkarı için o yalanı doğru kabul edenlerin o yalana bakış açısını değiştirmeyecektir. Doğrusu ne peki? Sen ondan bahset, bahsedilmesini sağla.

Benzer şekilde esasen algoritmaların yukarıda belirtilen özelliği nedeniyle somut gerçeğin bir kez dolaşıma çıkmış olması da yalanın ortadan kalkması için yeterli değildir. Çünkü doğruyu iğdiş etmek üzere onu yalanlarla kuşatan alternatif içerikler eğer yeterince yeniden paylaşılırsa, somut gerçeği anlatan içerik yine tenhada kalacak ve algoritmaların radarına giremeyecektir.

Bu çerçevede “namusluların da namussuzlar kadar cesur olması” gereği ortaya çıkmaktadır. Somut gerçeğin ne olduğunu bilmek yeterli değildir. Bunun büyük çoğunluğa da ulaştırılması ve gerçeğin-doğrunun ne olduğunun onlar tarafından da bilinmesini sağlamak gerekmektedir. Şimdi sosyal medyanın ülkemizde neden yasaklanmadığı daha iyi anlaşılacaktır. Demek ki bu medya onu açıp kapatma yetkisi elinde olanların daha çok işine geliyor ki gerçeği yalanlarla çarpıtmak amacıyla onu yasaklamıyorlar.

Herkese Bilim Teknoloji Dergisi; “Dijital Kültür” Köşesi (Sayı 164 – 17.05.2019)

Sağol sosyal medya; sen olmasaydın kapitalizmin bizi bu kadar kötü insanlara dönüştürdüğü gerçeği ortaya çıkmayacaktı!

Sosyal medyanın sunduğu görkemli(!) imkanlardan birisi de “dijital linç”! Şöyle bir senaryo düşünün. Bir sosyal medya sitesi var. Her hafta “ülkenin en nefret edilen kişisi”ni, katılımcıların oylarıyla belirliyor. Bireyler “özgür irade”lerini kullanarak, o hafta ülkede işlenen adi (veya başka türlü) suçların kimliği tespit edilen müsebbipleri içinden en nefret ettiklerine oy veriyor. Oylama bittikten sonra da bu imkanı sunan, kim olduğu bilinmez bir kişi, geliştirmiş olduğu teknolojileri kullanarak en çok oy alan kişiyi öldürüyor. Bu senaryo bana değil; son yılların fenomen dizilerinden Black Mirror’a ait.

Ama o kurgu! Peki bugünün gerçek dünyası farklı mı? Troller ya da trol olduğunun farkında olmayan “ağzı olanlar” her gün haklı-haksız, tanıdık-tanımadık kişileri sosyal medyada psikolojik olarak “linç” etmiyor mu? Onlara hakaretler yağdırarak, tehditler savurarak, aslı-astarı olmayan şeyler yapmış, sözler söylemiş yaftası yapıştırarak…

Bu tür dijital linçe temel oluşturan şeyin daha sonra yanlış çıkması ise kimsenin umurunda olmayan bir şey. Çünkü sosyal medya her an yeni kurbanlar istiyor. Bir kurbanın sosyal medyayı meşgul etme süresi bir kaç saat; bilemediniz bir kaç gün!

Işık hızında yayılan dijitalin gerçek linçten daha esnek imkanlar sunması da işin bir başka ilginç yanı. Fiziksel linç girişiminde bulunanları vicdanları rahat bırakmıyor. Ancak dijital linçe katılanlar yaptıkları dijital girişimin meşruluğunu-haklılığını savunma konusunda daha cüretkar olabiliyor. Çünkü ekranın arkasından “yazarak-tıklayarak” katılmış oldukları girişimin “gerçek” olduğunun idrakinde değiller! Televizyon, bilgisayar oyunları bize bunu öğretmemiş miydi?

