Yapay zekâ aktörün-aktrisin katma değerine meydan okuyor!

Yapay zekâ şimdiden Hollywood’un ve global eğlence-şov dünyasının kapısını çaldı. Hem de birden çok kanaldan. Bir yanda çalışanların ve senaristlerin grevleri diğer yanda sanal ortamda oluşturulmuş ses ve/veya görüntü malzemesi ile başlayan dijital oyunculuk-rol yapma süreçleri. İnsan emeğinin dahli giderek azalıyor.

Aslında animasyon, yeşil perde gibi imkanlar yıllardır belli bir kademeye kadar çıkıntılık yapıyordu. Bu imkanlar sayesinde işsiz kalan kaç çalışan ya da figüran oldu bilinmiyor. Bilinmediği için de yok sayılıyor. Ancak yapay zekâ destekli teknolojilerin yükselişi piramidin üst katlarındaki üyeleri de (senaristler, yönetmenler, aktör ve aktrisler) radarına alınca işin rengi değişmeye başladı.

Bu meslekler de olasılıkla bugün artık insan dahli olmadan yapılmakta olan işler-nesneler kategorisine girecek. Kayıt yapan kamera ya da ortamı aydınlatan lamba gibi. Doğal olarak buradan oraya gidene dek birilerinin canı yanacak. Malum; “teknoloji özünde yıkıcıdır”.

Geçtiğimiz günlerde Succession dizisinden de bilinen aktör Brian Cox, hep aynı şeylerin üretiliyor olmasından dolayı duyduğu rahatsızlığı ifade etti. Sebep malum; hangi mal para kazandırıyorsa o malı üretmeyi tercih eden bir arz-talep dengesi söz konusu! Domates üretirken bu sorun olmuyor ama film ya da dizi üretirken “yaratıcı zihinleri” rahatsız ediyor: Yine mi aynı rol, yine mi aynı karakter!

Yapay zekâ destekli aktörlerin ve aktrislerin başrol oyuncusu olmaları bu tür dertleri de gündemden düşürecektir. Nasıl ki fabrikalarda çalışan insan işgücü yerine ağzı-dili olmayan robotlar tercih ediliyorsa, gişe refleksi ile üretilen film ya da dizilerde de sanal karakterler tercih edilecek. Hem bu dünyada işler daha kolay. Robot gibi üç boyutlu mevcudiyeti olan nesneler üretmeye gerek yok. İki boyutlu animasyon dünyasında üretilecek insan-görünümlü yapay aktörler-aktrisler yeterli olacak.

Yapımcılar için yol bu aşamada ikiye ayrılacak gibi görünüyor: Mevcut ünlülere telif ödenerek onların iki boyutlu dijital ikizleri mi kullanılacak? Yoksa bilgisayarda yepyeni yapay şöhretler mi oluşturulacak? Madem insanlar Tom Cruise’u Görevimiz Tehlike, Harrison Ford’u Indiana Jones serisinde görmek istiyor; yapay zekâ onlara istediklerini verebilir. Genç Cruise ya da Ford yepyeni bir film ile meraklılarını selamlayabilir. Hem de “yine mi” diye sızlanmadan! Yapımcıların tek yapacağı bunun için yaşarken kendilerinden, öldükten sonra varislerinden “dijital ikizi kullanma izni” almak. Telifini ödeyerek!

Belli senaryolarda yepyeni dijital karakterler yaratmak daha uygun olabilir. Hatta orta vadede ünlülerin dijital ikizini kullanmak yerine bu yeni dijitaller ekonomik sebeplerden dolayı tercih bile edilebilir. Ancak her durumda tablo mevcut ünlülere kıyasla şöhret olma yolundaki genç yetenekler için daha karamsar görünüyor. Onları şöhretlerin arasından sıyrılmak yerine dijitallerin de arasından sıyrılmak gibi aşılması daha da zor bir engel bekliyor.

Elbette bu otonomiye bir sınır koymak da gerekecektir. Yoksa devir-teslim insan işgücünden dijital ikize ya da karakterlere doğru gerçekleşmenin ötesine geçebilir. Film-eğlence sektörünü oluşturan herkes yerini sektörün son tüketicisi konumundaki bireylere bırakabilir. Madem her şeyi yapay zekâ oluşturabilir, bir sonraki Indiana Jones filmini neden izleyicinin kendisi çekmesin ki?

Herkese Bilim Teknoloji Dergisi; “Dijital Kültür” Köşesi (Sayı 436 29.08.2024)

Sanatın-edebiyatın her adımda ilerlemesi bir ön gereklilik mi?

