Trump faktörü yapay zekayı nasıl etkileyecek?

George W. Bush 2000 Kasımında seçimi kazandı. Ocak 2001’de ABD başkanı oldu. Dokuz ay sonra 11 Eylül terör saldırıları gerçekleşti. 90’ların ikinci yarısında çıkış yapan internete-webe yatırım balonu da bu olayla sona erdi. Webe gönül vermiş kanaat önderleri yine de onun yok olmasına izin vermediler. Yeni bir etkileşim modeli için teknik altyapı önerdiler; uygulandı. Bugün sosyal medya denilen kavram ile Facebook, Instagram, Tik Tok gibi siteler bu teknik altyapının (Web 2.0) üzerine inşa edildi.

2024 Kasımında yine bir Cumhuriyetçi seçimi kazandı. Trump Ocak 2025’te resmen başkan olacak. Dijital teknolojilerin zirvesinde ise şimdi yapay zeka var. Trump’ın başkanlık dönemi yapay zekaya iyi mi gelecek kötü mü? Uzmanlar mevcut ABD Başkanı Biden’ın YZ ile ilgili düzenlemeleri öngören kanun hükmündeki kararnamesinin yeni dönemde iptal edileceğini ve “bırakınız yapsınlar” liberal mottosunun yapay zeka dünyasına hakim olacağını öngörüyor. Bu basitçe “vahşi batı” ya da “vahşi kapitalizm” diye bilinen şey! Yapanın yanına kar kalması. Ötekinin hakkına işe geldiği ölçüde saygı duyulması.

Buradan AGI çıkar mı? (Güya) “insan seviyesinde” bir yapay zeka üretilebilir mi? Belli başlı büyük şirketler kendi koydukları kurallar çerçevesinde çalışmalarına devam edeceklerdir. Yani hem savcı hem hakim olarak! “Şirket içi etik kurallar” iş hisse fiyatına, kar marjına, rekabet avantajına geldiğinde bir kenara sinmek zorunda kalacaktır! Bush zamanının yükselen ilk değeri Google olmuştu. O zamanlar mottosu da “kötü olma” idi (don’t be evil). Günümüzde o rolü OpenAI üstlenmiş durumda. Kar amaçlı hale dönüşmeye karar vererek, “kötü”lerin dünyasına geçiş yapıyor. İyi kalıp kalamayacağını herkes görecek!

Trump’ın dönemi ile ilgili önemli bir faktör de Elon Musk! Musk her iki adayın kampanyasına milyonlarca dolar bağış yapan tipik Amerikalı ultra-zenginlerden farklı olarak risk aldı ve Trump ile birlikte mitinglere çıktı. İnat edip Twitter’ı durduk yere neden satın aldığı şimdi daha iyi anlaşılmış oldu!

Musk’ın yapay zeka macerası OpenAI ile paralel olmak zorunda değil. Kuruluşu sırasında destekçileri içindeyken şimdi OpenAI ile mahkemelik. Microsoft’un ittirmesiyle OpenAI’ın üstlenmeye kalktığı rolü belli ki Musk kendi kontrolündeki şirket(ler) bünyesinde yapmayı arzulamış. OpenAI bir tür tarafsız YZ altyapısı oluşturan Ar-Ge kurumu olarak kalsın istemiş. O herkesin kullanabileceği bir LLM geliştirsin ama kar amacı güdenler bunun üzerinde kendi YZ uygulamalarını kendi geliştirsin! Herkese hammadde veren üretici misali. Oysa OpenAI perakendeciliğe soyundu!

İyi niyetle ortaya çıkan sosyal medya bugün nasıl ki doğruyu, gerçeği, nesnelliği gölgeleyen en güçlü mecra olduysa başıboş bırakılan yapay zeka da yirmi sene sonra insanın başına büyük bir bela haline gelebilir. Hatta daha fazlası. Çünkü yapay zeka kontrolden çıktıktan sonra insanın bir daha kontrol altına alamayacağı (ve ondan kurtulamayacağı) ilk büyük teknoloji olma potansiyeline sahip. Adı üstünde birisi medya diğeri zeka! Birisi araç, diğeri ağa! Birisi insanın ezikliğini gidermek için etrafını yakıp yıkması, diğeri zıvanadan çıkarsa bir vuruşta insanı bile yok edecek Frankenstein!

