Hakikat artık yapay zeka aracılığıyla mı köreltilecek?

Sosyal medyada yapay zeka etkisi şimdiye dek ağırlıklı olarak içerik yönlendirme amacıyla kullanıldı. Şu videoyu izlediysen bunlar da ilgini çekebilir. Şu içerikleri beğendiysen o halde dur sana şu şu içerikleri de göstereyim. Gibi. Şimdi giderek yükselen yeni bir kullanım alanı baş gösterdi. İçerik üreticisi olarak yapay zeka!

Mekanik Türk modeli ta 2016’lara dek gidiyor. Trump’ın ABD başkanlığını kazandığı seçimlerde Amerikalı küskün seçmenler kendileri gibi birileriyle etkileşim kurduklarını zannederken aslında inceden inceye onları yönlendirme amacıyla görevlendirilmiş insanlarla iletişim içindeydi. Yaklaşık on sene sonra neyse ki yapay zeka imdada yetişti. Artık bu tür manipülasyonlar için insan trol ordusu kurmaya gerek yok!

Eskiden profil resmi standart yumurta olan var olmayan takipçiler satın alınabiliyordu. Şimdi daha gelişmişleri satın alınabilecek. Her gün görevlendirilmiş olduğu hesabı-kişiyi yüceltecek içerikleri kendi kendine üreten yapay zeka sosyal medya kullanıcıları sosyal medyanın gündemini oluşturacak. Bu içeriklerin yapay zeka üretimi olduğunu fark etmeyen insan kullanıcılar da bu içeriklere inanacak! İnsanların neye inanıp neye inanmayacağını tespit etmek zaten zor değil. Facebook bunu yıllar önce birkaç yüz beğeni mesajını inceleyerek tespit edebilmişti. Bu yapay zeka trollerin yapacağı basitçe o kişileri güdüleyecek detayları barındıran içerikler üretmek. Koyu Fenerbahçeli birisinin duvarına her gün “En Büyük Fener” temalı içerik yollayan birisi varsın yapay zeka olsun.

İnsan seviyesine ulaşacak yapay zekadan korkuluyor. İnsanlığın başına dert açacak diye. Oysa insanlık olasılıkla buna fırsat vermeyecek. Kölesini, GPT gibi günümüz dar yapay zekaları, kitleleri yönlendirmede kullanacak. İnsanlığın başına insanın kendisi bela olacak. Her zaman olduğu gibi.

Sosyal medyanın en büyük tehlikesi hakikati değersizleştirmesi. Bu o denli ivmelendi ki sıradan insan için bu durum sosyal medyanın dışına da taştı. Gündelik hayatta sıradan insanın kendi cahilliğini bilgeliğin en üst seviyesi olarak görmesi ve ona göre davranması yaygınlaşıyor. Daha nesnenin ya da kavramın adının ne olduğunu bilmiyor. Ağzında bir şeyler geveliyor. Birisi düzeltmeye çalıştığında da “Aman canım! Anladın sen işte ne demek istediğimi” diyebiliyor. Türkiye’nin başkenti Unkoru şehrimizdir diyor mesela. Ankara olmasın diye düzeltilince de “ha Unkoru ha Ankara ne fark eder?” diye pişkin cevabını yapıştırıyor!

Çok şey fark eder!  Ama Ankara için değil! Senin için! Başkentimizin adının Ankara olduğunu bilmiyor da ona benzer bir isimle onu anıyorsan, bu bir şey öğrenme sürecini kendi isteğine ve algı kapasitene indirgemişsin demektir. Sonra birisi çıkar Türkiye’nin başkentinin maazallah bambaşka bir ülkenin bambaşka bir şehri olduğunu sana inandırır! Sonra da seni parmağında oynatır! İlkokul seviyesindeki enformasyonu öğrenme zorunluluğunun kişisel özgürlük kavramına kurban edilmesi ne kadar doğru?

Belli ki toplumların önem verdiği konular haricinde diğer alanlarda isteyen istediği bilgiyi-fikri nesnel doğru olarak kabul edebilir. Başına da bir şey gelmez! Ama o kırmızı çizgilerden birisine bas hele! Bak bakalım sana dünyanın kaç bucak olduğunu öğretiyorlar mı öğretmiyorlar mı? Peki toplumların önem verdiği konular listesini kim güncel tutmalı? Politikacılar mı, kanaat önderleri mi?

