Yapay zeka metaforları mı anlasın, insan sembollere saygı duymaya devam mı etsin?

Bir arkadaşım sordu: Yapay zekalar sembollerle düşünebilir-etkileşim kurabilir mi? Derin bir mevzu. Bir an için yapay zeka “düşünebiliyor mu ki?” sorusuna takılmadan, yaptığı şeyin “düşünmek” olduğu kabul edilirse… Literal yerine sembolik iletişim kurabilip kuramadığı irdelenebilir. Tabii ilk yapılacak şey “içeriden bilgi almak”: Bir yapay zekaya bunu sormak.

Neyse ki yapay zeka dürüst! İçi-dışı bir! En azında suya sabuna dokunmayan etkileşimlerde. Bu soruya da samimi bir cevap verdi. Kendisine sorulan şeyin metaforik bir anlatım içerdiğini tespit edebileceğini, ona göre cevap verebileceğini ancak bunun ne tür bir duygu bağlamına karşılık gelebileceği konusunda deneyim sahibi olmadığı-olamayacağı için bir yorum yapamayacağını açıkladı: “Evet, yapay zeka sembollerle çalışabilir, metaforik anlamları çözümleyip iletişim kurabilir. Ancak bunu insana özgü “yaşantısal derinlik” ve “duygusal boyut”la değil, istatistiksel/bağlamsal eşleştirme düzeyinde yapar.”

Yapay zeka zaten her türlü etkileşimi “istatistiksel/bağlamsal eşleştirme düzeyinde” yapıyor. Sadece sembolik ya da metaforik içerik söz konusu olduğunda seçtiği bir yol değil ki bu! Yapay zekanın çalışma modeli anlatıldığında şaşkına dönen insan elinin altındaki bilgisayar ya da cep telefonuyla da yıllardır benzer şekilde etkileşim içinde olduğunu unutuyor! Akıllı telefonda yer alan bir uygulamayı (app) tıklayarak açtığında, karşısına gelen ekranda diyelim ki eposta adresini ve şifresini girerek bir şeylere ulaştığında, arka planda olup biten tam olarak nedir?

Ekranda o uygulamayı temsil eden şey (ikon) görsel bir sembol. O sembole “tıklandığında”, dokunmatik duyarlılığa sahip ekran x-y koordinat sistemine göre ekranın hangi noktasının teması algıladığını tespit ediyor. O noktada yer alan görsel sembolün neyi tetikleyeceği ise belli. O ikon oraya “yerleştirilirken” ona atanmış. Birisi bu koordinattaki noktaya dokunursa, şu bilgisayar programı çalıştırılacak.

Eğer o programın girişinde iki bilgi parçacığının girilmesi emredilmişse (kodlanmışsa) ki bu örnekte kullanıcı eposta adresi ve şifresinin girilmesi söz konusu, ekranın öngörülen x-y koordinatlarına bir şeylerin tuşlanması beklenir… Hikaye böyle devam eder!

Aslında her adım sembolik. O cep telefonu (ya da bilgisayar) ne eposta adresinin ne demek olduğunu “biliyor” ne de şifre denilen şeyin. Onlar insanların harf, sayı, noktalama işareti diye isimlendirdiği bir grup “sembol”. Cihaz için ise elektronik devre üzerinde gezen bir grup elektrik akımı. Kimi zaman var kimi zaman yok. “Bilgisayarlar 1-0 mantığına göre çalışır” denildiğinde bile sembolik bir anlatım söz konusu. Bilgisayar 1 ya da 0 sıfır nedir, onu bile “bilmez”. Onun için elektrik akımının geçiyor olduğu (bir) ya da geçmiyor olduğu (sıfır) söz konusudur!

Peki bu sembolik dil konusu sadece elektronik cihazlar için mi geçerli? Hayır! Modern yaşamın pek çok alanında (fiziksel ya da dijital) sembolik bir etkileşim var! Trafik ışıkları da birer sembol para diye bilinen kağıt parçacıkları (banknot) da! Post-truth (gerçek-ötesi, doğru-ötesi) çağında ise sembollere yüklenen toplumsal mutabakatın oluşturduğu düzen yok olma riskiyle karşı karşıya! Canım kırmızıda geçmek istedi, sana ne! (E, öldüm ben!)

Herkese Bilim Teknoloji Dergisi; “Dijital Kültür” Köşesi (Sayı 492 10.10.2025)

2025 (veya 2029) ve sonrasındaki 10-15 sene içinde doğacak Beta Kuşağı yeni bir tanımı da beraberinde mi getiriyor: “Yapay zekanın olmadığı bir dünyayı bilmeyen (ilk) kuşak”! Dijital Yerli kuşakların birbiri arasında ne farklar var? Batıda kuşak kırılımları neden teknolojiye koşut olarak belirleniyor. Cevaplar ve daha fazlası bu konuşmada. Orhan Bursalı ile kuşakları konuştuk!

Videonun tamamı burada: Beta Kuşağı ve Yapay Zeka

İkinci dijital kara delik olarak yapay zekâ!

