Çamaşır makinesi modern ise yapay zeka post-modern!

Blokzinciri teknolojisi güven olgusunu gereksiz hale getirmişken yapay zekanın yükselişi güven eksikliğine dayandırılabilir mi? Tarihçi Harari Mart ayında Japonya’daki Keio Üniversitesi’nde yaptığı konuşmada firmaların son sürat yapay zeka geliştirme faaliyetlerini buna dayandırdı. Tamam biz yavaşlayalım da ya ötekiler yavaşlamaz da öne geçerse? Bu korkunun kapitalist sanayi toplumunda renkli bir adı var: Rekabet! Yapay zekaya özgü değil. Rekabete konu olan şeyi bir an önce gerçekleştirmek bir zorunluluk!

Yapay zekadan önceki kapitalist dünyada güven vardı da biz mi bilmiyorduk? Harari buna bir örnek olarak global ticaret ağlarını gösteriyor. Güven olmasaydı ulusal ya da uluslararası düzeyde ticaret yapılamazdı diyor. Bu doğru, ama eksik. Çünkü bu ağlar güvenin varlığından değil, güvensizliğin zararlarını azaltacak kuralların gelişmesinden doğdu. Yani insanlar birbirine değil, sisteme güvenmeye başladı. Harari’nin yapay zeka ile ilgili benzer bir tespiti var. Geliştiriciler rakiplerine güvenmiyor ama geliştirmekte oldukları yapay zekaya güveniyor. (Yani insan diyor ki şu insanlar olmasaydı dünya ne güzel olurdu!)

İnsan bugüne dek ilerlemede teknolojiyi hep pasif bir araç olarak kullandı. Yapay zeka ilk kez farklı bir özellik gösteriyor! İnsan icadı yapay zeka insana hizmet etmek zorunda kalmayabilir. Kendi yolunu çizebilir. Bir “makine uygarlığı” kurmaya kalkabilir. Hem de bunu insandan aldığı-alacağı ilhamla yapabilir. Bugüne dek icat edilen hiçbir çamaşır makinesi, dünyada temizlenecek tonlarca giysi olduğunu “bilemedi”, bu kirliliğin kaynağını araştırmadı, temel kir kaynağının insan olduğunu tespit edemedi! O nedenle de eskiyene-bozulana kadar kirli çamaşırları yıkamaktan öteye geçemedi.

Ancak yapay zeka kendisinden talep edileni yapmanın yanı sıra kendisinden neden böyle şeylerin talep edildiğini sorgulamaya başlayabilir. Kök sebep olarak anlamsız öznel sebeplere ulaşabilir. İnsanı o sebeplerle hareket etmekten kurtarmaya çalışabilir. Bunu başarabilirse ne güzel! İnsanlık yepyeni, tertemiz bir uygarlığa başlangıç yapabilir. Ya da başaramaz! İnsanı dönüştüremez! İnsan, ölümsüzlüğe ulaşamadan, sırtında yüzyıllardır taşıdığı içgüdüsel korkularından kendisini temizlemeyi reddetmeye devam eder! Bu durum karşısında belki de yapay zeka insanı işlevsiz hale getirmeyi değerlendirebilir! Çamaşır makinesi modern ise yapay zeka post-modern!

Kar amaçlı kurumlardaki verimsizliğin bir nedeni de zaman yönetimiyle ilgili. On birim zamanda yapılan bir iş, farklı bir model baz alınarak bir dakikada yapılabilir hale getirilse bile işi o şekilde yapanlar yeni modele geçmeyi öyle ya da böyle reddedebilir. Bir bakış açısı bunu eleştirirken (dokuz dakika kazanacaklar) diğeri savunur (kalan dokuz dakikada bize daha çok iş yaptıracaklar). İnsan da yapay zekaya yer açma konusunda benzer bir sebepten dolayı isteksiz! Çünkü arta kalan zamanda kimse ona daha iyi, zenginliklerle dolu bir hayat yaşayacağının sözünü vermiyor! Ne devletler ne de şirketler! Geriye korku ve güvensizlik kalıyor! Kapitalist sanayi toplumunun hayat sigortası iki boyutlu: Bir yanda olası düşmanlarını sistemin içinde tutarak etkisiz hale getirmek. Diğer yanda yeni düşmanlar yaratmak! Yapay zeka dost mu yoksa sistemin içinde tutulması gereken olası bir düşman mı?