Kendi ülkemizden iki taze örnek. Bir tanesi CHP liderine şehit cenazesinde yapılan fiziksel linç girişimi ve bunun sosyal ve diğer medya üzerindeki yansımaları. Diğeri ise havaalanında bir görevliyle ağız dalaşına giren bir kadına olay sonrası gösterilen dijital tepkiler. İlki fiziksel anlamda bir linç girişimiydi (örgütlü-değil, organize-değil, bu tartışılır; ama olayı küçümsememek lazım). İkinci olay sosyal medyada bir linçe dönüştü. Olaya karışan iki kadını da şahsen tanımıyorum. Ancak olay sonrasında sosyal medyada gösterilen tepkiler ortada. Kadına her türlü hakaret edildi. Sahte olmadığı söylenen instagram hesabından yapmış olduğu özür açıklaması ise sanki o anki davranışını savunuyormuşcasına küfüre varan düzeyde aşırı tepkiler aldı. Örneğin kimi sosyal medya kullanıcıları, o mesajın samimi olmadığını (nasıl olduğu bilinmese de) şıp diye tespit etti; ona göre küfür (pardon yorum) yazdı!

Ayrıca bir yanda “Sen o yumruğu yiyecek ne yaptın?” düzeyinde bir tolerans varken diğer yanda özür açıklamasını bile samimi bulmayan hoşgörüsüzlüğün sebebi ne? Artık kabul etmenin zamanı gelmedi mi? Hepimiz suçluyuz! Okulda kopya çektiğimiz için, iş yerinde tembellik yaptığımız için, rüşvet aldığımız için, ona değil de buna oy verdiğimiz için, doğayı katlettiğimiz için, dünyayı mahvettiğimiz için suçluyuz! Suça öyle bir batmış durumdayız ki bir kişinin de çıkıp bunu yüzümüze vurmasına tahammül edemez haldeyiz! Sağol sosyal medya; sen olmasaydın kapitalizmin bizi bu kadar kötü insanlara dönüştürdüğü gerçeği ortaya çıkmayacaktı!

Herkese Bilim Teknoloji Dergisi; “Dijital Kültür” Köşesi (Sayı 162 – 03.05.2019)

Facebook’a belli yaşın altındakilerin değil de üstündekilerin girmesinin yasaklanması dijital kandırılmaları azaltabilir mi?

ABD Başkanlık seçimlerindeki, Brexit halkoylamasındaki rolünden bu yana Facebook’un tepesinde kara bulutlar dolaşıyor. Facebook’u da Microsoft’un ya da AT&T’nin başına gelenler mi bekliyor? Facebook şirket olarak bir kaç parçaya ayrılmak zorunda kalabilir mi?

1980li yıllarda da anımsanacağı üzere benzer  bir durum AT&T’nin başına gelmiş ve şirket bir kaç küçük şirkete bölünmek zorunda bırakılmıştı. Benzer bir durumla Microsoft da karşılaştı. Federal mahkemenin verdiği ikiye bölünme kararı bir süre sonra para cezasına dönüştürülmüş ve şirket bölünmekten kurtulmuştu. Ancak bu dava ile ilgili midir değil midir bilinmez, bir süre sonra Bill Gates şirketteki aktif görevini bırakmıştı.

Instagram, WhatsApp gibi sosyal medya platformlarının Facebook’un malı olduğunu hatırlayalım. Facebook Instagram’ı 2012’de sadece bir milyar dolara, WhatsApp’ı ise 2014 yılında 19 milyar dolara satın almıştı. ABD’de bir senatör geçtimiz günlerde sadece Facebook’un değil onun gibi devasa hale gelmiş şirketlerin bölünmesine neden olacak bir yasa üzerinde çalışacağını duyurdu. Senatörün bu çalışmalarının Facebook üzerinden de duyurulması-tartışılması süreçlerine Facebook engelleme getirince sinirler gerildi. Bir süre sonra şirket geri adım atmak zorunda kaldı.

