Yoksa hepimizin içine cin mi kaçtı?

Oxford Üniversitesi Sözlüğü 2022’nin kelimesini seçti: “Goblin Modu”. Seçim süreci bu sene daha “demokratik” gerçekleşti. Sözlük yöneticileri üç aday kelime belirleyip bunu halk oyuna sundu. Üç yüz binin üstünde bir katılım ile bu üç alternatif içinden goblin modu (ya da “goblin hali”) ifadesi yüzde doksanın üstünde bir oy alarak, ezici çoğunlukla birinci seçildi. Birinciliği “goblin modu”na kaptıran diğer iki aday “Metaverse” ile “IStandWith” (yanındayım) kelimeleriydi.

Goblin modu ifadesi şu şekilde tarif edilmekte: “sosyal normları reddederek, özür dilemeden kendini beğenmiş, dağınık, tembel veya açgözlü davranış türü”. Goblin modu pandemi sürecinin palazlandırdığı iki eğilimin sonucunda ortaya çıkmışa benziyor. Birinci eve kapanma sürecinin getirdiği fiziksel asosyalleşme ve pandeminin hafiflemesiyle birlikte eski norma dönme konusundaki isteksizlik. İkincisi de sosyal medya ortamlarında paylaşılan görsellerin işaret ettiği mutlu-mesut-mükemmel hayatın sahte olduğunu kanıtlama hevesi. BeReal gibi uygulamalar da benzer bir motivasyonla ortaya çıkmış durumda.

Goblin modu bir yanda tembel, uyuşuk, görüntüyü kurtarma veya politik doğruculuk derdinde olmayan ruh halini işaret ediyor. Öte yanda ise daha bencil ve açgözlü bir tutumu meşrulaştırıyor. O meşrulaştırmadır ki goblin moduna geçmiş bir kişi sergilediği bencilce ya da açgözlü davranışların özür dilemeyi gerektirecek fenalıkta olduğunu umursamıyor!

Goblin modu, orijinal saflığını yitirmiş dijital yaşamın bireyi vahşileştirdiğinin bir başka göstergesi olarak da okunabilir. Saflığını yitirmiş dijital yaşam derken… Örneğin sosyal medya! İnsafsız bir reklam mecrası olmak üzere sunulmamıştı. Ancak yirmi senelik bir macera sonucunda bugün sosyal medya reklamın tecavüzüne uğramış bir iletişim aracı olarak ortalıkta dolaşıyor! “Reklam” “televizyon”u bile bu kadar taciz edememişti!

Gündelik fiziksel yaşamın ekonomik anlamda giderek zorlaşması dünyanın her yerindeki dijitalleşme sürecindeki bireyi iki boyutta etkiliyor: Birincisi fizikselden dijitale kaçıp, cenneti sanalda inşa etmeye çalışıyor. İkincisi fizikselde giderek daha bencil hale geliyor. Bu bencilleşme her alanda ve seviyede farklı şekillerde kendisini ortaya çıkarıyor. Siyasette daha totaliter, tutucu, karizmatik liderler tercih ediliyor. İş dünyasında herkes birbirine çelme takma konusunda daha hevesli hale geliyor. Sıradan insan ise nefsine hâkim olma konusunda öz disiplinini bir kenara bırakıyor.

Türkiye örneğinde bu ilginç bir paradoksa işaret ediyor. Türkiye belki de hiçbir devrinde bu denli güçlü dini tarikat yapılanmalarıyla karşılaşmamıştı. Türkiye belki de hiçbir devrinde nefs-i emmare (şiddetle emredici nefse sahip birey) bataklığına saplanmamıştı. Dini anlamda tarikat aslında tasavvufun fiili icrasını sağlayan ekol ya da okuldur. Her tarikat ekolünün izlediği yol farklı olabilir. Ancak nihai amaç aynıdır. Ve o amaca ulaşmadaki göstergeler de bireyin nefsini dönüştürmesiyle ilgilidir. Bu çerçevede “Rabbena hep bana” mottosunu izleyen goblin modundaki birey nefs-i emmare bataklığına saplanmıştır. Onca tarikat ontolojik sebeplerine göre hareket ediyor olsaydı etrafta nefs-i emmare etkisinde bu kadar birey olmazdı.

Goblin moduna geçmiş birey için “içine cin kaçmış” da denebilir! Çünkü “goblin” kelimesi farklı etimolojik kanallardan irdelendiğinde cine benzer hayali yaratıklara işaret etmektedir.

Herkese Bilim Teknoloji Dergisi; “Dijital Kültür” Köşesi (Sayı 350 15.12.2022)

Şu günlerde ölümün nefesi tüm insanların ensesinde. Öyle bir soluk ki kimin ne mal olduğunu ortaya çıkarmada en etkili araç!