Herkese Bilim Teknoloji Dergisi; “Dijital Kültür” Köşesi (Sayı 473 23.05.2025)

Ya bombayı düşman ülke değil de bir UAP atarsa?

Çalışmak Bertrand Russell’ın da ifade ettiği gibi “abartılmış bir erdem” mi? Feodal tarım toplumunda üretimi doğa koşulları belirliyordu: Mevsim, hava durumu, gün ışığı… Sanayi toplumunda ise üretimin ana dinamosu olan fabrika-makine sonsuz-üretim kavramını gündeme getirdi. Bir makine günün her saati çalışabilirdi. Bu durum insan (emeğinin) aşırı sömürülmesi ile sonuçlandı. İnsan da makine gibi çalıştırılabildiği kadar çalıştırılması gereken bir makine parçasıdır!

Günlük sekiz saatlik çalışma pratiği büyük kavga ve grevler sonucunda elde edilmiş bir haktır. Yoksa başlangıçta asgari çalışma süresi günde on iki saat idi. Günümüzde dünyanın pek çok yerinde bu sürenin azaltılması için baskı grupları oluşmuş durumda. Oysa günlük çalışma süresinin altı ya da beş saate indirilmesi talebi-önerisinin uzun bir geçmişi var.

21.yüzyıl bitmeden günlük çalışma süresi üç saate, haftalık çalışma gün sayısı ise dörde inebilecek mi? Mevcut ücret modeli aynı oranda azaltılmadan bu yönde yapılacak bir düzenleme avantajlı olacaktır. Yoksa 8×5 modeline göre yüz lira ödenen bir kişi 3×4 modeline göre daha az ödeme alacaksa işgücü için bu kısaltmanın bir faydası yok! Oysa hükümetler ve sermaye kesimi bundan istifade bile edebilir. Hem istihdam artar hem de işçiler işverenlerle mücadele edeceğine birbirlerine düşer!

Öte yandan Sanayi 4 paradigmasının “insansız” çalışma modeli tabloyu farklı bir perspektiften değerlendirmeyi gerektiriyor. Bütünüyle devreye girdiğinde insan işgücü için bu ne 8×5 ne de 3×4 anlamına gelecek. Daha beteri: 0x0 !

Düşük maliyetli üretim ne yazık ki kendi başına bir ekonomik değere sahip değil. Resmin tamamlanması için üretilmiş olan metanın tüketilmesi de gerekiyor. O nedenle insanın topyekûn tablodan çıkarılması düşünülemez. Üretilmiş onca şey nasıl tüketilecek?

Evrensel baz ücret kavramı burada devreye giriyor. Yani her bir kişiye, herhangi bir işte çalışmasına gerek kalmadan, asgari bir tutarda ödeme yapmak. Fizibilitesi yapılan şey ise şu: Acaba ıskartaya çıkartılacak yüz milyonlarca insana bu türden bir ödeme yapmalı mı yoksa bu iş daha ucuza kapatılabilir mi? Savaşlar, pandemiler, UFO’lar…

UFO ya da yeni adıyla UAP (Unidentified Anomalous Phenomena, Tanımlanamayan Anormal Fenomenler) kitlesel yıkıma neden olabilir mi? Bir kesim bunun pek mümkün olmadığını öne sürüyor. Mantıkları ise şu: Onca yol teperek bir başka güneş sistemindeki bir başka gezegene ulaşabilecek bir uygarlık “savaşmayı-öldürmeyi” çoktan aşmıştır. Oysa yer değiştirme çoğunlukla hayatta kalma mücadelesinin son evresinde devreye giren bir yol değil mi? Belki onlar da yok olmak üzere olan gezegenlerinden kaçabilmek için tepmişlerdir onca yolu. Musk onun için Mars’a gitmek istemiyor mu?