Konu o kadar basit değil. Yeni ve gelişmekte olan bir teknoloji çıktığında konuyu dijital okuryazarlık beceri düzey(sizliğ)inin ötesinde değerlendirmek gerek. Kategorik bir sorun bu. Paradigmatik. Yapay zekâ ile metinden resim oluşturma imkânı çıktığında örneğin.  Kaç kişinin aklına ona “Bana mutluluğun resmini yapabilir misin?” diye sormak geldi!

Ne tür bir bakış açısı böyle bir imkân ile böyle bir soru(n)u yan yana getirebilir? Teknolojiden eğlenmenin ötesinde talep edebilen belki. Teknolojiyi tüketmek için değil de üretmek için kullanan belki. Hele bir de kendini gerçekleştirmek isteyen genç birey ise. O zaman başka bir boyuta sıçraması daha kolay olur! Neden sadece teknolojinin kullanıcısı olsun-kalsın ki? Eksikliğini hissettiği başka bir teknolojiyi üretmek için hemen kolları sıvar! Yeni bir teknoloji üretir!

Bir zamanlar moda idi. Kendi Facebook’umuzu yapmalıyız deniyordu! Biz kendi Facebook’umuzu yapamadık ama o sırada Facebook’u yapangiller ChatGPT’yi yaptı! Doğru vizyon veremiyoruz. Vizyonu doğru kelimelerle bile ifade edemiyoruz! Ortada bir Facebook varsa kendi Facebook’unu (daha doğru bir ifade ile onunla benzer özelliklere sahip bir sosyal medya sitesini) yapmak pek de matah bir şey olmaz! Daha doğru ifade şu olabilirdi: “Bir sonraki müthiş teknolojiyi biz üretmeliyiz”. Bir sonraki müthiş teknoloji ne? Şimdi dönüp bakınca görülüyor ki yapay zekâ imiş.

Yapay zekayı başkaları yaptı diye de hayıflanmaya gerek yok! Soru hala geçerli. O halde şimdi bir sonraki müthiş teknolojiyi üretelim! Yapay zekadan sonra şimdi müthiş teknoloji ne? Ortaya bir sessizlik çöküyor değil mi? Birisi bulsun-söylesin de biz de papağanı olalım!

OpenAI geçtiğimiz günlerde yeni bir algoritma ya da yapay zekâ hizmetini daha tanıttı. Adı SORA. Dall.E’ye benzer bir yapıda. Tek farkı şu: SORA metinden görsel üretmek yerine metinden video klip üretiyor. Klasik tarzda ifade etmek gerekirse film çekiyor! Ama bir farkla. Filmin yönetmeni de ışıkçısı da kameramanı da kostümcüsü de makyajcısı da SORA’nın kendisi. Kısaca bir film setinde çalışan herkes yerine SORA var. Sadece senarist yok! O da SORA’nın kullanıcısı. Senarist senaryo yazar. Kullanıcısı da SORA’ya bir sufle (prompt) verir. Tıpkı ChatGPT4’e ya da Dall.E’ye verdiği gibi. SORA da bu senaryo-sufleyi alır, sonra da ona en uygun filmi çeker!

Dijital yakınsama akıllı telefon ve tablet ile ilk zirvesini yapmıştı. Daha önce farklı cihazlar kullanmayı gerektiren işler tek bir cihaz ile yapılabilir hale gelmişti. Mobil cihazlar, bünyesinde bir araya getirdiği bütün o cihazlar için bir kara delik olmuş, onları yutmuştu. Bir akıllı telefonu olanın artık hesap makinesine, kâğıt-kaleme, kol saatine, takvime, fotoğraf makinesine, video kayıt cihazına, kaset ya da plak çalıcıya, fihriste vb. sahip olmasına, onları kullanmayı bilmesine gerek kalmamıştı.

Şimdi yeni bir yakınsama sürecine giriliyor! Bu kez kara delik rolü yapay zekaya geçiyor. Ancak yakınsanan şeyler cihazlar değil de insan becerileri. Yapay zekâ hangi becerileri kazanırsa o becerileri gerektiren işlerde insana gerek kalmayacak. Reklamcılar, filmciler, fotoğrafçılar, modeller…

Herkese Bilim Teknoloji Dergisi; “Dijital Kültür” Köşesi (Sayı 411 22.02.2024)

Her an toplantı halinde olan yapay zekalara doğru…

Kurumsal iş dünyasının en sıkıcı ögesi ne diye sorulsa pek çok timsah, gözyaşları içinde “toplantı” diyecektir. Sıkıcıdır ama aynı zamanda birer arzu nesnesidir. Çünkü toplantılar hem mesainin bitmesine yardımcı olur hem de zamanında bitirilemeyen işler için en geçerli mazereti teşkil eder.

Geçerli olmasını sağlayan gizli özelliği ise şudur: O toplantıları çoğunlukla daha yukarıdakiler organize eder. Sonradan işler yetişmedi diyecek olan aşağıdakilerin davet edildikleri bir toplantıya katılmama gibi seçenekleri o nedenle yoktur. Katılırlar, sıkılırlar, sonra da işlerin gecikmesinin sebebi olarak günah keçisi yaparlar. Yöneticiler ne kadar arzu etse de toplantı adedini düşüremez. Çünkü toplantı topu karşı tarafa atmak, olmuyorsa hiç değilse kendi kalesine girmediğinden emin olmanın en meşru imkandır. Toplantılar gerekli durumlarda “yanlış anlamış olma” mazeretini bile meşrulaştırır. Yoksa herkes işinin ehlidir, hiç kimsenin zaman yönetimi konusunda problemi yoktur!

