Byung-Chul Han’ın “Tefekkür Yaşamı” eylemsizliği, sessizliği tavsiye ediyor.

Nehrin batısında Baudrillard için tarım ile iç içe olan toplum hastır. Sanayi toplumu onun simülasyonu, ABD’nin kıyılara açılmayan diyarlarındaki deneyim simülasyonun simülasyonu ise bilgisayarlaşan-dijitalleşen toplum simülasyonun simülasyonunun simülasyonudur. Nehrin doğusunda ise Byung-Chul Han tüm bu simülasyon katmanlarını tek bir düzeyde ele alır. Onun derdi daha ziyade sanayi toplumunun bireyi yaşamdan nasıl uzaklaştırdığını ve son dönemdeki bilgisayarlaşma-dijitalleşmenin bunu nasıl derinleştirdiğini tespit ile ilgilidir.

Bu haliyle Baudrillard bakış açısı belki de sanayi toplumunun bir alternatifi olabileceği umudunu içerir. Kendisine göre bu doğaya dönüş odaklı gibi görünür. Oysa ok yaydan çıkmış durumda. Belki de dijital (hale gelmiş-dönüşmüş) toplum, sanayi toplumunun pisliklerinden kendisini arındırmış haliyle, yeni bir toplum paradigması için aday olabilir.

Han’ın yaklaşımı ise Sanayi 4 bakış açısına benziyor. Nasıl ki Sanayi 4 anlayışında sanayi toplumu hep kalacak (ama kabuk değiştirecek) ise Han’da da sanayi toplumu hep kalacak (ama eleştirilecektir). Yakın zamanda Türkçe’de yayınlanan Tefekkür Yaşamı (Ketebe Yayınları) kitabında da Han sanayi toplumunu, çeşitli düşünürlerin eserlerine anti-tezler üreterek eleştirmeye devam ediyor. Sürekli üreten, optimize eden, şeyleri sayılabilir hale getiren birey için artık yaşamak diye bir şey kalmamıştır. “Eylemsizlik bizi insan yapan şeydir” (s.10). “Bilgi yaşamı tam olarak tasvir edemez (…) Yaşamı canlandıran, tam da bir eylemsizlik biçimi olarak bilmemedir”(s.19). “Sadece sessizlik bize duyulmadık bir şey söyleme imkanı verir. İletişim kurma zorunluluğu ise aynının yeniden üretilmesine, konformizme yol açar” (s.24). “Yalnızca sermaye özgürdür (…) Özgür olduğunu düşünen bireyler temelde sermayenin yeniden üretimine hizmet eden cinsel organlarıdır” (s.26).

Han tefekkürü, sessizliği, eylemsizliği bir anti-tez olarak yüceltiyor. Liberal sanayi toplumunun bireyi insan olmaktan çıkarmasına karşı durabilmek için. Hatta altını biraz daha kazıyınca bu düşmanın sanayi toplumundan da eskiye gittiğine işaret ediyor. İnsanın bilinçli yaşamını hayvanın içgüdüsel yaşamı ile kıyaslayarak. İnsanı eylemsizlikten, sessizlikten alıkoyan, onu eylemeye güdüleyen özde düşünen beynidir. Düşünen beyin ölümlü olacağını bilmesine neden olmuş sanayi toplumu paradigması da bu zafiyetini suistimal etmek üzere dört koldan saldırıya geçmiştir. Oysa çocukça, oyunlu-şenlikli bir yaşam en güzelidir. Hayat bayram olsa!

Ölümlülüğü ertelemek, ölümsüzlüğe yaklaşmak anlamına geleceğinden maddiyat prim yapar. Tüketim artar. Artan tüketim üretimi artırmaya zorlar. Üretimi pürüzsüz hale getirmek aşırı optimizasyona neden olur. Döngü sürer gider! Ama bellidir ki insan bir türlü ölümsüzlüğe ulaşamayacaktır.

İnsanın bilmesi, modern toplumda sorunlarını aşmada yeterli olamıyor. Bunun özündeki defo modelde mi yoksa yerinde duramayan kapitalizmin tuzaklar kurmasında mı? Han görünürde kapitalizmi eleştirirken derinde modelin defolu olduğuna işaret ediyor. Bilgi belki de yaşamı tasvir etmede en iyi araç olabilir. Yaşamın elementlerini sayılabilir hale getirmek (dijitalleştirmek) belki de bireyi sanayi toplumu çukurundan çekip çıkarabilir. Bugünün ya da geleceğin bireyi zorunda kalmadıkça toprağa dönüp doğayla tek vücut olmak üzere çabalamayacak. O birlik bilinç dağıtılmadan önceki hamlık idi. Maden pişmek var. Ne için “olma”nın idrakine varmalı!