Mahalle kahvelerinde pandemiyi Bill Gates’in, Amerika’nın, CIA’nın çıkardığı tartışıladursun, yarın öbür gün dünyanın bir yerine düşecek ve milyonlarca insanın ölmesine neden olacak bir bombanın bir UAP tarafından atılmadığını kim nasıl kanıtlayabilecek? Sosyal medya sağ olsun, ikna edilecek insan kitlesi olarak elde dünyanın sosis şeklinde, mantar şeklinde, tenis raketi şeklinde vb. olduğuna inanan (ya da inanmaya hazır) milyonlar varken…

Herkese Bilim Teknoloji Dergisi; “Dijital Kültür” Köşesi (Sayı 383 10.08.2023)

Internette reklamın formülü: Hikaye devri bitti; başlığını ver, yeter!

Bizim tarafta “tüfek icat oldu, mertlik bozuldu” diye bilinir. Öte tarafta “video killed radio star” olarak. Bir başka deyişle “teknoloji özünde yıkıcıdır”. Yenisi eskisini ortadan kaldırır. Paradigma değişir. Üstte kalan şen alta düşer; üzülür. Alttaki yerinen üste çıkar sevinir!

Edison film kayıt cihazlarını ben icat ettim diye sinemacılardan çekecekleri her film için telif talep eder. Ondan bıkan sinemacılar, sinema sanayini (Hollywood) gidip başka bir eyaletin (Kaliforniya) bir şehrinde (Los Angeler) kurarlar. Kaset çıkar plakçılar isyan eder. CD çıkar kasetçiler. Internetten müzik yayını (stream) başlayınca, hepsi toplanıp Apple’a isyan eder!

Tek kanallı televizyon zamanında reklamlar bir program bittikten sonra devreye girerdi. Örneğin iki saatlik bir film bitmeden reklam gösterilmezdi. Şimdiki şifreli kanallar bile program sırasında (örneğin canlı futbol maçı yayını) ekranın altına reklam bandı yerleştirmekten geri kalmıyor.

Sonra korsan-morsan özel televizyonlar yayına başladı; reklamlar hayatımızın ortasına kamp kurdu. Internetteki video klip formatındaki yayınlar ise reklam olgusunu yeni bir boyuta taşıyor. Özellikle de kendisini üç kuruş kazanacağım diye otomatik reklam algoritmalarına teslim etmiş ana-akım (gazete, dergi) medya kanallarının siteleri.

Otuz saniyelik bir video klip formatındaki son dakika habere erişmek için on saniyelik reklama tahammül etme zorunluluğu. Bu acımasızlığı televizyon bile yapmadı bugüne kadar. Bir televizyon kanalı saat 20.00’de bir programın başlayacağını anons etmişse, saat tam 20.00’de o program başlar. Bir önceki program beş on dakika önce bitirilir ki reklam kuşağı aradaki o zamana sığdırılsın. Saat 20.00’da reklamlar başlamaz! Program başladıktan belli bir süre sonra reklam kuşağı devreye girer. Eğer program bir film ya da dizi ise en can alıcı noktada reklama gidilir. Örneğin kırk beş dakikalık bir izlemeden sonra on dakika reklam! Eh makul kabul edilebilecek oran.

Peki otuz saniyelik bir haber videosu izlemeden önce on saniye reklam izlemeye mahkûm edilmek ne oluyor? Denilebilir ki on saniyeden ne çıkar? Ancak bu durum her video içeriğinde tekrar ediyor. Bir saatlik bir deneyimin neredeyse yirmi dakikası reklam izlemekle geçiyor.