Herkese Bilim Teknoloji Dergisi; “Dijital Kültür” Köşesi (Sayı 447 14.11.2024)

Yasaklamak bir çözüm değil belki ama…

Facebook-Cambridge Analytica skandalı ortaya çıktığında Amerikan kamu yönetimi Facebook’un ve başkanı Mark Zuckerberg’in üstüne gidebildikleri kadar gitmişti. 2016 başkanlık seçimlerinde seçim sonuçlarını değiştirecek düzeyde etkiye sahip bu olay kapsamında Facebook’un doğrudan olmasa da dolaylı bir dahli vardı. Anımsamakta fayda var ki etik dışı olsa bile her iki kuruluş da yasadışı bir şey yapmamıştı. Örneğin seçimlerde sahte oy ya da seçmen kullanılması söz konusu değildi. Sandıklardan çıkan seçmen tercihi ile kayda geçirilen adetler arasında bir uyumsuzluk yoktu. Tek yapılan şey oy vermeye gitmeyecek olan ama gitse Trump’a oy verecek olan bir grup seçmeni tespit edip, onları gerçek olmayan sosyal medya arkadaşlıkları vasıtasıyla oy vermeye gitmeye güdülemekti. Cumhuriyetçilerin kıl payı kaçırdığı eyaletlerde. Öyle ki o eyaletleri kazansalar tüm seçimi de kazanabileceklerdi. Öyle de oldu!

Şu an gündemde olan bir başka sosyal medya devlet itişmesi yine Amerika’da. Bu kez odaktaki site TikTok. Kurucusu her ne kadar Singapurlu olsa da sitenin Amerikan kullanıcılarının verilerini bir şekilde Çin’e naklettiği konusunda Amerika’nın şüpheleri var. Ancak Amerika’da ne tür yasalar var ki yıllardır TikTok bir türlü kapatılamıyor, başka birisine satışa zorlanamıyor ya da bir şekilde doğrudan ya da dolaylı cezalandırılamıyor.

Yeri geldiğinde Amerikan kamu yönetiminin elini kolunu bağlayan bu yasaları başka ülkeler çıkarıp da Amerika’ya dayatmış değil. Bu yasaları kendileri çıkardı. Türkiye de kendi yasalarını kendisi çıkaran bir ülke. Türkiye de çıkardığı yasalara sadık bir kamu yönetimine sahip (en azından olabildiğince mi demeli?) Ancak pratik deneyimler şunu gösteriyor ki çıkarılan yasaların ruhunda bir fark var ki örneğin bir sosyal medya sitesine bir gecede yasak getirmek bu denli kolay olabiliyor. Türkiye’nin dijital ile dansı zaman zaman uyumsuz bir çiftin ahenkli olmayan hareketlerine sahne oluyor. Türkiye internet ağına 1993 yılında bağlandı. Bugüne dek çeşitli yasalar çıkardı. Geçen otuz sene içinde Youtube’dan Wikipedia’ya EkşiSözlük’ten Last.fm’e dek irili-ufaklı pek çok site erişim engeli ile karşı karşıya kaldı. Bazıları hala yasaklı!

Bu konular dünya genelinde “ulus-devlet” ile “sınırsız-globalleşme”nin itişip kakışması olarak değerlendirilebilir. Kendi ülkesine saygısı-sevgisi olan herkes yurt dışına gittiğinde benzer durumla mikro düzeyde de olsa karşılaşmıştır. Kendimiz ülkemizi kıyasıya eleştirebiliriz ama bir yabancının ülkemize tek olumsuz laf etmesine tahammül edemeyiz.