Herkese Bilim Teknoloji Dergisi; “Dijital Kültür” Köşesi (Sayı 452 19.12.2024)

İmkânı olsa ülkeyi terk etmek ile ülkeyi soyup-soğana çevirmek arasına sıkıştırılmış bir Z Kuşağı..

Toplum da insan beyni gibi. Maruz kaldığı şeyleri iyi analiz edebilmek için zamana gereksinim duyuyor. Toplumumuzun balık hafızalılığı biraz da bundan kaynaklanıyor olsa gerek. Yaşadığı şeylerin ne anlama geldiğini, üzerinde olumlu-olumsuz nasıl bir etki-sonuç yarattığını anlayabilmesi için onları analiz edecek zamana-motivasyona-birikime gereksinimi var. Ancak topluma yön verenler bu imkanları-kaynakları sunmak yerini sürekli bir yapay gündem bombardımanına tuttukları için toplum da bir rahat yüzü göremiyor.

Son yirmi ya da yetmiş yılın değil belki de yüz yılların travmasını üstümüzden atabilmiş değiliz. Diken üstünde yaşıyoruz. Sorulsa tek bir sebebi var: Devletin bekası, devamlılığı. Hayır tarihe bakınca haksız da sayılmazlar. Forsa da kazınmış işte. On altı tane büyük Türk devleti… On beş tanesinin yerinde yeller esen… (Forstaki yıldızların ne anlama geldiği ve kabul edilen o on beş devletin hepsinin de “Türk Devleti” olup olmadığı ayrı tartışma konusu).

Hani var ya “bana yar olmazsan seni kimseye yar etmem” küstahlığı. İşte ona benzer bir yaklaşım tarzı sergileyenler resimden çıkmamak için son çare iki blöfe başvuruyor: Birincisi “ben konuşursam yer yerinden oynar”, ikincisi de “devletin bekası”. Oysa biliyoruz ki bir sen konuşamazsın, iki devlet sensiz de devam eder! Ama söyleyemiyoruz! Çünkü korkuyoruz! Korkmakta da haklıyız. Devletin hiçbir zaman cesur memurlarını ya da vatandaşlarını desteklediğini, koruyabildiğini görebilmiş değiliz!

Yaşadıklarımızdan öğrendiğimiz bir şey olamadığı için, geçen zaman geçtiği ile, yaşananlar da yaşanmışlığı ile kalıyor. Örneğin yirmi küsur sene sonra insanların hala aynı kişiye ya da partiye oy vereceğini beyan etmeleri karşısında şaşkına dönüyoruz. Oysa onlar tüm o zaman dilimi boyunca “şimdiki zaman”ın içine hapsedilmişlerdi. Ha yirmi küsur sene geçmiş ha yirmi küsur dakika, idrak edemiyorlar!

Dezenformasyon yasası çıkaran bir hükümet. Peki. Ama bakınca en çok dezenformasyonu kendileri ya da destekçilerinin ürettiği anlaşılıyor. Tabi ilk ayete hakkını vererek bakarsan! Yoksa kafanı sadece belli bir yöne çevirip sadece orada üretilenleri analiz edersen, arzu ettiğin şekilde dezenformasyonu senin değil muhaliflerinin ürettiğini bile iddia edebilirsin! “Şu kişiler hariç, kimin yalancı olduğunu tespit edelim!” Zaten tüm derdimiz hangi kanun, kural, etik-ahlak ilkesi olursa olsun birilerinin hep istisna tutulması.

Gelmekte olan kuşaklar bu istisnaları kabul ederek yaşayabilecek mi? Bu istisnalarla ekonomik ve toplumsal refahın çok yakından ilişkisi var. Örneğin sen yıllardır hakkın olduğu halde Üsküdar sahilinden keyfince Boğaz’ı seyredemiyordun. Öyle ki buna hakkın olduğundan bile habersizdin! Benzer şekilde üç liralık işi yüz liraya yaptırarak devleti zarara uğratanlar aslında senin refahını elinden aldı. İşte Z Kuşağı o nedenle bugün aç ve açıkta! İmkânı olsa ülkeyi terk etmek ile ülkeyi soyup-soğana çevirmek arasına sıkıştırılmış! “İkisini de yapmak istemiyorum! Ben başka diyarlarda gördüğüm yaşıtlarım içinden makul-mantıklı-hakça koşullarda yaşayanlar gibi yaşamak istiyorum” diyorsan bunu talep etmenin yolu pazar günü sandığa gidip vicdanının sesini dinleyerek oy kullanmakla başlıyor! Ya çok uzun bir yol olacak bu. Ya da çok kısa!