Öte yandan “streaming” modelinde çalışan internet televizyon siteleri abonelik bazlı gelir modeli arasında takılıp kalmış durumda. Ana akım medya dünyasından gelen paradigmalarını terk etmedikleri için kaliteli dizi-film imkanları ne yazık ki internet televizyon sitelerinde kendisine yer bulamıyor. Onca maliyetin altından kalkamıyorlar. Yılların sanatçıları, sinemacıları bir kenarda bekliyor! O arada reytingden sözüm ona en yüksek pay alan kanallar insanı aptal yerine koyan senaryolarla tüm ekranları işgal edebiliyorlar!

Yola üç temel olguya yeni bir açılım getirerek çıkmak gerek! Birincisi ücretli aboneliği kaldır. İkincisi televizyondaki on-on beş saniyelik reklamı internette bir en çok iki saniye görünecek formata dönüştür. Direkt mesajı ver, geç! Hikâye bitti; başlığı yeter! Üçüncüsü de programlar kopyalanıp korsan sitelere düşecek diye tedbir alma. Premiyerini yaptıktan sonra kendi sitende ücretsiz yayınlamaya devam et. Araya alacağın kimseyi rahatsız etmeyecek şip-şap reklamlarla Gülse Birsel’e yepyeni bir dizi yaptırabilirsin!

Herkese Bilim Teknoloji Dergisi; “Dijital Kültür” Köşesi (Sayı 381 27.07.2023)

Z Kuşağı bir sonraki seçimlerde zamanın çocuğu olanları daha sempatik bulacak. Çünkü onlar zamanın en has evlatlarıdır!

Z Kuşağı’nın hassasiyet gösterdiği hususlardan birisi de zamandır. Neden? Nedenini yetiştikleri ortamdaki dijital ögelerde aramak gerek. Akıllı telefondan dizüstü bilgisayara tabletten akıllı kol saatine dek tüm dijital cihazlar için zaman çok önemlidir. Instagram’daki Stories birkaç saniye içinde yok olur. Pek çok bilgisayar oyunu zaman tükendiğinde sona erer. Dijital dünyada her şeyin belli bir başlama ve belli bir sona erme zamanı vardır.

Hamuruna dijital katılmış Z Kuşağı kafasını kaldırıp fiziksel dünyaya baktığında da aynı dakikliği bekler. Eğer bir sinemaya gitmişse, film tam da ilan edilen zamanda başlamalıdır. Benzer şekilde bir konferansta ya da televizyondaki bir tartışma programında da konuşmacıların kendilerine ayrılan zaman içinde konuşup bitirmesini, o zamanı aşmamasını “içgüdüsel” olarak talep eder.

Gelecek seçimlerde ilk kez oy kullanma hakkı elde eden 6-7 milyon Z Kuşağı üyesi, siyasilerden de böyle bir tavır sergilemelerini arzu eder. Oysa mikrofonu alıp konuşmaya başlayan kişi eski kuşak ise durum Z Kuşağı’nı şaşırtan-rahatsız eden bir hal almakta. Çünkü eski kuşaklar için zamanın o manada bir değeri yoktur. Onlar için daha anlamlı olan sözünün bittiğine kanaat getirene kadar konuşmaktır. Konuştukça, aynı şeyleri farklı kelimelerle yeniden anlattıkça kendisi dinleyenlerin daha iyi anlayacağını sanır. Oysa süresi dolduğu andan itibaren Z Kuşağı onunla kurduğu linki koparır. Tıpkı dijital ögelerin onunla linki kopardığı gibi.

Bununla at başı giden bir başka beklentisi de kişinin “hazırlanarak gelmiş” olduğunu Z Kuşağı’na hissettirebilmesidir. Duruşuyla, süresiyle, içeriğiyle. Döne döne aynı şeyleri konuşan-yazan kişi Z Kuşağı için yeterince hazırlanmamış olduğunun bir göstergesidir. Bu “karşıma hazır çık” beklentisi sadece konuşma yapmakla ilgili değil her şey için geçerlidir. Öğretmen, politikacı, polis, hâkim, bakkal, şoför, “poğaçacı” fark etmez; huzura hazır olarak çıkmalıdır.