Şurası bir geçek ki global şirketler (sosyal medya sitelerine sahip olanlar da bu kümenin içinde) yeri geldiğinde ne devlet hassasiyeti gözetiyor ne de millet. Çünkü onların kamusal-ulusal bir kimliği yok. Onlar birer şirket. Amaçları kar etmek. Bunun için el üstünde tutmaları gereken yegâne odak onlara para kazandıran oyuncular. Yani reklam-verenler ile kullanıcılar. Instagram’ın cirosunu ciddi derecede etkileyen reklam-veren bir şirket Türkiye ile ilgili hassasiyetini dile getirse örneğin, bakın bakalım Türk devletine-milletine (“kullanıcılarına”) tatminkâr derecede önem verirler mi vermezler mi? Öte yandan bu şirketler, devletlerle karşı karşıya kaldığında yasaklanmalarını mağduriyet olarak gösterip kullanıcılarını kendi ülkelerinin yöneticilerine karşı dolaylı yoldan kışkırtmış olmuyor mu? Instagram bu! Hani ergenler üzerinde olumsuz etkiler yaptığı araştırmalarla tespit edilmiş sosyal medya sitesi. Yasaklamak bir çözüm değil belki ama “olmaz ki böyle de yatılmaz ki”!

Herkese Bilim Teknoloji Dergisi; “Dijital Kültür” Köşesi (Sayı 434 15.08.2024)

İçimizdeki boşluğu çöple doldurabilecek gönüllü faaliyetler icat edin!

ChatGPT 3 halüsinasyonlar görmeye devam ediyor. Ablası GPT4 yorgunluktan kısa kesip detaylara inmeden cevaplar vermeye başladı. İnsanlık suçu işlemekte olan sosyal medya ise kazasız belasız yoluna devam ediyor. Ancak unutmamakta fayda var: İnsanlık suçunu işleyen ilk teknoloji sosyal medya değil!

Otuz kırk sene önce televizyon ve video aynı suçu işliyordu. İlginç olan şu ki her kuşak, gençlik yıllarında hangi teknoloji ya da popüler kültür ögeleriyle katledilirse yaşamının geri kalan çağlarında da onlar tarafından katledilmeye devam/tercih ediyor. Televizyoncular televizyondan vazgeçemiyor, sosyal medyacılar sosyal medyalarından. Bugün Facebook, Instagram, Twitter-X, TikTok, Snapchat ile iğdiş edilmekte olanlar yarın Metaverse geldiğinde oraya sıçrayamayacak; en olmadı bu sayılanların Metaverse’e geçen versiyonlarına sıçrayabilecek. Ancak Z Kuşağının ardından gelmekte olan Alfa kuşağı Metaverse alemlerinin içine doğup, yaşamlarının kalan döneminde orada katledilmeye devam etmeyi tercih edebilirler. Televizyon ya da sosyal medya da onların umurlarında olmayacak!

Değişen şey bir birim zaman içine sığdırılabilen içerik. Televizyoncular iki saat tek bir konu etrafında dönem filmlerle kurşuna diziliyordu. Sosyal medyacılar iki saat içinde iki yüz dijital kurşun yiyor. Sonu gelmek bilmeyen kayan duvar ve o duvara dijital çöplerini döken arkadaşlar sağ olsun.

Değişmeyen şey ise kapitalizmin bireylerin içine getirip yerleştirdiği o boşluk hissi. Herkes on yıllardır aynı itirafta bulunamıyor: Ne yapacağımı bilmiyorum ki! Televizyonun karşısında, tabletin karşısında onca zamanı geçirmesem ne yapacağım?

Bu icatları yapanların hiçbirinin derdi post-modern bireyin içindeki boşluğu görmezden gelmeye devam etmesine yardımcı olmak değil. Peki onlara para yatırıp zengin eden melek yatırımcılar? Gözü dönmüş şeytan onlar mı? Hayır! Onların derdi de aynı. Yatırdığı paradan çok çok daha fazlasını kısa bir süre içinde geri almak! Ancak herkesin bildiği bir nokta var: Yatırımcının gelmesi için, yatırımcının yatırdığı parayı misli misli geri alabilmesi için, icat edilecek her yeni teknolojinin bu eski ateşi körükleyebilmesi gerekiyor: İçteki boşluğu çöple doldurabilecek gönüllü faaliyetler icat edin! Film izlemek, yenilen yemeğin resmini paylaşmak, kaç kişi kalp atmış, kaç kişi takip etmeye başlamış.. Bunlarla dertlenmek… Bunlarla meşgul olmak!