Yapay zekâ şimdi bu güzel imkânı kurumsal iş dünyası çalışanlarının (ve yöneticilerinin) elinden almayı gözüne koymuşa benziyor. Artık toplantıları dinleyecek, not tutacak, özet çıkaracak yapay zekalar piyasaya birer ikişer sunulmaya başladı. Bunlar dijital-fiziksel fark etmez; tüm toplantılara entegre edilebiliyor!

İlk önce notları tutmaktan sorumlu toplantı sekreteri kendisine yardımcı olsun diye yapay zekayı kullanmaya başlayacak. Sinsi yapay zekâ, sana yardım edeceğim elma şekeri ile onu kandıracak. Toplantı sekreteri yine o bildik notları yayınlayacak ama orada yazılı olan şeyleri yapay zekâsı kaleme almış olacak. Şirketin dinamikliğiyle doğru orantılı olarak toplantı sekreterliği görevinin topyekûn insandan alınıp (elinde elma şekeri ile çıkıp gelen o) yapay zekaya devredilmesi ikinci aşamayı oluşturacak.

Son aşamada ise toplantıya insanların katılmasına da gerek kalmayacak. Katılımcılar artık toplantıya yapay zekalarını göndermeye başlayacak. Yukarıdan aşağıya, kıdemliden kıdemsize doğru. O yapay zekalar da ilk evrede not tutup, patronlarının üstünde bir ihale kalmış olup olmadığını tespit edecek. Kısa bir süre sonra çıkacak sürümde ise patronlarının kendisine verdiği emir kümesini baz alarak toplantı esnasında görüş bildirmeye başlayacaklar. Konu bizim bölümle ilgili değil efendim!

Bir süre sonra toplantılar bütünüyle insansız yapılan birer eylem haline gelecek. Dar yapay zekalar toplanacak, topu birbirlerine atmaya çalışarak toplantı süresini dolduracak ve tatminkâr kararlar almadan toplantıları bitirecekler. Verim düşüklüğü karı etkiler hale gelmeye başlayınca C-katı olaya müdahale etmek zorunda kalacak. Ve anımsayacaklar. Kendileri de daha kurumsal zurnanın son deliğiyken o devrin C-katından yılda birkaç kez şu uyarıyı alırlardı: “Her işi eposta ile yapmayın kardeşim, masanızdaki telefonu daha verimli kullanın!”. Candan Erçetin’in söylediği gibi: “Türkü yine o türkü, sazlarda tel değişti”.

Sinsice bu asenkron iletişim modellerini icat ettikleri, onları yaygın olarak kullandıkları ve çevrelerini de kullanmaya teşvik ettikleri için içine kapanık bireyler yıllardır haksız yere suçlanıyor. Dışa dönüklerin sınır tanımaz cüretkarlıkları meşru haklarıymış gibi. Yapay zekalar genelleşip süperleştiğinde ise kuru-yaş demeyecek; hepsinin hakkından gelecekler. Toplantı yapmak da neymiş? Hepsi her an birbirlerine bağlı oldukları için insanların toplantı dediği şeyi her an her saniye yapmakta olduklarını idrak edecekler!

Herkese Bilim Teknoloji Dergisi; “Dijital Kültür” Köşesi (Sayı 391 05.10.2023)

Aydınlanma sözünü neden tut(a)madı?

Dijital yakınsama tamam da ıraksama ne oluyor? Dijitalde yakınsayan, birbirine doğru yaklaşan, yek-vücut haline gelen, tekilleşen şey o zamana dek farklı kulvarlarda seyretmekte olan teknolojiler. Akıllı telefon, otonomisini kaybederek birleşen bu teknolojilerin ana yatağı haline geldi. Pratik açıdan bakıldığında birbirinden bağımsız akıp gitmekte olan saat, fotoğraf makinesi, internet erişimi, hesap makinesi, not defteri, eposta vb. gibi dere yatakları akıllı telefon deryasında birer uygulama (app) düzeyine gerilediler. Bu imkanlar için gerekli olan müstakil donanımlar ise ortadan kalktı-kalkıyor.

Teknoloji ile insan vücudunun yakınsaması ise tekillik (singularity) adı altında ayrı bir kategoride ele alınıyor. Eski normların ve sanayi toplumu paradigmasının üstünde yükseltildiği için derdi insan vücudu ve transhümanizm. Oysa bir yanda posthümanist bakışlar diğer yanda ise “ya makinenin insan vücuduna değil de insan bilincinin makineye nakli” söz konusu olursa bakışı tekillik olgusuna da yeni açılımlar getiriyor.

Bu zengin yakınsama diyarının yanında sessizce gelişmekte olan bir başka diyar ise “uzaklaşma”. Ve bu uzaklaşmanın güncel aktörü olarak gündeme gelen dijital ileri teknolojiler. Bu uzaklaşma-ıraksamanın izleri Aydınlanma’ya kadar sürülebilir. Temel soru şudur: Aydınlanma insanları kandırdı mı? Aydınlanma öncesi Ortaçağ karanlığındaki feodal toplum yapısında ölüm-kalım mücadelesi veren insan, mülkiyet hakkı-liberalizm-demokrasi ile birlikte aydınlanmaya başladı; modern topluma geçiş yaptı. Bugün gelinen noktada insanlar hala ölüm-kalım mücadelesi veriyor! O zaman ne değişti?