Herkese Bilim Teknoloji Dergisi; “Dijital Kültür” Köşesi (Sayı 371 11.05.2023)

Robotlar, androidler, cyborglar zamanın kokusunu alabilir mi?

Zaman değişiyor olabilir mi? Zamanla her şeyin değişmesi ile zamanın kendisinin değişmesi ayn şey mi? Devinim zamanı, sindirme zamanının hakkını gasp mı ediyor? Zamanın Kokusu isimli o kısa ama her zamanki yoğunluktaki kitabında Byung-Chul Han zamanın değişim grafiğini çiziyor okurlarına. Mükemmel bir tablo gibi hiç değişmeden, bir yere gitmeden duran zaman. Bir hedefe odaklanmış düzgün doğrusal hareket halindeki zaman. Ve sanki o hedefe ulaşamadan yolda infilak etmiş de üç boyutlu bir evrende sağa sola dağılmış, amaçsız salınım yapmakta olan atomik parçalara ayrılmış zaman.

Şu terimleri kullanmıyor olsa da zamanın bu üç evresi okurun aklına sırasıyla tarım, sanayi ve dijital toplumu getiriyor. Bir başka ifadeyle gelenekten ilerleme ve ötesine doğru bir evrilme! Özellikle son on senedir yaygınlaşarak gündelik yaşamın bir parçası haline gelen dijitalleşme, kontrol delisi kapitalizmin bir hedefe kilitlediği zamanı adeta paramparça etmiş durumda. Hal böyle olunca tüm “zaman” sanki şimdinin içine sığdırılmış; çökertilmiş! Sadece şimdi var! Şimdizm! O nedenle de her şey hızlanmış durumda. Han’a göre sürat zamanın üçüncü evresine geçmede bir sebep değil sonuç! Şeylerin hızlanmasından dolayı zaman hedefe kilitlenmiş doğrusallığını yitirip de “gökyüzünde yalnız gezen yıldızlar” misali amaçsızca devinmeye başlamadı. Zaman bu hale geldiği için şeyler hızlanmaya başladı.

Peki zamanı umarsız hale getiren ne? Bu soruya derinlemesine anlamını irdelemeden verilecek cevap teknoloji; özellikle de dijital teknolojiler. Nasıl? Şeylerin oluşunu, gerçekleşmesini dijitalleştirerek (dijital dönüşüm). Örneğin eskiden şehirlerarası bir otobüs bileti almak iki saat sürerken şimdi iki dakika sürüyor. Ne yazık ki dijitalleştirmenin insana kazandırdığı bu bir saat ellisekiz dakikada insan “tembellik hakkı”nı kullanamıyor. Onun yerine gidip başka işlerin peşinde koşması, onları gerçekleştirmesi gerekiyor. Bellidir ki bu kapitalizmin dijitalleşmeyi yozlaştırmasıdır. Çünkü “dijital”i kapital icat etmedi. 70li yıllarda can çekişirken tam da onun ölmesini isteyen çiçek çocukları para ile zehirleyip onu kendi malı yaptı!

Şeyler dijital “makinelerle” çok daha kısa sürede yapılır hale gelip de birey artan kalan zamanda başka başka şeyler yapmak zorunda bırakılınca, sonuçta zaman hızlanmaya başladı. Bu kez ortaya başka bir sorun çıktı. Zaman düzgün doğrusal bir menzilde ilerlemekten sapmaya başladı. Örneğin bugün zamanının çoğunu sosyal medyada geçiren bireyin son sürat ulaşmak istediği bir yaşam amacı yok! Sadece şimdiki zaman içinde oradan oraya sürüklenme peşinde! İmamoğlu hakkında bugün hangi yalanlar uydurulmuş, insanların gözünün içine baka baka bakanlar ne tür şeyler zırvalamış. Çok mu politize oldu? Peki o zaman menüye biraz da şunlardan ekleyelim: Yeni kedi/köpek videoları. Tatilde gidilen yerlerden manzaralar, konaklanan müthiş mekanlardan, yenilen olağanüstü yemeklerden enstantaneler! Sevdiklerimizi LIKE edelim, çok sevdiklerimizi başkalarıyla paylaşalım. Sıradaki!

Han’ın çözüm anahtarı devinime daha az itibar edip, tefekküre daha çok zaman ayırmak. Bence o tren kaçtı. Artık insan beyninin çok daha kısa sürede derin düşünmesinin, tefekkür etmesinin yolları bulunmalı! Robotları, androidleri, cyborgları sevelim. Çünkü böyle bir “beyin” ancak onlarda mümkün olacak!

Herkese Bilim Teknoloji Dergisi; “Dijital Kültür” Köşesi (Sayı 169 – 21.06.2019)