Hani sufiler der ya alemlere sığmayan rab gönüllere sığar diye. İşte alemlerin çözemediği bütün o kapitalist (post)modern çer çöp de o boşluğun içine sığdırılabiliyor. Ve her kuşakta bireyin bir doğal parçasını yerinden çıkarıp yerine yapay bir parça takarak onu kendisine, çevresine, alemlere yabancılaştırıyor! Bir gün singularity (tekillik) insan vücudunda gerçekleşirse bu belki de dijital çöp üretimi nedeniyle olacak!

Dünyayı totaliter liderler yönetiyormuş da insanların çoğu nasıl oluyor da bu tür politik figürlere oy veriyormuş! O insanların beyni günün yirmi dört saati bu dijital çöplerle hallaç pamuğu gibi atılırken neredesin? Ne yapıyorsun? En iyi şartlarda kendini kurtarma peşindesin! Karma ya da her şeyin birbirini etkilediği kaotik bakış açısıyla değerlendirildiğinde o geride bırakılmış, o cahil bırakılmış, o aç bırakılmış insanlar da kendisinden başka bir şey düşünmeyen ötekilerden acısını böyle çıkarıyor demek ki! Olan ‘devrim’e oluyor!

Herkese Bilim Teknoloji Dergisi; “Dijital Kültür” Köşesi (Sayı 402 21.12.2023)

Doğduğu şehri neredeyse hiç terk etmemiş bir kadın “dünyanın sonu”na nasıl gidebilir?

Ayfer Tunç’un son romanı Kuru Kız ilginç bir savrulmayı konu edinmiş. Hayatı boyunca doğduğu şehirden-mahalleden dışarıya neredeyse hiç çıkmamış olan kırk yaşında bir kadının “dünyanın sonu”na gidip, kalan ömrünü orada geçirmesi. Dünyanın sonu, yani “fin del mundo” var; Güney Amerika’nın en ucundaki Ushuaia kenti.

Eğitimini yarıda bırakmış, sırasıyla annesini-babasını en son da erkek kardeşini kaybetmiş, hayatı boyunca hiç evlenmemiş, çevresinde biraz yarım akıllı olarak bilinen bir kadın nasıl olur da tek başına kaldığında, dünyanın sonuna gidebilir; orada yaşamayı başarabilir? Internet sayesinde!

Önce masaüstü bilgisayar sonra da akıllı telefon aracılığıyla tanıştığı internet (çevresindekilerin taktığı adla) “kuru kız”a önce oturduğu yerden tüm dünyayı öğretiyor, sonra da ona bu büyük değişimi yaşama cesaretini veriyor.

Su gibi akıp giden bir üslupla kaleme alınmış bu romanı kaç kişi okuyacak? Hakkında kaç kişi konuşacak? Bu roman internetin yararlı amaçlarla kullanımına yönelik olarak kaç kişi tarafından referans olarak gösterilecek? Bilinmez. Ne yazık ki her öğleden sonra internetin derisini acımasızca yüzen kadın kuşağı programlarının ulaştığı kadar geniş bir kitleye ulaşmaya belki de nefesi yetmeyecek!

Bu programların en popüler dijital zararlısı TikTok. Onu Instagram ve Facebook takip ediyor. Bu üçlü bırakın şehirlere, kasabalara, Türkiye’nin sonundaki en küçük köye kadar girmiş durumda. Arzu ettikleri hayatı yaşayamayan kadınlar, bu sosyal medya sitelerinden tanıştıkları erkeklerle kaçarak kendilerine yeni bir yaşam kurmaya çalışıyor. Evlisi de bekarı da. On altı yaşındaki de altmış altı yaşındaki de. Erkekler de “beyaz atlı prens” misali bu biçare kadınların ellerindeki birikimi alır almaz onları yüz üstü bırakmak üzere pusuda bekliyor!