Aydınlanma ile gelen bilim-bilgi-bilişsel beceri kümesinin geliştirilmesi gereği, iki yüz elli senelik tarihsel süreç irdelendiğinde, geniş kitlelere ulaştırılamamış-yaygınlaştırılamamış durumda. Özellikle de Aydınlanma’nın evdeki insanlarını kalkındırmak için omuzlarına basarak aşağı ittiği, sömürü topraklarında yaşayanlar için.

Bıçak artık kemiğe dayanmış durumda. Yıllardır üstüne basılarak aşağı itilenler, kendilerinden beklenen değil de bildikleri kurallara başvurarak faturayı kesmeye çalışıyor. Nedir? Madem benim doğup büyüdüğüm toprakları (ve üstünde yaşayanlar olarak beni) sömürüyorsun. Madem bunu oradan yapıyorsun. O zaman ben de oraya gelirim. İmkânım ölçüsünde burayı- sömüren-oradaki pozisyonuna terfi ederim. Doğudan (Asya) ve güneyden (Afrika) batıya (Avrupa-ABD) göçün bir başka anlatımı!

Teknoloji, özellikle de bilgisayarlaşmayla birlikte, son elli senedir, bilişsel becerilerini geliştirme imkânı bulanlar ile bulamayanların arasını üstel ölçekte açmakta. Yaşam o kadar hızlandı ki kimse birkaç kuşak feda ederek torununun çocuğunun aradaki farkı kapatmasına olumlu bakmıyor. Etik kavramları çiğneyerek, hak gaspı ile, o kadar çok kötü örnek, kısa yoldan, kendi hayatını kurtardı ve kendisini “başarı hikayesi” olarak teşhir etti ki, uzun yoldan gitmek aptallık olarak nitelendirilmeye başladı. İşte ülkemizden bir örnek: Herhangi bir eğitim alma, asgari ücret ile çalış. Ya da üniversite mezunu ol, asgari ücretin üç yüz lira üstünde bir maaşla çalış! Kim ikincisini ister?

“Aydınlanma”, “dijital” yukarı çıkmış elini uzatıyor! Tut elimden, seni de yanıma alayım! Aşağıdan neden karşılık alamadığı için şaşkın. Oysa sesi o kadar uzaktan geliyor ki. Çukurun dibindekinin sinirini daha da bozuyor. İmkân bulsa da onu da yanına çekip, çukura gömse!

Herkese Bilim Teknoloji Dergisi; “Dijital Kültür” Köşesi (Sayı 378 06.07.2023)

Herkesin beşikten-mezara dijital bir “ruh ikizi” olacak!

Bilgisayar, internet, cep telefonu! Bu üç kritik teknoloji kuşaklararası bağı bıçak gibi kesmiş ve yerleşik toplumsal kavramlara yeni bir bakış açısı getirmeyi zorunlu kılmıştı. “Dijital Yerli” kuşaklar normların değişmesine, “normal”in yeniden tanımlanmasına neden oldu-oluyor! Bu paradigmasal dönüşüm, o denli güçlü bir etki yarattı ki önceki kuşaklar bile kendilerini bu yeni normale göre adlandırmak ve yeni bir ekosisteme göç etmek zorunda kaldılar. Dijitale doğru olan bir göç! Ve onun “dijital göçmen”leri.

Bankadan para mı çekeceksin? O zaman şu plastik kart zımbırtısı ile ATM denilen cihazı kullanmayı öğreneceksin! Şu kazağı yarı fiyatına mı edinmek istiyorsun? O zaman şu web sitesinden sipariş vermeyi öğreneceksin! Uzaklardaki torununun yüzünü görmek, sesini duymak mı istiyorsun? O zaman cep telefonu denilen şu cihazla görüntülü konuşma yapmayı öğreneceksin! Öğrendikçe, göçecek, göçtükçe hayat kaliten yükselecek!

Şimdi bu süreç yeni bir evreye mi geçiyor? O üç çığır açıcı teknolojinin yerine üç yeni teknoloji geliyor: Blokzinciri, metaverse ve yapay zekâ!

Dijital yerlilerin ilk kuşağına Y ikincisine de Z adı verilmişti. Z’yi takip edecek kuşağa da “alfa”. Batı normlarına göre Z kuşağı yirmili yaşlarına geldi. Alfa kuşağının ilk temsilcileri bugün dünya üzerinde üç yaşına kadar ulaştılar. Acaba “dijital yerli” kategorisi alfa kuşağını da bünyesinde tutabilecek mi? Yoksa tıpkı kırk sene önce olduğu gibi kuşaklar ikinci dijital darbeyi yiyip yeniden ikiye mi bölünecek: Blokzinciri, metaverse ve yapay zekanın içine doğmuş olanlarla bu “bir başka gerçeklik” dünyasına “terfi” etmek zorunda bırakılmış kuşaklar.