Yapay zekanın iş gücünü ele geçirmesi artık bir zaman meselesi. Sıra bana ne zaman gelecek? Şimdiye dek bu konudaki iyimser yaklaşımlar iki şeye işaret ediyor: Birincisi insana gereksinim duyulacak yepyeni işlerin de ortaya çıkmasına neden olacak – ortaya çıkmaya başladı bile, bakınız sufle mühendisliği. İkincisi ise yaratıcılık ya da tasarım gerektiren işlerde hala insana gereksinim olacak!

Bu ikincisinin ömrü ile ilgili pek bir yorum yapılmıyor. Yapay zekâ hangi seviyeye gelirse gelsin yaratıcılık, tasarım becerileri gerektiren işleri insanlar yapmaya devam edebilecek mi? O insanlara günah değil mi? Ötekiler baba topraklarına dönüp doğal tarımla uğraşırken bunlar hala kapalı mekanlara tıkılı..

Sanatta ya da edebiyatta eleştirmenlerin gündeme getirdiği popüler konulardan birisi de kendini tekrar. Yazar bu kitabında ya da ressam şu tablosunda kendisini tekrar etmiş ise vay onun haline! Eleştirmenler derhal onun biletini kesiyor. Çünkü nedense sanatın sürekli ilerlemesi bir ön gereklilik. Bu tonda bir romanı geçen sefer de yazmıştın, neden aynısından bir tane daha yazdın ki? İlerleme olsun ama illa ki her sanatçının her eserinden de bu beklenmesin! Sanatsal ilerleme bir açıdan değerlendirildiğinde biyolojik mutasyon gibi. Hücrenin bin kuşak boyunca kendisinin tıpatıp aynısı çocuk hücre üretmesinden sonra bin birinci seferde ortaya biraz farklı bir çocuk çıkması gibi. O bin sefer boyunca değişiklik olmaması belki de hücre ile ortamın birbirilerine güçlü bağlarla bağlanmasını sağlamak için!

Geleceğin edebiyatçısı-sanatçısı da belki bir tür hibrit üretim sürecini icra ediyor olacak. Diyelim ki sanatçı öncekilerden farklı özellikler taşıyan bir üretimde bulunacak. Olumlu tepkiler alması durumunda onun dijital ikizi aynı yapıda farklı eserler üretmeye başlayacak. O sırada sanatçı herhangi bir üretim kaygısı olmadan biraz nefes alacak. Başka şeylerle uğraşacak belki. Sonra yeniden bir mutasyon evresine geldiğine karar verdiğinde, yine insan-üretim bir esere girişecek. Ve karşımıza yine öncekilerden farklı özellikler barındıran bir eser çıkacak!

Bu modele göre Dan Brown örneğin. Dijital Kale hadi olmadı Melekler ve Şeytanlar kitabından sonra şahsen hiçbir roman yazmamış olurdu. Çünkü diğerlerini yapay zekâsı dijital-dan-brown yazabilirdi (Her ne kadar Da Vinci Şifresi ile global başarı elde etmiş olsa da o bilinen dördüncü kitabıdır). Eğer çok hoşuna giderse, sonraki kitapların mekanları, kahraman isimleri gibi detayları d-d-b’ye kendisi verebilirdi. Ya da d-d-b romanı yazıp sunduğunda üstünden geçip, beğenmediği mekanları ya da isimleri değiştirebilirdi.

Bir süredir yoğun bir şekilde uyarı sinyalleri geliyor insanlara. Dijitalleşme ile birlikte o denli yoğun bir hayat yaşamaya başlandı ki insanlar artık nedenini bilmedikleri halde zihinsel olarak büyük bir yorgunluk hali yaşıyor. İsim bile takıldı buna: Tükenmişlik sendromu! Buna neden olan şeylerin ne kadar üretici ya da verimli olduğu bir yana. Ortada bir gerçek var: İnsan beyni, bu hıza alışık değil! Biraz ara vermesi lazım. Yaptıklarına, ettiklerine! Yapay zekâ geleceğin insanına böyle bir yaşam modeli temin etmek üzere tasarlanmayacaksa Sezen Aksu haklı çıkacak: “İşte biz o gün tükeneceğiz!”

Herkese Bilim Teknoloji Dergisi; “Dijital Kültür” Köşesi (Sayı 406 18.01.2024)

Birden çok dosyada yer alan metinlerde toplam kaç kelime vardır? Bu metinler toplam kaç farklı kelimenin muhtelif tekrarından oluşur? Birkaç dakika içinde bu soruların cevabı bulunabilir mi?