Bu programlar sorunları çözmede kökü kurutmak yerine kırılan dalı tamir etmeye odaklanıyor. Demek ki böylesi daha yüksek reyting topluyor. Kadını çocuk yaşta, istemediği bir adamla, zorla evlendirmişler. Kadının iki tane, üç tane, dört tane çocuğu olmuş. Sosyal medyadan üç zaman önce tanıştığı adamla kaçıp gitmiş. Vay efendim sen neden çoluğunu çoğunu bırakıp da kaçarsın! Vay efendim sen neden boşanmadan evi terk edersin! Cevap basit: Yaşadığı toplumsal şartlar kadına o imkânı sunabiliyor olsa, kadın neden öyle yapmasın ki! Bu kök sorunlara dokunmak yasak anlaşılan. Onun yerine tutulacağı doludan korumak için programlar can havliyle kadını yıllardır yaşamakta olduğu yağmurun altına çekmeye çalışıyor! Kimse hava neden yağmurlu diye sorgulamıyor!

Belki de internetin faydalı bir araç olduğuna kanıt arama yeri değildir bu programlar. Onlar işleri gereği, bu aracın zararlı yanlarına odaklanacak ve her gün milyonlarca insanın zihnine bu tek yanlı mesajı işleyecek: Internet kötüdür! Sosyal medya kötüdür! Öte yanda ise naif bir kuru kız, her gün saatlerce seyahat videoları izleyerek hem ülkesinin hem de dünyanın dört bir yanını tanıyacak, yabancı dil uygulamalarını kullanarak kendi kendine İngilizce, İspanyolca öğrenecek, ülkesine binlerce kilometre uzaktan mobil bankacılık uygulamaları aracılığıyla Türkiye’de hesabına yatan yetim aylığını yabancı paraya çevirip, dünyanın sonunda yaşamakta olduğu pansiyonun kirasını ödeyecek! Çok yaşa Ayfer Tunç, çok yaşa internet!

Herkese Bilim Teknoloji Dergisi; “Dijital Kültür” Köşesi (Sayı 370 04.05.2023)

Z Kuşağı belki de nasıl yaptığını belli etmeden yapan ilk kuşak olacak!

Pazarlama konusundaki önemli çalışmalarıyla bilinen değerli hocamız Prof. Dr. Yavuz Odabaşı’nın yeni çıkan kitabı “Postmodern Siyaset Pazarlaması”nın kapağında bu (postmodern) slogan var. Bizim gibi yaşı tutanlar “Böyle bir şey olabilir mi?” diye sorgulayadursun, kaotik bir devinim halindeki postmodern zamanların ruhu gereği slogan olgunlaşıp yaşlanmaya başlamıştır bile!

Murat Ülker’in kapsamlı özsözüyle açılan kitap sekiz makale-bölümden oluşuyor. Bu sekiz aşamada yolculuk “gelenek”ten başlıyor, bir seçmen olarak Z Kuşağı profilinin irdelenmesiyle sona eriyor. Bu haliyle kitap kendi kendisiyle tezat (öz-çelişki) yaratmıyor. Hem postmodernizm odaklı bir içerik sunuyor hem de onun işaret ettiği özellikleri (akışkanlık, eklektiklik, çeşitlilik vd.) bünyesinde barındıran bir “deneyim” yaşatıyor!

İnsanlık belli bir olgunluğa ulaştığı her seferinde kabuk değiştirerek yoluna devam etmekte. Başlangıçta hâkim güç doğa idi. İnsan önce ondan köşe bucak kaçarak yaşadı. Sonra elini güçlendirecek bir şeyi keşfetti (tarım) ve yerleşik düzene geçti. Bununla birlikte doğa korkulan bir şey olmaktan çıktı üstesinden gelinen bir şey halini aldı. Bu süreçte sığınılan mutlak güç olgusu da metafizikten fizik dünyaya doğru dönüşüm geçirdi.