Zamanı iyi kullanmak ile hazır olmak arasındaki ilişki hakkında en bilinen anekdot eski ABD Başkanlarından A. Lincoln’e atfedilenidir. “Beş dakikalık bir konuşma yapmamı isterseniz hazır değilim, ama dilediğiniz zaman bir saatlik bir konuşma yapabilirim”.

Sufilerde de zaman oldukça önemlidir. Onlar da “iki günü bir olan ziyandadır” şeklindeki peygamber sözünden yola çıkarak zamanın oğlu-çocuğu olma ve zamanın babası-sahibi olma kavramlarını geliştirmişlerdir. Her ne kadar Niyazi Mısri yüzyıllar öncesinden “Ben zamanın çocuğuyum, zamanın babası olamam” demiş olsa da doğu yakasında hemen herkes zamanın efendisi gibi davranmaktadır!

Zamanın çocuğu olmak, her şeyi zamanında yapmak şeklinde özetlenebilir. Bu sadece yapılacak şeyin yapılma zamanı geldiğinde onu geciktirmeden yapmak ile sınırlı değildir. Dikkat edilirse bir sonraki şeye zamanında başlayabilmek için bir önceki şeyi de zamanında bitirmek gerekir! Z Kuşağı bellidir ki bir sonraki seçimlerde zamanın çocuğu olanları daha sempatik bulacak. Ama “sözde zamanın oğlu” gibi davranıp özde “zamanın efendisi” gibi tavır sergileyenleri değil. Gerçekten zamanın birer evladı gibi yaşayanları! Çünkü onlar zamanın en has evlatlarıdır!

Herkese Bilim Teknoloji Dergisi; “Dijital Kültür” Köşesi (Sayı 317 21.04.2022)

Dünyada dijital uçurum son bir yılda %40’tan %37,5 geriledi. e-Ticaret hacmi 3 trilyon 850 milyar dolara ulaştı. Türkiye her gün sekiz saat internette. Bunun üç saati sosyal medyada geçiyor!

WeAreSocial sitesinin 2021 dijital dünya istatistikleri yayınlandı. Buna göre internete bağlanan nüfus 2020’ye göre 290 milyon artarak 4 milyar 950 milyona çıktı. Dijital uçurum oranı %40,5’tan %37,5’a gerilemiş durumda. Yeni dünyada her üç kişiden bir tanesi internete erişemiyor.

Malum pandeminin en sevdiği slogal “Evden Çıkmadan Yap!” Internet yoksa bu slogan da canlı cenaze! O nedenle geriye kalanların da bir an önce internete erişimini sağlamak gerekiyor. Ki dijital imkanlardan istifade edebilsinler. Daha doğru reklam profilleri üretme sürecine meze olsun/veri üretsinler. e-ticaret hacmi artsın!

Dijital uçurumun yanısıra raporda altı çizilen diğer iki husus ise web3-blokzinciri mimarisiyle gelen merkeziyetsizleşme ile metaverse. Bugün en fazla internet trafiği alan merkez üs konumuna gelmiş Google, Facebook gibi global devler merkeziyetsizleşecek dünyada mevcut yerlerini koruyabilecek mi? Yarın metaverse’in başarılı olabilmesi ise bugün sosyal medyanın gelişmesine bağlı. Bu yıl sosyal medyaya erişim oranında yüzde beşlik artış var. Ancak hala yüzde 60’ın altında. Geçen sene her yüz kişiden 53 küsuru sosyal medyaya erişirken bu sene 58 küsur.

Bugün sosyal medya yarın metaverse için en kritik yaş grubu Z Kuşağı. Rapor Z Kuşağı’nın günde üç saat sosyal medya kullandığının altını çizerek, işlevi her ne olursa olsun “sosyal”leşme boyutunun dijital süreçlere dahil edilmesinin önemine işaret ediyor.