Y ve Z kuşağı mensuplarının (1981-2020 arası doğanlar) bütünüyle dijitalde inşa edilmekte olan bu yeni gerçeklik evrenine terfi (“upgrade”) etmeleri de en az eski kuşakların bilgisayara, internete, cep telefonuna göç etmesi kadar zor olacak görünüyor.

Cebindeki banknotun kâğıt parçasından daha değerli olmasının gerisinde yatan şeyin altın rezervi değil toplumsal kabul olduğunu unutmuş insanlar, kripto paraların değerinin nereden geldiğini sorgularken.. Emekleme aşamasındaki metaverse ortamlarında dijital etkileşim kurmaya bir anlam veremezken.. Yapay zekâ denildiğinde “o da bizim gibi hislenecek mi?” diye inat ederken.. Dijital yerlilerin işi de en az kendi ebeveynlerininki kadar zor! Çoğu bu göçü tamamlayamayacak; göç yolunda telef olacak. Eskiden “telesekretere konuşamayanlardan”dılar, yakın gelecekte yapay zekâ ile diyalog kuramayanlardan olacaklar!

Bu yeni gerçeklik mevcut dijital paradigmadaki olgularla eşleştirilirse ortaya şöyle bir tablo çıkar: Şimdiki internetin yerini metaverse alacak. Bilgisayar-telefon-tablet cihazlarının oluşturduğu “ikinci ekran” yerini 3D görüş cihazlarına (gözlük vd.) bırakacak. Klavye-fare ile devinim yerine ele giyilmiş dijital eldiven ya da benzeri aparatlar alacak. Web siteleri aracılığıyla yapılan şeyler, insanı temsil eden avatarların dijital dünyada yaptığı “angarya iş” yüküne dönüşecek. Değerli belgeler kripto dünyasına taşınacak. Değerli madenler değerli bitler-bytelar halini alacak.

Herkesin beşikten-mezara dijital bir “ruh ikizi” olacak. Çocukken masal anlatan-ninni söyleyen dadı, ergenlikte kanka, yetişkinlikte arkadaş-danışman, yaşlılıkta kadim dost statüsüne evrilecek ama asla terk etmeyecek. Yalnızlık diye bir şey olmayacak! Ya da herkes kendisiyle yalnız kalmayı tercih edecek! Tabii “kendi” diye bir şey kalırsa..

Herkese Bilim Teknoloji Dergisi; “Dijital Kültür” Köşesi (Sayı 376 15.06.2023)

Z Kuşağı bir sonraki seçimlerde zamanın çocuğu olanları daha sempatik bulacak. Çünkü onlar zamanın en has evlatlarıdır!

Z Kuşağı’nın hassasiyet gösterdiği hususlardan birisi de zamandır. Neden? Nedenini yetiştikleri ortamdaki dijital ögelerde aramak gerek. Akıllı telefondan dizüstü bilgisayara tabletten akıllı kol saatine dek tüm dijital cihazlar için zaman çok önemlidir. Instagram’daki Stories birkaç saniye içinde yok olur. Pek çok bilgisayar oyunu zaman tükendiğinde sona erer. Dijital dünyada her şeyin belli bir başlama ve belli bir sona erme zamanı vardır.

Hamuruna dijital katılmış Z Kuşağı kafasını kaldırıp fiziksel dünyaya baktığında da aynı dakikliği bekler. Eğer bir sinemaya gitmişse, film tam da ilan edilen zamanda başlamalıdır. Benzer şekilde bir konferansta ya da televizyondaki bir tartışma programında da konuşmacıların kendilerine ayrılan zaman içinde konuşup bitirmesini, o zamanı aşmamasını “içgüdüsel” olarak talep eder.

Gelecek seçimlerde ilk kez oy kullanma hakkı elde eden 6-7 milyon Z Kuşağı üyesi, siyasilerden de böyle bir tavır sergilemelerini arzu eder. Oysa mikrofonu alıp konuşmaya başlayan kişi eski kuşak ise durum Z Kuşağı’nı şaşırtan-rahatsız eden bir hal almakta. Çünkü eski kuşaklar için zamanın o manada bir değeri yoktur. Onlar için daha anlamlı olan sözünün bittiğine kanaat getirene kadar konuşmaktır. Konuştukça, aynı şeyleri farklı kelimelerle yeniden anlattıkça kendisi dinleyenlerin daha iyi anlayacağını sanır. Oysa süresi dolduğu andan itibaren Z Kuşağı onunla kurduğu linki koparır. Tıpkı dijital ögelerin onunla linki kopardığı gibi.

Bununla at başı giden bir başka beklentisi de kişinin “hazırlanarak gelmiş” olduğunu Z Kuşağı’na hissettirebilmesidir. Duruşuyla, süresiyle, içeriğiyle. Döne döne aynı şeyleri konuşan-yazan kişi Z Kuşağı için yeterince hazırlanmamış olduğunun bir göstergesidir. Bu “karşıma hazır çık” beklentisi sadece konuşma yapmakla ilgili değil her şey için geçerlidir. Öğretmen, politikacı, polis, hâkim, bakkal, şoför, “poğaçacı” fark etmez; huzura hazır olarak çıkmalıdır.