Öte yandan ABD’nin ilgili federal kurumları Facebook’un geçtiğimiz yıllarda yasalara aykırı bir faaliyet içinde olup olmadığını da araştırmaya başladı. Tam da bu sırada Facebook’un iki kritik tepe yöneticisinin istifa haberi geldi. Bunlardan Chris Cox uzun yıllardır Facebook’un ürün yöneticisi idi Chris Daniels ise WhatsApp uygulamasını yönetiyordu.

Bütün bu puslu, rahatsız havanın içinde bir de Yeni Zelanda’daki vahşi terör olayının Facebook üzerinden yayınlanması yangına adeta körükle gitmek gibi bir tabloyu ortaya çıkardı. Facebook son dönemde gerek insan gerekse de yapay zeka imkanlarıyla nefret söylemine neden olan içerikleri tespit edip engelleme çalışmalarına hız vermişti. Ancak milyarlarca kullanıcısı olan bu sosyal medya platformlarında bu tür paylaşımları anlık olarak önleyebilmek ne kadar olası tartışılır. Yeni Zelanda videoları da engellendi ama iş işten geçtikten sonra!

Zaten Zuckerberg’in işin ehli olmayan ABD’li senatörler tarafından geçen yıl yapılan sorgulamasından beri tüm dünyada Facebook’a karşı yavaş da olsa bir antipati oluşmaya başlamıştı. Samimi bir şekilde tembellik yaptığını, bundan sonra işleri daha sıkıya alacağını itiraf eden Zuckerberg’in bu yaklaşım modeli Facebook’un imajını düzeltmek için yeterli olmayacak gibi.

İlginçtir tüm bu tabloda gözardı edilen bir husus var. O da Facebook kullanıcı profilinindeki değişiklik. Facebook bugün Y veya Z kuşağının oluşturduğu genç kuşağın terk etmeye başladığı bir platform haline gelmekte. Onların yerini dijital imkanları zar-zor ve geç idrak etmekte olan kıdemli kuşaklar alıyor. Yaşları ellinin üstünde olanlar! Bu kuşak mensupları dijital bir platformda bir içerikle karşılaştıklarında önce bunun doğru olduğunu varsayıyor; yanlış değil. Hal böyle olunca “kandırılmaları” da “yönlendirilmeleri” de kolaylaşıyor. Bu da platformun global güvenilirliğini zaafiyete uğratabiliyor. Belki de Facebook gibi sosyal medya ortamlarına üye olmak için belli bir yaşın üstünde olmak değil de altında olmak kuralı konsa daha sağlıklı olur(du) : Elli yaşından büyükler giremez!

Herkese Bilim Teknoloji Dergisi; “Dijital Kültür” Köşesi (Sayı 156 – 22.03.2019)

Sosyal medyaya erişim neden yasaklanmasın? Neyi beğenip, neyi beğenmeme özgürlüğümüz elimizden alınmasın diye mi?

Her gün aynı kıyafeti giymenin, her sabah aynı kahvaltıyı etmenin avantajı nedir? “Bugün ne giysem?” ya da “Bu sabah ne yesem?” diye düşünmeye, karar vermeye gerek duymamanın. Bu denli basit konular için bile karar vermek zorunda kaymayı birey neden istemesin? Mevzu derin! Çok boyutlu!

Öncelikle bugün kişi çok daha fazla karar vermek zorunda kaldığı bir hayat yaşıyor. İkincisi bu kararların hepsi de acil ya da önemli değil. Üçüncüsü ise karar vermek için harcanan bilişsel efor beyin üzerinde yorucu bir etki yaratıyor.

Örneğin yüz sene önce, o zamana kadarki debisine bakıldığında insanlığın ürettiği bilgi kümesini iki katına çıkarmak yüz yıl alıyordu. Bugün ise bu süre iki yıla inmiş durumda. Gelecek yirmi sene içinde bunun 12 saate kadar ineceği öngörülüyor. Peki üretilen bilgi debisindeki bu geometrik artış ile bireyin gündelik yaşamında vermesi gereken karar adedi arasında doğru orantı kurulabilir mi?