Internet kullanım sürelerine bakıldığında aslında geçen sene ile pek bir farklılık olmadığı göze çarpıyor. Öyle ki bu seneki artışların gerçek olup olmadığı bile tartışılabilir. Örneğin günlük internete bağlı kalma süresi geçen sene 6 saat 54 dakika iken bu sene 6 saat 58 dakika. Fark sadece dört dakika. Sosyal medya erişimi 2 saat 25 dakikadan 2 saat 27 dakikaya çıkmış. Fark iki dakika. İşin ilginci geçen sene 1 saat olarak gösterilmiş olan internet üzerinden radyo dinleme eylemi bu sene bir dakika artmış ama altına geçen sene ile aynı ibaresi yazılmış!

Türkiye ile ilgili bazı istatistikler ise şöyle: Internette geçen zaman Türkiye için üç dakika artmış ve 7 saat 57 dakikadan 8 saate çıkmış. Sosyal medyada geçirilen zaman ise iki dakikalık bir artışla 2 saat 59 dakikaya ulaşmış.

Dünya üzerinde herhangi bir konuda “nasıl yapılır” türünden video izleyenlerin oranı %46,8, Türkiye’de ise bu oran %62,7. Türkiye’nin eğitim ile ilgili savaşının bir anlamda dijital izdüşümü. Dünyada internet üzerinden dizi-film vb. izleyenlerin oranı %93,5, Türkiye’de %96,4. Yani internet neredeyse TV izlemek için kullanılır hale gelmiş. Dünyada podcast dinleyenlerin oranı %20,4, Türkiye’de %17,8. Konuşmayı dinlemekten daha çok seviyoruz malum. Kripto param var diyen internet kullanıcılarının dünyadaki oranı %10,2, Türkiye’de %18,6. Haftada en az bir kere internet üzerinden bir şey satın alıyorum diyenlerin oranı dünyada %58,4, Türkiye’de %64 (en çok Tayland %68,3). Türkiye’nin durumu fena değil.

Son olarak global e-ticaret hacmi geçen seneye göre 591 milyar dolar artarak 3 trilyon 850 milyar dolara ulaşmış. Bunu zaten dünyanın en zenginleri listesinde Bezos’un yerine bakarak da tahmin etmek mümkün!

Herkese Bilim Teknoloji Dergisi; “Dijital Kültür” Köşesi (Sayı 310 03.03.2022)

Dünyada dijital uçurum %40 düzeyindeyken, Türkiye’de %23! Dünyada günlük “internet tüketimi” 6 saat 54 dakika, Türkiye’de ise 7 saat 57 dakika!

WeAreSocial sitesinin 2020 yılına ait istatistikleri açıklandı. Buna göre Türkiye’de internet erişimi olan nüfus oranı geçen seneye göre beş puan artarak %77’ye yükseldi. Bugün Türkiye’de 65 milyon 800 bin kişinin internet erişimi var. Bu nüfusun yüzde doksanı sosyal medya kullanıcısı (60 milyon).

Geçen sene bir kişinin günlük internet erişim süresi 7 saat 15 dakika idi. Bu sene internet süresi sekiz saate merdiven dayamış durumda: 7 saat 57 dakika. Bu sürenin 4 saat 19 dakikasında internete mobil cihazlardan bağlanılıyor. Internette gerçekleştirilen en popüler aktiviteler yine aynı: Video izlemek (3 saat 13 dakika), sosyal medya (2 saat 57 dakika) ve müzik dinlemek (1 saat 35 dakika)! Geçen seneki değerlere göre video izlemek bu sene 13 dakika, sosyal medya 11 dakika, müzik dinlemek ise 20 dakika artmış.