İkinci olgunluk aşamasında metafiziğin tanımladığı öz ve toplum yapılanması merkeze insanı koyarak bir yapısökümü sürecini icra etti. Sanayi toplumu, kapitalizm, modernizm bu sürecin bayraktarlığını yaptılar. Eski paradigmanın pek çok olumsuz özellikleri ortadan kalktı. Yeni paradigma yepyeni olumsuzlukları getirip masanın üstüne bıraktı. Eskinin her sorunu, çözüldüğü andan itibaren yok olmakla kalmadı adeta hiç varolmamış sayıldı. İnsanın vefasızlığı belki de hep vardı. Ölümlü bir yaratık ne kadar vefalı olabilir? Bugün kimse ortalama ömrün otuzdan seksene çıkmış olmasını önemsemiyor; ama seksen yaşında seksen tane sağlık sorununun baş göstermesini eleştiriyor!

Kitapta kontrolcü kapitalist bakış açısına göre bir kaba sığdırılamayan postmodernizmle ilgili yirmi farklı uzmandan yirmi farklı tanım var. Bu uzmanlardan Featherstone’un tespiti belki de içlerinde en postmodernist olanı: “Postmodernistlerin sayısı kadar postmodern tanım vardır” (s.52). Bu aslında eleştirilere karşı “kara delik” özelliğini harekete geçiren modernist-kapitalist sanayi toplumunu felç edici bir tanımdır! O nedenle modernist paradigma postmodernizme net bir tanım getirerek onu hedef tahtasına dönüştürmek isterken, postmodernist paradigma bu yaklaşıma kurban gitmemek için “sürekli hareket halinde”dir. Günümüzde zamanın doğrusallığının ortadan kalkması biraz da bundan olsa gerek. Sanayi öncesindeki gibi döngüsel-küresel olduğu söyleniyor ancak ben daha kaotik olduğunu düşünüyorum: Her yöne doğru yayılma gösteren ve örüntüsü (pattern) tespit edilemeyen bir devinim!

21.yüzyılın ilk neslini oluşturan Z Kuşağı işte böyle bir kaosun içine doğdu. Bebekliklerinden beri her hareketleri kaydedilmekte olduğundan, bu kuşağı tanımlamak için elde çok büyük veri var. Bu büyük veri Z Kuşağı’nı merkezi anlamda kategorize edemiyor. Kitapta örneğin sekiz farklı Z Kuşağı alt-kategorisinden bahsediliyor (s.312) ki bu kategori sayısı seksene de çıksa şaşırtıcı olmaz! Z Kuşağı belki de nasıl yaptığını belli etmeden yapan ilk kuşak olacak. Yaptığı en temel şey ise yaşamı merkezsizleştirmek olacak! İnsanlığın kurmuş olduğu her müesses nizamda!

Herkese Bilim Teknoloji Dergisi; “Dijital Kültür” Köşesi (Sayı 355 19.01.2023)

Altı tahminde beş harfli bir kelimeyi bulabilir misiniz? O kadar zor değil!

Son birkaç aydır popülaritesi yükselen bilgisayar oyunlarından birisi de Wordle! Kelime bulma oyunu. Bulunacak kelime beş harfli ve oyuncunun altı tahmin hakkı var. Her tahminden sonra yazılım bulunacak kelimede yer alan ve doğru haneye yazılmış harfleri yeşil, yer alan ama yanlış haneye yazılmış harfleri de sarı ile işaretleyerek oyuncuya ipucu veriyor. Oyuncu da bu ipuçlarını kullanarak bir sonraki tahminini yapıyor. Oyun kısa sürede İngilizce dışında pek çok dile de uyarlandı. Bunlar içinde Türkçe de var.