Evden işe, alışverişe ya da okula giderken geçen bir saatlik sürede yaşadığınız sosyal medya deneyiminde örneğin kaç tane karar veriyorsunuz? Soru şaşırtıcı gelebilir. Sosyal medya içeriklerini incelerken ne tür bir karar veriyor olabilirim ki? Bir içeriği “like” edip etmemeye ne dersiniz? “Aman canım; bu da bir karar mı?” diye dudak bükmeden önce bir günde bu türden kaç tane “olmasa da olur” kararı verdiğinizi bir düşünün. Sabah dokuzda masanızın başın oturduğunuzda kendinizi zihnen neden yorgun hissettiğinizin nedeni burada yatıyor olabilir.

Internetin hayatımıza renk katmadığı bir dünyada (evet böyle bir dünya vardı!) aynı günlük ev-okul ya da ev-iş seyahati nasıl geçerdi? Uyuklayarak, kitap-gazete-dergi okuyarak, müzik dinleyerek, bir gece önceki maçı/filmi yorumlayarak vb. Bir başka deyişle ya karar vermeyi gerektiren bir deneyim yaşamadan (örn. uyuklamak) ya da verilen kararı haricen beyan etmek zorunda kalmadan (örn. okuduğunuz mizah dergisindeki karikatüre gülerdiniz ama araçtaki diğer kişilere “Hey millet; şu karikatürü çok sevdim!” diye beyanda bulunmak zorunda kalmazdınız). Eh, yanınızda bir tanıdık varsa belki ona neden güldüğünüzü açıklardınız; o kadar!

Bireyin bugün aslında daha çok karar veriyor olması, daha çok seçme şansı olduğu, yani daha çok özgür olduğu anlamına da gelebilir. Ancak yazının başındaki ikinci sebep anımsanırsa daha çok seçme şansının olduğu imkanlar incir çekirdeğini doldurmayan cinsten de olabilir. Yani ortalama bir insan da bugün yaşadığı ülkenin başbakanı, cumhurbaşkanı ya da çok uluslu bir şirketin tepe yöneticisi kadar karar veriyor olabilir. Nicel yani adetsel olarak. Ancak belki de verdiği kararların niteliği, önemi kıyas bile götürmeyecek cinstendir. Kendi yaşamı için bile! Oysa her iki beyin de aynı oranda yorulacaktır!

Düşünsenize Zuckerberg ya da Elon Musk gibi birisi her gün aynı şeyi giyip her sabah aynı şeyi yiyor. Ancak biz faniler her sabah dolabın karşısında dakikalarca dikiliyor, her öğlen ne yesek diye yarım saat düşünüyoruz. Daha çok özgürlük derken sanki birilerinin payına ancak onun posası düşüyor!

Herkese Bilim Teknoloji Dergisi; “Dijital Kültür” Köşesi (Sayı 155 – 15.03.2019)

Geleneğin son kullanım tarihinin geçmiş olduğunu insanlara kabul ettirebilmek için ilerlemenin sağladıklarının şimdikinden çok daha fazla olması gerekmez mi?

 Poedat Kolektifi’nin bu yılki konferansı 21-23 Aralık günlerinde Stüdyo-X İstanbul’da gerçekleşti. Konferansın üçüncü günündeki bazı oturumlara katılabildim. Farklı disiplinlerde akademik eğitim görmekte olan gençlerin çalışma alanlarıyla ilgili sunumları renkliydi. Katıldığım oturumlardaki konuşmacıların çoğunluğunun ODTÜ’lü olması beni ayrıca gururlandırdı.

Alman kültürüne özgü “Bildung” (formasyon, bireyin kendisini yetiştirmesi) kavramı ile gelenek olgusunu karşılaştıran Ö.Çağatay Balkaya’nın konuşması özel olarak ilgimi çekti. Kendini yetiştirme sürecinde gerek teorik gerekse de pratik alanlarda çalışmalar yapan ve o arada “şey”leri de değiştirebilen birey bir yanda. Öteden beri süregelen, belli bir bilinç ile kültüre şırınga edilmiş “gelenek”in uydusu haline gelen/getirilen/getirilmek istenen birey diğer yanda.