Türkiye’de en çok ziyaret edilen web siteleri ise şöyle: Google, Youtube, Hürriyet, Sözcü, EBA, Google Türkiye, Sahibinden, Trendyol, Hepsiburada ve EksiSozluk (Semrush istatistiklerine göre). SimilarWeb’e göreyse ilk onda Instagram, Twitter ve Zoom var.

Geçen seneyi evde geçiren Türkiye yine de hava durumunu merak etmeden duramamış. Google’da en çok arama yapılan kelime “hava durumu”. Diğer popüler kelimeler içinde “EBA”, “çeviri”, “altın” da yer alıyor.

Mobil dünyayla ilgili Türkiye’nin bazı istatistikleri şöyle: Geçen sene Türkiye’de 3 milyar 420 milyon adet uygulama (app) indirilmiş. 550 milyon dolarlık işlem yapılmış. En popüler kategoriler ise şöyle: Chat, sosyal medya, video izleme, müzik dinleme, oyun, alışveriş, bankacılık-finans ve sağlık. Öte yandan Türkiye’de bir sosyal medya kullanıcısının ortalama 9.4 adet sosyal medya hesabı var.

Bazı popüler site ya da uygulamalarda geçirilen süre ise şöyle: Whatsapp ayda 15 saat, Instagram 19,7 saat, Facebook 13,1 saat, TikTok 14 saat, Twitter 7,8 saat, Youtube 18,8 saat ve Netflix 8,3 saat!

Türkiye’de e-ticaret istatistikleri açısından yıllık ciro hacimleri de şöyle gerçeklemiş durumda: Seyahat-konaklama 5 milyar 790 milyon dolar. Moda-güzellik 4 milyar 720 milyon dolar. Elektronik 2 milyar 430 milyon dolar. Yiyecek-kişisel bakım 825,5 milyon dolar. Mobilya-beyaz eşya bir milyar 260 milyon dolar. Oyuncak-hobi 2 milyar 70 milyon dolar. Dijital müzik 119 milyon 700 bin dolar. Video oyunları 569 milyon 600 bin dolar. Türkiye’de kişi başına yıllık bin dolar düzeyinde dijital ödeme yapılırken, yaklaşık 50 dolarlık yemek siparişi veriliyor.

Dünya genelinde ise internet nüfusu 4 milyar 660 milyona, mobil kullanıcı sayısı ise 4 milyar 200 milyona ulaşmış durumda. Erişim açısından dijital uçurum dünyada %40 düzeyindeyken Türkiye’de %23! Günlük internet süresi dünyada 6 saat 54 dakika. Bunun 2 saat 25 dakikası sosyal medyada geçiyor. Dünyada internetin başında en çok zaman geçiren ülke Filipinler iken (10 saat 56 dakika) listenin sonunda Japonya var: 4 saat 25 dakika!

Dünyada internet kullanıcılarının %56,4’ü dezenformasyondan şikayetçiyken bu oran Türkiye’de %61,6! Daha mustarip ülkeler de var: Brezilya (%84,6), ABD (%67,5). Hollanda’da ise bu oran %32,3 düzeyinde!

Herkese Bilim Teknoloji Dergisi; “Dijital Kültür” Köşesi (Sayı 258 05.03.2021)

Bill Gates’e göre pandemi bitse bile iş seyahatleri yarı yarıya, ofiste çalışma günleri ise üçte bir oranında azalacak!

Jorn Barger kim mi? “Weblog” ifadesini ilk kullanan kişi. Uzun sakallarıyla elinde tuttuğu bir kağıtta şöyle yazıyor: “Weblog kelimesini ilk ben kullandım ama bundan bir kuruş bile kazanamadım”. Yıl 1997. Aradan iki yıl geçer ve Peter Merholz bu ifadeyi ortadan ikiye ayırarak İngilizce bir kelime oyunu yapar: We blog! İşte Web 2.0 dünyasının ilk dinamolarından “blog” kelimesinin ortaya çıkış hikayesi. (O arada weblog “webin dökümü, logu”, we blog ise “biz bloglarız/biz blogluyoruz” şeklinde tercüme edilebilir). Yeni bir olgunun isim babası olmak hoş olabilir ama her zaman şan-şöhret getirecek diye bir garantisi yok.