Çocukken şöyle düşünürdüm: Hacca sadece kurban bayramı döneminde gidiliyorsa, yılın geri kalanında orada ne yapılıyor? Sonra “umre”yi öğrendim. Konunun dini vecibe kısmı bir yana (biri farz diğeri sünnettir), hac veya umre fark etmez bu kutsal mekanları ziyaretin manevi-metafizik anlamda bireye yaşatacağı deneyim açısından bir farkı yok. Kişinin kendi nefsini-zatını bilmesi, inceltmesi, akleden bir birey olarak daha zarif hale gelmesi sürecinde, umre de hac kadar manalı, değerli ve lezzetlidir.

Bir de neyi o şekilde neden yaptığının idrakinde olmayan, şuursuzlar var. Dışarıdan bakınca bunlar da hac yapıyor, umre yapıyor. Sonra da “Ben hastaysam sen de hasta ol” diyerek kolluk kuvvetlerine tükürebiliyor mesela. İnanılır gibi değil. Daha bir kaç gün önce, dini inancının zirve ibadetlerinden birisini yapmış. Her gün beş vakit dua ettiği peygamberinin ayak bastığı toprakların üstünde dolaşmış. Vay efendim devlet beni niye karantinaya alıyor diyerek, orada görevini yapmakta olan güvenlikçiye, polise tükürerek virüs bulaştırmaya çalışıyor. Sen ne yaptın orada gerçekten? Aklın, gönlün, kalbin, ruhun neredeydi acaba? Vicdanlı bir savcının bu insanları kasten adam öldürme suçundan incelemeye alması gerekmez mi?

Tasavvufun özünü oluşturan deruni nefs yolculuğu, yedi aşamalıdır. Eğitilmemiş, ham haldeki nefsin bulunduğu birinci aşamaya nefs-i emmare denir. Yani şiddetle emredici nefs. Ne diye emrediyor şiddetle? Hep bana diye emrediyor! Önce ben, sonra ben, sonra yine ben. Hep ben. Daima ben. Böyle bir nefs. Sufiler bu aşamaları ve isimlerini işkembeden uydurmamışlar. Bunların her biri kutsal kitapta geçiyor. Nefsi emmare de Yusuf Suresi 53. ayettedir. Gördük ki etrafımız böyle bireylerle dolu!

Geçtiğimiz hafta içinde Büyük Türkiye Partisi genel başkanı Haydar Baş Kovid-19’a yenik düştü. Allah rahmet eylesin! Ben de pek çok kişi gibi “İş, Aş, Haydar Baş” sloganın ötesinde tanımazdım kendisini. Ancak vefatı vesilesiyle yapılan TV programlarında 6. Filo ve Deniz Gezmiş hakkında birinci elden, şahsen gözlemlediği şeyleri anlatışını izledim. Tüylerim diken diken oldu. O zamana dek “komünist” dediğimiz solcular 6. Filo’nun askerlerini karaya ayak bastırmamak için mücade ederken, bizim dini bütün dediğimiz bir grup sağcı genç Sarayburnu tarafında, kıbleye dönmek yerine ABD 6. Filo’nun Tophane açıklarında demirlemiş gemisine dönmüş onu kıble yaparak namaz kılıyorlardı mealindeki açıklamalarını.

Mahalle baskısı diye inceltilip yumuşatılan güçlünün hegamonyası farklı sosyo-kültürel katmanlarda farklı şekilde tecelli ediyor demek ki. Parayı elinde tutanların yaptıkları komplo teorisyenlerince bolca anlatılır da on kişinin (ya da duruma göre bin veya milyon) bir araya gelerek oluşturduğu baskı es geçilir. Malum hikayedir “Sizin allahınız şu taşın altındadır!” diyen adamı acilen linç eden köy ahalisi neden sonra gidip o taşın altına bakar ve bir kese altın bulurlar da adamın demek istediğini o zaman anlarlar!

Şu günlerde ölümün nefesi, soluğu tüm insanların ensesinde. Öyle bir soluk ki kimin ne mal olduğunu ortaya çıkarmada en etkili araç! Sen tükürsen de tükürmesen de, hasta olsan da olmasan da öleceksin! Daha anlayamadın mı?

Herkese Bilim Teknoloji Dergisi; “Dijital Kültür” Köşesi (Sayı 213 24.04.2020)

Bu aşağılık yer (dünya) seküler olduğu için aşağılık bir hale gelmemiştir. Ontolojik olarak aşağılıktır.