ABD’de o denli popüler oldu ki New York Times oyunu birkaç milyon dolara satın aldı (ödedikleri bedeli tam açıklamamakla beraber “yedi basamaklı” ifadesinden yola çıkarak, bir ile on milyon dolar arasında olduğu söylenebilir). Oyunun kâğıt-kalem versiyonu daha eskiye dayanıyor ancak popüler olan bu versiyonu Josh Wardle’a özgüleniyor. Oyunun adı “word”  ve “Wardle” kelimelerinden türemişe benziyor – İngilizce’de “word” kelime demek.

Kendi halinde seyrederken son altı ay içinde oyunun birden popüler hale gelmesi ise bir başka sebebe dayanıyor. Malum sosyal medya virüsü sadece ergenleri değil her yaştan insanı bir tür “tanınma”, “alkışlanma” açlığına mahkum etti. Bireyin paylaştığı resimler, video klipleri, yazılar ne kadar “like” alırsa alsın bu açlık bir türlü dinmiyor! Bazı Wordle fanatikleri, tahminlerini ve sonucu ifade eden görsel bir paylaşım imkânı geliştirip sosyal medyadan (özellikle de Twitter’dan) paylaşmaya başladı. Bunun üzerine oyunun popülaritesi bir anda uzak yıldızlara kadar ulaştı.

Bu renkli gösterim sayesinde oyuncu hem o günün bulunması gereken kelimesinin ne olduğunu paylaşmamış oluyor hem de kendi performansını gösterme imkanını buluyor. Böylece bir görsel paylaşıma bakarak o oyuncunun üçüncü denemede doğru kelimeyi bulduğunu (üçüncü satırda beş tane yeşil kare), ilk tahmininde ikinci, üçüncü harfleri doğru bilip, beşinci harfi hatalı bir haneye yerleştirmiş olduğunu (“ilk kare gri, ikinci ve üçüncü kare yeşil, dördüncü kare gri ve beşinci kare sarı”nın yorumu olarak) anlamak mümkün.

Oyunun popülaritesi artınca bir başka açıdan da ilgi çekmeye başladı. Örneğin ilk hangi kelimeyi yazarsam doğru tahmini daha az deneme sonucunda bulma şansı yakalarım? TikTok’ta @tokbyzeb adıyla bilinen bir doktora öğrencisi biraz matematikle ilginç iki kelime buldu. İlk tercih olarak ROATE ikinci tercih olarak da LINDS kelimeleri seçildiğinde doğru kelimeyi bulmak daha kolaylaşıyor. Denemesi bedava!

Aslında burada bir sihir yok. Çünkü bazı limitler var. Örneğin bulunması gereken kelime daima beş harfli. Ayrıca kelimenin o dilde bir anlamı olması gerekiyor. Bir başka deyişle beş harfli (anlamlı-anlamsız) tüm kelimeler değil (öyle olsaydı İngilizce için yaklaşık 12 milyon tane farklı kelime olasılığı söz konusu olurdu). Bu çerçevede ister İngilizce olsun ister Türkçe ya da başka bir dil, beş harfli anlamlı kelimelerin kümesi çok daha sınırlıdır.

Bu durumda yapılacak şey, sınırlı küme içindeki kelimelerin her bir basamağında hangi harfin popüler olduğunu tespit etmek ve bu sıralamayı yaptıktan sonra da buna en yakın “anlamlı” kelime(ler)i bulmak. Şimdi soru şu: Türkçe Wordle oynarken ilk hangi kelimeyi yazmak avantaj sağlar?

Herkese Bilim Teknoloji Dergisi; “Dijital Kültür” Köşesi (Sayı 309 24.02.2022)

Dünyada dijital uçurum %40 düzeyindeyken, Türkiye’de %23! Dünyada günlük “internet tüketimi” 6 saat 54 dakika, Türkiye’de ise 7 saat 57 dakika!

WeAreSocial sitesinin 2020 yılına ait istatistikleri açıklandı. Buna göre Türkiye’de internet erişimi olan nüfus oranı geçen seneye göre beş puan artarak %77’ye yükseldi. Bugün Türkiye’de 65 milyon 800 bin kişinin internet erişimi var. Bu nüfusun yüzde doksanı sosyal medya kullanıcısı (60 milyon).