Yetmez; biraz daha derine inmeli. Bireyin kendisini teorik ve pratik anlamda geliştirmesini istemesinin gerisinde yatan kök sebep nedir? Bu süreçte “şey”leri değiştirme (keşif, icat, ilerleme vb) bir yan ürün müdür? Yoksa kapitalizm bu sonuçların üretilebilmesini sağlamak üzere bireyin kendini tanıma-arama-bulma sürecini perde arkasından desteklemekte midir? Sanayi toplumunda bireyin önemi ontolojik bir köke dayanmamakta. Yaşı tutanlar 21.yüzyıl içinde bunun pratik ispatını görecekler. İşgücünün “insan”dan “makine”ye kayması geometrik düzeyde artacak.

İzleyebildiğim kadarıyla “gelenek” olgusu da batı gözlüğü ile irdelendi. Doğrudan batılı kaynakların temel referans kitapları-çalışmaları ile bunları baz alarak bu toprakların son yüz elli senesini irdeleyen yerli kaynaklar. Ortak özellikleri olsa bile Avrupa kıtasının sosyo-kültürel ve yahudi-hıristiyan odaklı dini mirası üzerinden tanımlanan “gelenek” Türkiye dahil doğu kültürü için ne denli doğru bir referans olabilir? (Örneğin batı referansı ile irdelendiğinde bildung olgusunun tasavvuftaki ilme’l yakin ve ayne’l yakin kavramlarıyla olan benzerliği tespit edilemez).

Doğrusu gelenek ya da görenek kavramlarının 21. yüzyılda hala hayat bulmasının gerisinde yatan sebepleri derinlemesine incelemek gerekir? Bildung olgusuna geri dönersek. Yeryüzündeki her bireyden kendini arayıp-bulmasını beklemek adil midir? Böyle bir arzu/kapasite herkeste var mıdır? Her birey yaşam mücadelesini kendini güçlü hissettiği silahlarını kullanarak vermekte. Tembel, fırsatçı ya da dalkavuk “model”lerin gerisinde yatan makul sebep biraz da bununla ilgili. Herkes önden gidecek kadar cesur değil. Birileri de ayak izlerini takip edecek ve liderin hışmına uğramamak için (diyelim ki) onun gönlünü hoş tutmak zorunda kalacak.

Açıkçası gelenekçilik ya da muhafazakarlık gibi olgular her devirde taraftar bulacaktır. Öte yandan tatminkar cevap bulunması gereken soru belki de şu: İlerleme neden istenir? En iyi örnekleri sanayi toplumunda görüldüğü üzere ilerleme bireyin hayatını cennete çevirmeyi sağlıyor (mu?). Bu dönüşümden her birey eşit düzeyde istifade edebiliyor mu? Çözülen bir sorunun yerine daha büyüğü ortaya çıkıyor. Geleneğin son kullanım tarihinin geçmiş olduğunu insanlara kabul ettirebilmek için ilerlemenin sağladıklarının şimdikinden çok daha fazla olması gerekmez mi?

Resme teknolojiyi de eklemeli. Özellikle son on beş sene içindeki dijital gelişmelerin (internet, sosyal medya vs) bu çatışma üzerindeki olası paradoksal dönüştürücü etkisini irdelemeli. Bunu da bir sonraki yazıda ele alalım.

Herkese Bilim Teknoloji Dergisi; “Dijital Kültür” Köşesi (Sayı 145 – 04.01.2019)

Arama motorları, kim milyoner olmak ister yarışmasındaki seyirci jokeri gibi.

Öğrenmek başlangıç noktasına bağımlı mıdır? Kişi, örneğin her şeyi bildiğini düşündüğü bir noktada, yeni bir şey öğrenebilir mi? Gerçek-ötesi, doğru-ötesi (post-truth) dünyada giderek daha çok birey, her şeyi biliyormuş gibi davranıyor. Belki de farkında bile olmadan! Kabul etmek gerekir ki bireyi bu hale getiren biraz da teknolojinin hatalı kullanımı.