Düşünmüş: “#neslicantay kızımız çok çile çekti ama ümidini kaybetmedi, Ölümle yüzleşebilseydi #ölümbilinci ne sahip olsaydı, seküler dünyanın dünyasallaşma rüzgarına kapılmasaydı dinlerin #hayataanlamkatma ve #teselligücü nden faydalanabilseydi hastalığı düşman gibi görmezdi”

Gelen tepkiler üzerine, on yıl önce kanserden kaybettiği eşinin vefatı karşısında ölüm bilinci geliştirerek ve “mindfulness tekniği” ile rahatlamayı başarmış birisi olarak yazdıklarının iyi niyetli olduğunu açıklamış ve yüksek bir güce inanmayı, hayata anlam katma ve teselli etme gücünü yazmayı laiklikle ve bilimdışılıkla tanımlayanları yadırgamış. Kendisi 67 yaşında. Demek ki eşi vefat ettiğinde 57 yaşındaymış ve anlaşılıyor ki o yaşında bile daha ölüm bilincine sahip değilmiş. Ki ancak bazı tekniklere başvurarak üstesinden gelmeyi başarmış. Oysa tepki çeken mesajında 20 yaşındaki bir genci bu bilince sahip olmadığı için eleştiriyor, suçluyor, ayıplıyor ya da yukarıdaki tümceyi okuduğunuzda siz hangi fiili uygun buluyorsanız onu yapıyor gibi görünüyor.

Konuyu laiklikle veya bilimdışılıkla irtibatlandırmaya sevk eden yine kendi kullandığı kelimeler: “seküler dünyanın dünyasallaşma rüzgarı”, “hastalığı düşman görmezdi”. Eğer konu metafizik boyutta, islam tasavvufu referansı ile ele alınacaksa şunun altını çizmek gerekir: Tasavvufun özünü oluşturan yedi mertebeli seyri süluk’un ancak beşinci mertebesinde kişiden “allahtan razı olması” beklenir. Değil bugünkü yozlaşmış döneminde altın çağını yaşadığı 13. yüzyılda bile bu mertebeye ulaşmak kolay değildi.

Öte yandan bu aşağılık yer (dünya) seküler olduğu için aşağılık bir hale gelmemiştir. Ontolojik olarak aşağılıktır. Tüm dünyanın Allah’ın dini ile yönetildiği zaman gelince (ki biraz mürekkep yalamış her sufi için bu her daim böyleydi, böyledir ve böyle olacaktır) o zaman bu dünya aşağılık olma halinden kurtulmuş mu olacak? Hayır. O zaman da aynı özelliğini sürdürecek. Çünkü hadistir, geçicidir; o nedenle de hükmü yoktur. O halde oradaki “seküler” lafı fazladır; konuyu saptırmakta ve polemik malzemesi haline getirmektedir.

Hastalığın düşman olarak nitelendirilip nitelendirilmemesi de ancak metafizik boyutta ele alındığında (her şey Allah’tan) değerlendirilebilir. Oysa bu aşağılık dünyada her şey bir sebep sonuç ilişkisi ile birbirine bağlıdır ve neden öyle bağlı olduğunu ancak Allah bilir. Ayrıca aynı mantıkla şunu da irdelemek gerekir. O zaman bu mesaja gelen eleştirel tepkileri de “düşman görmemek”, onlardan faydalanmak gerekir; nefsi geliştirmek için!

Kısaca, bu derin ızdıraba karşı iyi niyetle yazılmış gibi görünse de bu mesaj islami gelenekteki pek bilinmeyen altıncı şart ile çelişmektedir. Yani haddini bilmek ile. Keza gelen tepkileri de yine pek bilinmeyen yedinci şartı anımsayarak değerlendirmek gerekir. Haddini bilmeyene haddini bildirmek!

Abdülkadir Geylani’ye atfedilen menkıbeyi (gavs olup olmadığını sorana verdiği cevapla ilgili) herkes huşu içinde dinler de bu aşağılık dünyada ulaşılmış olan herhangi bir dünyevi sıfat (doktor, profesör, mühendis, dekan, rektör, genel müdür, başkan vb) nasıl olur da kişide “hatasız kul mertebesi”ne ulaştığı şuuru oluşturur? Akıl ve hikmetten ileri bir mürşit var mı? Başvur mürşidine değerlendirsin seni. Tabii nefsin hiç değilse mutmaine mertebesine gelebilmişse!

Herkese Bilim Teknoloji Dergisi; “Dijital Kültür” Köşesi (Sayı 183– 27.09.2019)

Geleneğin son kullanım tarihinin geçmiş olduğunu insanlara kabul ettirebilmek için ilerlemenin sağladıklarının şimdikinden çok daha fazla olması gerekmez mi?