Geçen sene bir kişinin günlük internet erişim süresi 7 saat 15 dakika idi. Bu sene internet süresi sekiz saate merdiven dayamış durumda: 7 saat 57 dakika. Bu sürenin 4 saat 19 dakikasında internete mobil cihazlardan bağlanılıyor. Internette gerçekleştirilen en popüler aktiviteler yine aynı: Video izlemek (3 saat 13 dakika), sosyal medya (2 saat 57 dakika) ve müzik dinlemek (1 saat 35 dakika)! Geçen seneki değerlere göre video izlemek bu sene 13 dakika, sosyal medya 11 dakika, müzik dinlemek ise 20 dakika artmış.

Türkiye’de en çok ziyaret edilen web siteleri ise şöyle: Google, Youtube, Hürriyet, Sözcü, EBA, Google Türkiye, Sahibinden, Trendyol, Hepsiburada ve EksiSozluk (Semrush istatistiklerine göre). SimilarWeb’e göreyse ilk onda Instagram, Twitter ve Zoom var.

Geçen seneyi evde geçiren Türkiye yine de hava durumunu merak etmeden duramamış. Google’da en çok arama yapılan kelime “hava durumu”. Diğer popüler kelimeler içinde “EBA”, “çeviri”, “altın” da yer alıyor.

Mobil dünyayla ilgili Türkiye’nin bazı istatistikleri şöyle: Geçen sene Türkiye’de 3 milyar 420 milyon adet uygulama (app) indirilmiş. 550 milyon dolarlık işlem yapılmış. En popüler kategoriler ise şöyle: Chat, sosyal medya, video izleme, müzik dinleme, oyun, alışveriş, bankacılık-finans ve sağlık. Öte yandan Türkiye’de bir sosyal medya kullanıcısının ortalama 9.4 adet sosyal medya hesabı var.

Bazı popüler site ya da uygulamalarda geçirilen süre ise şöyle: Whatsapp ayda 15 saat, Instagram 19,7 saat, Facebook 13,1 saat, TikTok 14 saat, Twitter 7,8 saat, Youtube 18,8 saat ve Netflix 8,3 saat!

Türkiye’de e-ticaret istatistikleri açısından yıllık ciro hacimleri de şöyle gerçeklemiş durumda: Seyahat-konaklama 5 milyar 790 milyon dolar. Moda-güzellik 4 milyar 720 milyon dolar. Elektronik 2 milyar 430 milyon dolar. Yiyecek-kişisel bakım 825,5 milyon dolar. Mobilya-beyaz eşya bir milyar 260 milyon dolar. Oyuncak-hobi 2 milyar 70 milyon dolar. Dijital müzik 119 milyon 700 bin dolar. Video oyunları 569 milyon 600 bin dolar. Türkiye’de kişi başına yıllık bin dolar düzeyinde dijital ödeme yapılırken, yaklaşık 50 dolarlık yemek siparişi veriliyor.

Dünya genelinde ise internet nüfusu 4 milyar 660 milyona, mobil kullanıcı sayısı ise 4 milyar 200 milyona ulaşmış durumda. Erişim açısından dijital uçurum dünyada %40 düzeyindeyken Türkiye’de %23! Günlük internet süresi dünyada 6 saat 54 dakika. Bunun 2 saat 25 dakikası sosyal medyada geçiyor. Dünyada internetin başında en çok zaman geçiren ülke Filipinler iken (10 saat 56 dakika) listenin sonunda Japonya var: 4 saat 25 dakika!

Dünyada internet kullanıcılarının %56,4’ü dezenformasyondan şikayetçiyken bu oran Türkiye’de %61,6! Daha mustarip ülkeler de var: Brezilya (%84,6), ABD (%67,5). Hollanda’da ise bu oran %32,3 düzeyinde!

Herkese Bilim Teknoloji Dergisi; “Dijital Kültür” Köşesi (Sayı 258 05.03.2021)