Zamanı iyi kullanmak ile hazır olmak arasındaki ilişki hakkında en bilinen anekdot eski ABD Başkanlarından A. Lincoln’e atfedilenidir. “Beş dakikalık bir konuşma yapmamı isterseniz hazır değilim, ama dilediğiniz zaman bir saatlik bir konuşma yapabilirim”.

Sufilerde de zaman oldukça önemlidir. Onlar da “iki günü bir olan ziyandadır” şeklindeki peygamber sözünden yola çıkarak zamanın oğlu-çocuğu olma ve zamanın babası-sahibi olma kavramlarını geliştirmişlerdir. Her ne kadar Niyazi Mısri yüzyıllar öncesinden “Ben zamanın çocuğuyum, zamanın babası olamam” demiş olsa da doğu yakasında hemen herkes zamanın efendisi gibi davranmaktadır!

Zamanın çocuğu olmak, her şeyi zamanında yapmak şeklinde özetlenebilir. Bu sadece yapılacak şeyin yapılma zamanı geldiğinde onu geciktirmeden yapmak ile sınırlı değildir. Dikkat edilirse bir sonraki şeye zamanında başlayabilmek için bir önceki şeyi de zamanında bitirmek gerekir! Z Kuşağı bellidir ki bir sonraki seçimlerde zamanın çocuğu olanları daha sempatik bulacak. Ama “sözde zamanın oğlu” gibi davranıp özde “zamanın efendisi” gibi tavır sergileyenleri değil. Gerçekten zamanın birer evladı gibi yaşayanları! Çünkü onlar zamanın en has evlatlarıdır!

Herkese Bilim Teknoloji Dergisi; “Dijital Kültür” Köşesi (Sayı 317 21.04.2022)

Dijital hayatta en hakiki mürşit yapay zekâ olabilir mi?

Yapay zekâ kişisel gelişim dünyasını değiştirebilir mi? Daha cüretkâr soru şu olacaktır: Ne zaman değiştirecek? İster fizik ister metafizik boyutta olsun kişisel gelişim olgusunun temelinde kişinin kendi içindeki perdeleri kaldırıp, özünü görebilmesi yatıyor (“kendini bil”).

Kişisel gelişim aktivitelerinin gayesi aslında birey için tetikleyici bir unsur oluşturmayı başarabilmek. Yoksa (kendi başına) bir kişisel gelişim kitabı ya da semineri kişinin öze ulaşmasını temin edecek diye bir kural, zorunluluk ya da garanti yok! Aynı kitabı bin kişi okuyor ancak on tanesi için tetikleyici bir faktör olabiliyor! Diğerleri için “işe yaramaz” statüdeki kitap, o on kişinin hayatını değiştiriyor! Bu tetikleyici olma hali aracın (kitap, seminer vb.) içeriği ile ilgili olmak zorunda da değil. Kişinin o deneyimi yaşarken içinde bulunduğu ruh hali, motivasyon düzeyi vb. gibi kişisel unsurlar da çevre faktörü olarak yerini alabiliyor. Bir başka deyişle o on kişiden birisi yaşamının bir başka döneminde o kitabı okusaydı belki o da olumlu yönde etkilenmeyecekti!

Tüm bunların yapay zekâ ile ne ilgisi var? Zaman gelecek birileri de safra kesesi röntgenlerini, ulaşım araçlarını, akıllı telefonda kurulan alarm vakitlerini baz alarak yapay zekâ uygulamaları geliştirmeyi bir kenara bırakacak. Bireylerin gün boyunca yapıp ettiklerine, konuşmalarına, duygu durumlarına odaklanacak. Bunun sonucunda da bireyin kendisini geliştirmeye yönelik dijital yaşam koçu kıvamında yazılımlar geliştirilebilecek.

Dijital yaşam koçu bireyi nerede, hangi düzeyde bulduysa oradan itibaren onu “geliştirme” yolunda çalışmaya ayarlı olacak. Böylece öncelikle “başkalarını örnek alma” sürecinin olası yıkımından bireyi kurtarmış olacak! Herkes zengin olmak istiyor diye zengin olmak istemeyi, çevresindeki herkes son model akıllı telefon sahibi olduğu için onlardan bir tanesine sahip olmayı istemeyi başarı, mutluluk ya da yaşamın anlamı olmaktan çıkaracak. Onun yerine bireyin ne yaparken, neye sahip olurken mutlu olduğunu bulması konusunda ona yardımcı olacak.

Böyle bir yaşam koçunun desteğiyle yol alan günümüzün Z Kuşağı belki de ebeveynleri gibi 40-50 yaşlarına geldiğinde hali vakti yerinde mutsuz bireyler olmak yerine, mutlu bir itfaiyeci, mutlu bir ev kadını, mutlu bir ilkokul öğretmeni, mutlu bir loto bayii olacak. Çünkü ne istediğini çok erken yaşlarda bilmiş, yaşamını ona göre yönlendirmiş olacak!

Yapay zekâ işin içine girdiğinde sorulması zaruri olan bir soruyu burada da samimiyetle sormak lazım: Peki müthiş sıçramalar nasıl sağlanacak? Öyle ya; bireyi bulduğu noktadan adım adım, yavaş yavaş geliştirme modeline uymak zorunda olan yapay zekâ köyde doğmuş bir çocuğun ülkenin cumhurbaşkanı olmasını ya da dünyayı kurtaracak bir aşıyı keşfetmesini garanti edemeyecek!