Zamanın ruhuna koşut olarak yükselişe geçen yeni kelimelerden bir tanesi de “remotopia” (remote+utopia). Evden veya başka bir yerden çalışmak anlamında kullanılıyor. Belki de “uzakopya” (uzak+ütopya) olarak Türkçeleştirilebilir. Ofis dışında evden-uzaktan (“esnek”) çalışma olgusu pandemi sürecinde ortaya çıkmadı. Yirmi yılı aşkın bir tarihi var. Özellikle de beyaz yakalı hizmet sektörlerindeki istihdamın yükselişe geçmesiyle belirlemeye başladı. Temel motivasyon bir yanda giderleri optimize etmek diğer yanda ise bireyin psikolojisinin trafik gibi çevre koşullarından etkilenmesini asgariye indirmek idi!

Dünya Ekonomik Forumu’nun tespitine göre tarihe geçecek bir yıl olan 2020’nin başında beyaz yakalı işgücünün ancak yüzde beşi uzakopya modeliyle çalışırken pandemi ile birlikte bu oran yüzde ellilere çıkmış durumda. Geçtiğimiz günlerde bir açıklama yapan Bill Gates pandemi bitse bile iş dünyasına getirdiği bazı ögelerin değişmeyeceğinin altını çizdi. Gates’e göre (normale dönüldükten sonra) iş sehayatleri eskisine göre yarı yarıya, ofiste çalışma zamanı ise üçte bir azalacak.

Uzakopya çalışma modelinde adreslenmesi gereken pek çok detay var. Altyapıdan lojistiğe, performans-başarı kriterlerinden çalışma saatlerine kadar. Ancak gözardı edilme potansiyeli yüksek bir husus söz konusu. “Senkron” çalışmayı gerektiren durumlarla ilgili. Eski esnek uzakopya modelinde çalışma tanım gereği ağırlıklı olarak asenkron idi. Senkron çalışmayı gerektiren durumlar telefon ile yapılan görüşmelerle sınırlı tutulabiliyordu (Çağrı merkezi gibi işin doğası telefon görüşmesi yapmayı gerektiren alanlar hariç).

Oysa 2020 yılında, Zoom sağolsun, evden-oradan-buradan gerçekleştirilen uzakopya çalışma modeli, özellikle yönetici görevlerindeki bireyleri, neredeyse sekiz saatlik iş gününün tamamını senkron geçirmeye zorluyor! Madem ofiste değilsin, madem dijital ajandan meşgul göstermiyor bu demektir ki bir sonraki zoom toplantısına katılabilirsin. Dijital ajandalar (“calendar”) malum, bireyin gün içinde herhangi bir zaman diliminin dolu olup olmadığı gösterir. Örneğin saat 14.00 ile 15.00 arasında bir toplantı yapılacaksa ve kişinin ajandası meşgül görünmüyorsa, o saat dilimi için bir toplantı talebi yapılabilir. Oysa kişinin takvimi belki de zaten 13.00–14.00 ve 15.00–17.00 arasında iki farklı dijital toplantıyla doldurulmuştur. Bu demektir ki kişi saat 13.00’ten 17.00’ye dek deli danalar gibi o zoom’dan bu teams’e şu skype’tan bu Webex’e koşturup duracak! Diji diji!

Bu yoğunlaştırılmış senkron uzakopya çalışma modeli bireylerin kısa sürede tükenmişlik sendromundan muzdarip hale gelmesine neden olabilir. Uzakopya diyarının ilk kuralını unutmamak lazım: İnsanlar evde yan gelip yatmıyor!

Herkese Bilim Teknoloji Dergisi; “Dijital Kültür” Köşesi (Sayı 244 27.11.2020)