Herkese Bilim Teknoloji Dergisi; “Dijital Kültür” Köşesi (Sayı 455 10.01.2025)

Musk Twitter’ı blokzinciri üzerinde çalışan bir uygulama haline getirecek mi?

Elon Musk muradına erdi. Twitter’ı satın aldı. Peki bundan sonra ne olacak? Kısa vadede ne yapacağı konusunda bazı ipuçları vermişti. Örneğin personel sayısını dörtte üç oranında azaltmak gibi. Bunu derhal uygulamaya başladı. Yukarıdan aşağıya doğru. Ancak böyle kıyıma da can kurban! Milyonlarca dolarlık tazminat alarak işinden olana ne kadar mağdur denir; ayrı konu!

Tazminatını alıp güvenli bölgeye geçtikten sonra ağzı açılan bazı eski çalışanlar Twitter’ın Musk’tan önce ne kadar eski demir perde ülkeleri gibi yönetildiğini de açıklamaya başladı. Meğer Twitter içinde ciddi bir solcu-ama-despot yönetim modeli varmış. Örneğin istenmeyen bir mesaj ya da hashtag, milyonlarca kişi tarafından okunsa ya da beğenilse bile ortalara çıkarılmayabiliyormuş. Bir başka deyişle Twitter’ın algoritması bir nevi sansür işlevi görüyormuş.

Elon Musk, Twitter’da ifade özgürlüğünü geri getireceğini söylediğinde bazı global mihraklar öyle bir tablo çizdi ki Musk’ın söyleminden zaten var olan ifade özgürlüğünün bozulacağı ve ortalığın dijital bir kan gölüne döneceği izlenimi doğdu. Oysa tazminat milyonerleri ağızlarından baklayı çıkardıkça Twitter’ın ne kadar manipülatif bir araç haline getirilmiş olduğu daha kolay anlaşılır oldu.

Ancak burada “eleştirdiğimi eleştiren benimle aynı kafadadır” gibi bir çıkarımda da bulunmamak lazım. Twitter’ı her eleştiren ifade özgürlüğü eksikliğinden ya da genel anlamda sansürden şikayetçi değildi. Bazıları da firma işlerine gelmeyen kararlar aldığında eleştirmeyi tercih etti. Örneğin aleyhlerinde dezenformasyon yayını yapan troll hesapları kapatmıyor diye eleştirdiler, ancak lehlerinde benzer yayın yapanlara dokunmadığı zaman dezeformasyonun kötü bir şey olduğunu unutmayı tercih ettiler.

Elon Musk’ın en çok odaklandığı Twitter sorunlarının başında bu troll ya da (ro)bot hesaplar gelmekte. Firmayı almak üzere verdiği ilk tekliften sonra köprülerin atılmasına neden olan şey de troll hesap adedi ile ilgiliydi. Musk şirketin sahibi olarak, Twitter troll ordusunun kaç hesaptan oluştuğu konusunda artık çok daha net bilgiye sahiptir. Ya da en azından ara kademede olup da somut bilgiyi eğip bükmeye çalışan yöneticileri şirketten kovmayı başardıktan sonra o bilgiye ulaşacaktır. Böylece Twitter’ın sadece dijital değil fiziksel dünyayı da gerek politik gerekse de sosyo-ekonomik anlamda nasıl manipüle ettiğini yakında öğrenmiş olacağız.

Peki Musk bu ve bunun kaldıraç etkisiyle yükselen diğer sorunları nasıl çözecek? Twitter’ın kurucusu Jack Dorsey’in Web3+Web2 eşittir Web5 dediği formülü Twitter’da hayata geçirmek isteyebilir. Web2.0 modeliyle kurduğu mikro-blog altyapısını Dorsey bu kez de Web3 modeliyle kurmakla görevlendirilebilir. Malum Web 2.0 modelinde içerik üretimi merkezsizleşmiş (her kullanıcının tweet atabilmesi) ancak mesajların akümüle edilip saklanması merkezileştirilmişti. Web3+Web2 modelinde bu ikinci bacak da merkezsizleştirilebilir. Böylece her bir Twitter kullanıcısı ürettiği içeriği kendi cihazında ve kriptolu bir şekilde saklayabilir. Mesajlarına erişimi sınırlayabilir. Yapay zekâ algoritmalarının bu içeriklerden büyük veri analizi yapmasını engelleyebilir. Twitter blokzincirinde çalışır hale gelebilir.