Teknoloji mi yaşamı hızlandırıyor yoksa teknolojisiz yaşam mı yavaş? Sadece bakış açısına göre değil alışılmış olan paradigma ya da norma göre de cevabı değişkenlik gösterecek bir soru. Yeni bir teknoloji ortaya çıkıp da yaşamı “hızlandırdığında”, ilk tepki süratin baş döndürücülüğü olurken, o teknolojinin o süratine alıştıktan sonra baş dönmesi geçiyor.

Basit bir örnek: Otomobil ile seyahat. Bugün elli yaşındaki bir araca binip her zaman seyahat ettiğiniz yollarda bir gezintiye çıkın ve şaşkınlık içinde zihninizden şu soruyu geçirirken kendinizi suç üstü yakalayın: Biz (yaşınız tutmuyorsa “onlar”) bu hızda mı seyahat ediyormuş(uz)?

Bir başka örnek: 1 Nisan 2016’dan 8 Ocak 2021’e dek bu köşede yayınlanan 250 makalede toplam kaç kelime kullanıldı? Bunun için toplam kaç farklı kelime kullanıldı? Bu iki basit sorunun cevabını bulmak için kullanılacak yöntem kalem kağıt olursa iki şey kolaylıkla tespit edilir: Birincisi bu çalışma günler sürerdi. İkincisi hata yapılıp yapılmamış olduğu konusunda kesin bir hükme varılamazdı (çalışmaya kontrol amaçlı birkaç kişi daha dahil edilmediği taktirde).

Bir MS-Word dosyasının kaç kelimeden oluştuğunu bilmek hazır. Yazılımın sol alt köşesinde. Peki dosya içinde hangi kelime kaç kere tekrar etmiş sorusunun cevabı? Internetin başına geçtim, birkaç dakikalık arama sonunda hazır bir makro (programcık) buldum. Son yazmış olduğum makaleye uyguladım; sonuçlar birkaç saniye içinde ekranda belirdi. Veriyi Excel dosyasına aktardım ve böylece iki bilgiye ulaşmış oldum: Excel’deki toplam dolu satır sayısı farklı kelime adedini verirken, her kelimenin tekrar adedinin toplamı metindeki toplam kelime sayısını teyit ediyordu.

Her bir makale ayrı bir Word dosyasında durduğuna göre bu işlemi 250 kere yapmak yerine tek bir dosyada birleştirip onun üzerinde tatbik etmek daha pratik olacaktı. 250 kere kopyala/yapıştır yapmak yerine daha kolay bir çözümün olup olmadığını araştırdım. Hani deniyor ya Word’ün özelliklerinin ancak yüzde yirmisi kullanılıyor diye. İşte o kullanılmayan özelliklerden birisini keşfettim. Tek bir işlemde istenildiği adette Word dosyası tek bir dosyada alt alta tek metin haline getirilebiliyordu. Bu işlem de birkaç saniye sürdü.

Daha önce tek bir makale üzerinde çalıştırdığım makroyu bu kez 250 makalenin birleşmiş olduğu dosya üzerinde çalıştırdım. Tahmin edileceği üzere program bir noktada patladı. Makroyu yazıp internette ücretsiz olarak kullanıma sunan kişi birbirinden farklı olabilecek kelime adedine bir üst limit koymuştu. Dokuz bin! Makro yazılımının basit kodunu inceleyince daha birinci satırda bununla ilgili tanımı tespit ettim. Adedi 30 bine çıkardım ve yeniden çalıştırdım. Birkaç dakika sonra sonuçlar ekrandaydı.

Böylece geçen beş senedeki 250 makalede toplam 92 bin 429 kelime yazmış olduğumu, bunların da 21 bin 467 farklı kelimenin muhtelif tekrarından oluştuğunu öğrenmiş oldum. En çok tekrar eden kelimeler mi? Şöyle: bir (3,284), bu (1,793), da/de (1,173/1,042), ve (791), o (707). Bu “olağan şüpheliler”i şu kelimenin izlediğini görünce açıkçası mutlu oldum: dijital (613 kere)!

Herkese Bilim Teknoloji Dergisi; “Dijital Kültür” Köşesi (Sayı 251 15.01.2021)

Internet “Tekrarlanan yalan gerçeğe dönüşür” lafı ile Goebbels adını yanyana getirerek lafın doğruluğunu kendisine ispat ettiriyor gibi.