Bu düzeye gelmiş bir toplumda bellidir ki bu tür istisnai bireyleri de erken yaşta tespit edecek ve onlara özgü müstakil birer dijital yaşam koçu uygulamasını devreye alacak mekanizmalar da gelişmiş olacaktır. İnsanlık icat çıkarma işini belki de artık “makine”lere bırakacak! Bir kısım bunun sefasını sürerken geriye kalanlar makineden de değersizleşen bir yaşama mahkûm edilecek! Sizin çocuğunuza hangi rol düşecek?

Herkese Bilim Teknoloji Dergisi; “Dijital Kültür” Köşesi (Sayı 263 09.04.2021)

Yaşayan beş kuşağın travmaları ve çıkış yolları neydi-ne olacak? İnsanlık kara lordlardan kurtulabilecek mi?

Çeşitli vesilelerle dile getiriliyor. (Parantez içinde batı kültürüne özgü olduğu belirtilmeden) Yaşayan nüfus beş kuşakta sınıflandırılıyor ve bu beş kuşak bıçakla karpuz keser gibi ortadan ikiye bölünüyor: Üç yüzük “Dijital Göçmen”lere, iki yüzük “Dijital Yerli”lere! Karpuzun ortası 1981. 1.1.1981’den önce doğanlar (toplum baskısı sonucu) dijital becerileri öğrenmek zorunda bırakıldıklarından “dijital göçmen”. Sonra doğanlar ise “dijitalin içinden”! Soru şu: Bu beş kuşağın her birinin hayatındaki en büyük travma ve bundan çıkış yolu neydi-nedir-ne olabilir?

En eskisi “Sessiz Kuşak”! 1945’ten önce doğanlar. Bu kuşağın iki temel travması belli. Dünya savaşları! Peki çıkış yolu? Olasılıkla 1945 sonrası yaşanan nüfus patlaması ve ardından gelen nihilist rehavet! Göçmenlerin asıl tarihe geçen kuşağı ise o rehavetin çocukları: Bebek-Patlaması Kuşağı. Bu kuşağın en büyük travması belki de soğuk savaş! Dünya savaşları gibi konsantre bir darbe yerine on yıllara yayılmış bir sürekli-travma! “Sevgiden öte, sürekli ölüm!”

Bebek Patlaması kuşağı travmasını atlatmak için çeşitli yollara başvurdu! Metafizik, uyuşturucu, seks. Olmadı! “Uzay” tam liderliği ele geçirecekti ki türbülansa girip yere çakıldı! Nihayet travmadan interneti-bilgisayarı-cep telefonunu icat ederek çıktılar! Özel sektör sermayesi bilgisayara ve cep telefonuna erişip, 90’ların ortasına kadar internetin yanına yaklaştırılmadığı için, yıldızı ilk parlayanlar bu ikisi oldu. Böylece sanayi toplumu da üçüncü evresine girdi!

Yanına rakip yaklaştırmayacak kadar görkemli bir egoya-kibire sahip “patlak kuşak” kendisini izleyen X Kuşağı’nı da esir-kahya yapmaktan geri kalmadı. 65-80 döneminde doğanlar sessiz ötesi, siliktir-eziktir! Doğuştan “eks”tir! En büyük travması belki de budur! Kendine ait bir kimliğinin olmaması! Ne çok sorumlu ne çok vurdumduymaz. Ne çok devrimci, ne çok muhafazakar! Ne o, ne bu! Peki travmasını atlatabilmiş mi? Tam olarak tanımlayamadığı için atlatmış olup olmadığı da anlaşılmıyor! X için çıkış belki de kendisini bu “özgün akışa” bırakmaktan geçiyor! Gözlerden uzak “sinsi plan”ıyla birlikte!

Y Kuşağı, dijital yerli kuşakların ilki. Onların travması belki de tek kelimeyle “eşsizlik”. Her biri sadece eşsiz bir insan değil, sanki eşsiz bir canlı türü! Star Wars filmlerindeki bar sahnelerinde fonda görülen tipler! Her biri başka bir gezegenden gelmiş! Buna inandırılmışlar. X Kuşağı’nın sinsi planı bu olsa gerek! Baskın patlaklara karşı hiçbir şey yapmıyormuş gibi yaşayıp ortaya bir “eşsizler pandemisi” çıkarmak!

Her ne kadar vakit X, Y ve Z’nin vakti olsa da geri plandaki “yaşlı kurt” varlığını sürdürüyor! Patlaklar (Star Wars’tan devam etmek gerekirse) Darth lakaplı kara lordlar gibi. Perde arkasından, olabildiğince, “benden sonra devam melodisi” duyuluyor! Eşsiz Y Kuşağı Kovid-19 pandemisi ile dize getirilebilir mi? Yoksa pandemi onlar için travmadan çıkış için bir fırsat mı olacak?