Google gibi arama motorları olmasaydı bilgi bireyin parmak ucuna gelmeyecekti belki ama bu durum başlangıçta büyük beklentileri de beraberinde getirdi. Böylece birey örneğin somut enformasyonu arayıp bulmak için daha az zaman harcayacağından, kalan zamanını bulduğu o enformasyonu daha derinlemesine analiz etmek için kullanacaktı. Oysa öyle olmadı. Birey giderek karşısına gelen veri yığını içinde kendisini doğrulayacak enformasyonu seçip, onu doğru olarak kabul eder, diğerlerine değer vermez hale geldi.

Dijital bireyin profilini çıkaran, onun tercihlerini tespit eden yazılımlar, sosyal medya siteleri bu yangına körükle gitti. Bugün sosyal medya siteleri bireyin şimdiki zaman profiline en uygun içeriği en önce sergiliyor. Bu döngü bireyin yaşamı üzerinde iki önemli etki yapmakta. Birincisi bireyin ilerleme motivasyonu körelmekte. İkincisi birey giderek daha muhafazakar, daha despot hale gelmekte.

Bugünün bireyi, dünyanın neresinde olursa olsun, artık her şeyi bilmekte, bir konu hakkındaki en (tek) doğru fikre sahip olduğunu düşünmektedir. Bu birey yeni bir şeyler öğrenmeye açık değildir. Bu bireye değil farklı bir düşüncenin doğru olabileceğini, onun var olabileceğini bile kabul ettiremezsiniz. Ortak paydamız ortaklaşa kabul edilmiş doğrular değil; her bireyin kendi doğrusu!

Bu hale internet getirdi tespiti doğaldır ki aşırı bir yorum olacak. Nasrettin Hoca’nın dediği gibi “Bu hırsızın hiç mi suçu yok?”. Şurası bir gerçek ki internet ile gelen dijital dünya, kendi ticari kaygıları çerçevesinde bireyi belli bir bakış açısından ele almakta. Onun şimdiki zamandaki hali. Ülkemizde otuz sene önce televizyon için yapılan eleştiri aynı mantıkla bugün internet için de yapılabilir: “Bireyi geliştirmek, ilerletmek için kullanılmıyor”. Artık şunu kabul etmek gerekir ki bireyin ilerlemesi, kendini geliştirmesi en çok bireyin sorumluluğundadır. Aile, okul, devlet olsa olsa sonra gelir ve bireyin her yaşında bu kurumların öncelik ve önem sırası değişir. Ancak günün sonunda gelişme, ilerleme başkalarının inisiyatifine bırakılamaz.

Sosyal medya bireye sürekli olarak şimdiki zamandaki haline uygun içerik sunmakta. Arama motorları, kim milyoner olmak ister yarışmasındaki seyirci jokeri gibi. Eğer stüdyodaki herkes bir konu hakkında yanlış biliyorsa yarışmacı da yanlış cevap verecektir. Birey kendine bel bağlamamalı çünkü eksik. Çevresine bel bağlamamalı, çünkü yanlış olabilir. Bu açmazdan nasıl çıkacak?

Belki de başa dönerek. Ne oldu da birey “akletme” yeteneğine sahip olduğunu göz ardı eder oldu? Ne oldu da Google gibi arama motoru sonuçlarını “nakletme” hali yeterli hale geldi? Birey insanlığını unutursa, yaşam da onun insan olduğunu (insan eliyle) unutacak. Sonra robotlar Asimov’un yasalarına uymayıp insanlığı ortadan kaldırdığında kimse şaşırmasın: “O ilk öküzü vermeyecektik”! Akletmeyi nakletmeye (bir kez daha) kurban etmemeli!

Herkese Bilim Teknoloji Dergisi; “Dijital Kültür” Köşesi (Sayı 140 – 30.11.2018)