“Tekrarlanan yalan gerçeğe dönüşür” sözü Nazi Almanyası’nın propaganda bakanı Goebbels’e atfedilir. Elde güvenilir bir referans olmadığından bu atıf kesinlik kazanmamıştır. Ancak güçlü bir başka kaynak var. Hitler’in “Kavgam” adlı kitabı. Oradaki (bir propaganda aracı olarak) “büyük yalan” kavramı: Bir yalan ne kadar büyük-görkemli hale getirilirse insanlar şu türden bir değerlendirme yapar: “Bir kişi gerçeği bu kadar da rezil bir şekilde çarpıtma küstahlığında bulunmaya cesaret edemez!” O halde yalan olamaz! (Sizin de aklınıza Şener Şen’in efsane sahnesi geldi mi? “Yaz kızım! 200 torba çimento…”)

Soğuk savaş döneminden iki örnek: 1969’da ABD aya insan indirdi mi? Ozon tabakasının incelmesi-delinmesinin nedeni parfümler mi? Ozon tabakasının delinme sebebi olarak soğuk savaş döneminde Pasifik Okyanusu’nda, en yakın yerleşim bölgelerinden kilometrelerce uzakta yapılan nükleer bomba patlatma denemelerini göstermek için pahalı araştırmalar yapmak gerek. Bunun için kaynak bulamayacak bir araştırmacı/bilim insanı her ne kadar böyle bir tezi öne sürse de bunu bilimsel olarak ispatlayamayacağını kısa sürede öğrenir ve yüzünü başka bir araştırmaya çevirir. Elde bilimsel araştırma-veri olmadığı için de bu tezin doğruluğu ispat edilemez!

Peki parfümün hiç mi suçu yok? Var elbette. Çünkü köküne gidildiğinde ozonu yıpratan şeyin halojen grubundan bazı gazlar olduğu bilinmektedir. Flor, klor gibi. Parfümlerde de kullanılan bir madde. Nükleer bomba atıldığında da ortaya çıkan bir madde. Peki delinmenin sebebinin yüzde 95 nükleer bomba, yüzde 5 parfüm olduğu bir gerçekse ama medyayı on yıllardır yüzde beşin propagandası kaplıyorsa konuyu izleyen insanların zihninde nasıl bir tablo oluşacaktır? Parfüm yüzde 95 nükleer bomba yüzde 5 gibi mesela – belki bu yazıyı okuyan pek çok kişi sadece ozon tabakası-nükleer bomba ilişkisini değil, II. Dünya Savaşı’ndan sonra 1980’lere dek Pasifik’te ardı ardına nükleer bombaların patlatıldığını bile ilk defa öğreniyordur!

Böylece parfüm ozon tabakasını yıpratıyor-deliyor diyen hiç kimse “yalancı” durumuna düşmez! (Belki de gerçeğin yüzde 95’ini oluşturan) Nükleer bomba-ozon tabakası ilişkisi ise güvenilir bir araştırma olmadığı (yapılmadığı-yapılamadığı-yaptırılmadığı) için “maalesef” dikkate alınmaz. Sanki bir güzellik yarışması yapılıyor da birinci gelmesi istenen adaydan daha güzel kişilerin yarışmaya katılması perde arkasından engelleniyor gibi!

O halde temel soru yüzünü göstersin! Post-truth (gerçek-ötesi, doğru-ötesi) kavramı hep mi vardı? Yoksa söylendiği gibi sosyal medya ile gelen son üç-beş senenin modası mı? Soruyu belki de şöyle yeniden-dillendirmeli: Şu an yakınılan şey post-truth mu yoksa onun herkesin erişebileceği noktaya “düşmüş” olması mı?

Internet “Tekrarlanan yalan gerçeğe dönüşür” lafı ile Goebbels adını yanyana getirerek lafın doğruluğunu kendisine ispat ettiriyor gibi. Bu lafın Goebbels tarafından söylenmiş olması bugün belki de “gerçeğe dönüşmüş bir yalan”dır! Belki de Goebbels öyle bir laf etmemiştir. Büyük yalan insanda nasıl da bir akıl tutulması yaratıyor ama! İşte “akıl edilmeyen” bazı kum taneleri; “gerçeğin çölü”nden: Parfümü insanlar kullanıyor. İnsanların yüzde doksanı kuzey yarıkürede yaşıyor. Nükleer bombalar güney yarıkürede patlatıldı. Ozon tabakası güney kutbu açıklarında delindi.

Herkese Bilim Teknoloji Dergisi; “Dijital Kültür” Köşesi (Sayı 238 16.10.2020)