 Poedat Kolektifi’nin bu yılki konferansı 21-23 Aralık günlerinde Stüdyo-X İstanbul’da gerçekleşti. Konferansın üçüncü günündeki bazı oturumlara katılabildim. Farklı disiplinlerde akademik eğitim görmekte olan gençlerin çalışma alanlarıyla ilgili sunumları renkliydi. Katıldığım oturumlardaki konuşmacıların çoğunluğunun ODTÜ’lü olması beni ayrıca gururlandırdı.

Alman kültürüne özgü “Bildung” (formasyon, bireyin kendisini yetiştirmesi) kavramı ile gelenek olgusunu karşılaştıran Ö.Çağatay Balkaya’nın konuşması özel olarak ilgimi çekti. Kendini yetiştirme sürecinde gerek teorik gerekse de pratik alanlarda çalışmalar yapan ve o arada “şey”leri de değiştirebilen birey bir yanda. Öteden beri süregelen, belli bir bilinç ile kültüre şırınga edilmiş “gelenek”in uydusu haline gelen/getirilen/getirilmek istenen birey diğer yanda.

Yetmez; biraz daha derine inmeli. Bireyin kendisini teorik ve pratik anlamda geliştirmesini istemesinin gerisinde yatan kök sebep nedir? Bu süreçte “şey”leri değiştirme (keşif, icat, ilerleme vb) bir yan ürün müdür? Yoksa kapitalizm bu sonuçların üretilebilmesini sağlamak üzere bireyin kendini tanıma-arama-bulma sürecini perde arkasından desteklemekte midir? Sanayi toplumunda bireyin önemi ontolojik bir köke dayanmamakta. Yaşı tutanlar 21.yüzyıl içinde bunun pratik ispatını görecekler. İşgücünün “insan”dan “makine”ye kayması geometrik düzeyde artacak.

İzleyebildiğim kadarıyla “gelenek” olgusu da batı gözlüğü ile irdelendi. Doğrudan batılı kaynakların temel referans kitapları-çalışmaları ile bunları baz alarak bu toprakların son yüz elli senesini irdeleyen yerli kaynaklar. Ortak özellikleri olsa bile Avrupa kıtasının sosyo-kültürel ve yahudi-hıristiyan odaklı dini mirası üzerinden tanımlanan “gelenek” Türkiye dahil doğu kültürü için ne denli doğru bir referans olabilir? (Örneğin batı referansı ile irdelendiğinde bildung olgusunun tasavvuftaki ilme’l yakin ve ayne’l yakin kavramlarıyla olan benzerliği tespit edilemez).

Doğrusu gelenek ya da görenek kavramlarının 21. yüzyılda hala hayat bulmasının gerisinde yatan sebepleri derinlemesine incelemek gerekir? Bildung olgusuna geri dönersek. Yeryüzündeki her bireyden kendini arayıp-bulmasını beklemek adil midir? Böyle bir arzu/kapasite herkeste var mıdır? Her birey yaşam mücadelesini kendini güçlü hissettiği silahlarını kullanarak vermekte. Tembel, fırsatçı ya da dalkavuk “model”lerin gerisinde yatan makul sebep biraz da bununla ilgili. Herkes önden gidecek kadar cesur değil. Birileri de ayak izlerini takip edecek ve liderin hışmına uğramamak için (diyelim ki) onun gönlünü hoş tutmak zorunda kalacak.

Açıkçası gelenekçilik ya da muhafazakarlık gibi olgular her devirde taraftar bulacaktır. Öte yandan tatminkar cevap bulunması gereken soru belki de şu: İlerleme neden istenir? En iyi örnekleri sanayi toplumunda görüldüğü üzere ilerleme bireyin hayatını cennete çevirmeyi sağlıyor (mu?). Bu dönüşümden her birey eşit düzeyde istifade edebiliyor mu? Çözülen bir sorunun yerine daha büyüğü ortaya çıkıyor. Geleneğin son kullanım tarihinin geçmiş olduğunu insanlara kabul ettirebilmek için ilerlemenin sağladıklarının şimdikinden çok daha fazla olması gerekmez mi?

Resme teknolojiyi de eklemeli. Özellikle son on beş sene içindeki dijital gelişmelerin (internet, sosyal medya vs) bu çatışma üzerindeki olası paradoksal dönüştürücü etkisini irdelemeli. Bunu da bir sonraki yazıda ele alalım.

Herkese Bilim Teknoloji Dergisi; “Dijital Kültür” Köşesi (Sayı 145 – 04.01.2019)