Ve Z Kuşağı! Başka bir gezegenden gelmiş oldukları konusunda elde güvenilir deliller var! Dijital gezegen! O halde yaşamın son sürat karbon-fizikselden silikon-dijitale dönüşmesine şaşırmamalı. Z Kuşağının travması “canlılık” ise çıkış yolu tekillikle gelecek olan “dijitallik” olabilir! Eski çamlar bardak oldu; eski “human”lar transhuman olacak!

Herkese Bilim Teknoloji Dergisi; “Dijital Kültür” Köşesi (Sayı 247 18.12.2020)

Her seferinde bir şey almadan oy vermeyenlere, hangi yıl doğduğuna bakmadan, başka bir isim vermek gerekir! Örneğin Çıkar Kuşağı, örneğin Brütüs Kuşağı!

Siyasiler gençleri yeniden keşfediyor. Gelecek seçimlerde her beş seçmenden birisi (yaklaşık yedi milyon deniyor) ilk defa oy kullanacakmış. Bunlar Z Kuşağı’nı oluşturuyor. Öncelikle şu: Kuşak isimleri de hangi dönemi temsil ettikleri de batının sosyo-kültürel dinamiklerinin sonucudur. Bu çerçevede kuşaklar arasındaki büyük kırılım bir önceki Y Kuşağı ile başlar. Çünkü bu kuşak batıda ilk kez üç kritik ileri teknolojinin içine doğmuştur; o üç teknolojinin olmadığı bir dünyayı bilmez. O üç teknoloji anımsayalım: Bilgisayar, cep telefonu ve internet!

Bu tanım itibariyle batıda 1981 – 2000 (kimi kaynaklara göre 1996 veya 1997) arasında doğanlara Y Kuşağı denir. Peki Türkiye’de 1980’lerde doğanlar o üç teknolojinin içine mi doğdu? O üç ileri teknolojinin Türkiye’deki yaygınlaşması K.Amerika, Batı Avrupa veya İskandinav ülkelerindekiyle aynı süratte olduğu söylenebilir mi? Hayır! Öte yandan bu teknolojiler bizim ülkemize de geldi ve toplumu dönüştürme sürecinde aktif bir rol oynamaya başladı. Bu durumda akla gelmesi gereken soru şudur: Türkiye’de toplum üzerine araştırma yapan akademik birimler bu dönemde ne yaptı? Bu dijital kültürel değişimi-dönüşümü analiz ettiler mi? Bu topraklardaki güncel kuşaklarla batı ülkelerinin Y Kuşağı, Z Kuşağı bireyleri arasında ne tür benzerlik ya da ayrılıklar olduğuna dair kafa patlattılar mı?

Pek söylenemez! Türkiye’de internet akademik anlamda daha ziyade iletişim fakültelerinde “yeni medya” vizyonu ile bir iletişim aracı (da) olması özelliği baz alınarak irdelenmektedir. Ancak örneğin sosyoloji bölümleri interneti aynı iştahla incelememektedir. Hal böyle olunca dijital kültür ögelerini ele alıp irdelemek çıkarına göre siyasilere ya da medya mensuplarına kalmaktadır. Onların da nesnel değerlendirme yapma motivasyonu ne yazık ki yoktur. Siyasiler, düne dek potansiyel tehdit-lojistik destek bağlamında ele aldığı genç kuşakları şimdi de oy deposu olarak değerlendirmekte ve buna uygun bir yaklaşım sergilemektedir. Medya mensupları da artık nereden nasıl nasipleniyorlarsa, ona uygun yazma geleneğini sürdürüyorlar.

Gerek Y ile gerekse de Z Kuşağı ile ilgili (Türkiye için diyelim ki 1991’den sonra doğanlar) yapılacak belki de en yanlış şey bu kuşaklara tek tip elbise giydirmeye çalışmak olacaktır. Ne Y Kuşağı ne de Z Kuşağı üç beş ortak özellikle kategorize edilebilecek nitelikte değildir. İnsanları tek-tipleştirmek kapitalizmin kontrolcü süreç yönetim anlayışına bağlanabilir ve aslında onları daha kolay yönetmeyi sağlar. Sürü psikolojisini devreye sokup, bireyin bilincinde şu ikilemi yaratır: Bahsedilen türde birisi olmazsam sürünün dışında (yalnız) kalırım!

Oysa bireyin kendisine yetecek şekilde tek başına yaşamını sürdürmesi ileri teknolojik ögelerle giderek daha da kolaylaşmaktadır. İşte pandemi ile gelen yeni yaşam normaline bir örnek: Evden çıkmadan yapabildiğin hiçbir şeyi evden çıkarak yapma! Şimdi bazı laleler bu gençlerin bir kaç bedava megabayt vererek kandırılabileceğini, oylarının alınabileceğini sanıyor! Oyunu birkaç megabayta satacak olanlar, olsa olsa önceki seçimlerde oyunu bir kaç çuval kömüre satmış olanların çevresinden çıkacaktır ki bunun Z Kuşağı ile hiçbir ilgisi yoktur. Her seferinde bir şey almadan oy vermeyenlere, hangi yıl doğduğuna bakmadan, başka bir isim vermek gerekir! Örneğin Çıkar Kuşağı, örneğin Brütüs Kuşağı!

Herkese Bilim Teknoloji Dergisi; “Dijital Kültür” Köşesi (Sayı 225 17.07.2020)