Öte yandan hisse başına teklif ettiği birim ücretin 50 veya 55 gibi düz bir sayı yerine 54,2 gibi küsuratlı olması da yeni şehir efsanelerinin ortaya çıkmasına neden oluyor. Soru şu: 70li yıllarda (kendilerine daha sonra Waldo denilen) bazı Kaliforniyalı lise öğrencileri okul çıkışı saat 4.20’de buluşup ne yaparlardı?

Herkese Bilim Teknoloji Dergisi; “Dijital Kültür” Köşesi (Sayı 345 10.11.2022)

Dezenformasyon kötüdür!

“Basın Kanunu ile Bazı Kanunlarda Değişiklik Yapılmasına Dair Kanun” 7418 numaralı kanun olarak 18/10/2022’de Resmî Gazete’de yayınlandı. Böylece ifade özgürlüğünü gölgeleyeceği, sansüre neden olacağı kaygıları oluşturan 29. Madde de yürürlüğe girmiş oldu (7418 numaralı kanunun bazı maddeleri 1 Nisan 2023’te yürürlüğe girecek. 29. Madde onlardan biri değil).

Maddeyi yeniden anımsatmakta fayda var: Madde 29: “26/9/2004 tarihli ve 5237 sayılı Türk Ceza Kanununun 217 nci maddesinden sonra gelmek üzere aşağıdaki madde eklenmiştir. “Halkı yanıltıcı bilgiyi alenen yayma MADDE 217/A- (1) Sırf halk arasında endişe, korku veya panik yaratmak saikiyle, ülkenin iç ve dış güvenliği, kamu düzeni ve genel sağlığı ile ilgili gerçeğe aykırı bir bilgiyi, kamu barışını bozmaya elverişli şekilde alenen yayan kimse, bir yıldan üç yıla kadar hapis cezasıyla cezalandırılır. (2) Suçun, failin gerçek kimliğini gizlemek suretiyle veya bir örgütün faaliyeti çerçevesinde işlenmesi halinde, yukarıdaki fıkraya göre verilen ceza yarı oranında artırılır.”

Yasa teklifini veren Adalet ve Kalkınma Partisi’nden bir yönetici bu madde ile ilgili açıklama yaptı ve beş unsurun tamamının aynı anda oluşmadığı durumlarda bu maddenin işletilemeyeceğinin altını çizdi. O beş unsur şunlar: 1) Yayılan haber gerçek olmayacak 2) Ülkenin güvenliği ve kamu sağlığı ile ilgili gerçekdışı haber olacak 3) Halk arasında panik, endişe, korku oluşturma kastı taşıyacak 4) Kamu barışını bozmaya elverişli olacak 5) Bunlar aleni biçimde yapılacak.

Tek cümlelik ilgili yasa maddesi de zaten bu beş unsuru bünyesinde barındırıyor. Yöneticinin bu açıklamasında fazladan bir detay yok (hatta yasa maddesinin girişinde “sırf” kelimesi bile çok geniş bir içtihattın oluşmasına neden olabilir). Ancak yasa metninde olmayan ve bu maddeye eleştirel yaklaşanları endişelendiren husus geçerliliğini koruyor. Herhangi bir haber metninde bu beş unsurun yer alıp almadığı objektif kriterlere göre değerlendirilebilecek mi? Ortada fol-yumurta olmasaydı bunlar muhaliflerin, sırf iktidarı eleştirmek için icat ettiği politik söylemler olarak değerlendirilebilirdi. Ancak son yıllarda yargı sürecinde yaşananlar kimi örnekler bu endişelerin pek de yersiz olmadığını düşündürüyor. Ergenekon’dan Gezi’ye dek, sonuçta hükmü verenler yargı mensupları.

Yarın öbür gün devran döner de birileri bu yaşananlarda bir sıkıntı görüp bu kararı veren süreçleri ve kişileri yasal anlamda değerlendirmeye kalkarsa, büyük olasılıkla hiçbiri kendisini, bana böyle söylendiği için ben böyle karar verdim diyemeyecek. Üstümde siyasi baskı vardı o nedenle bu tür kararlar verdim şeklindeki bir savunma ne kadar kabul görecek? O zaman demezler mi sen de bireysel istikbalini düşüneceğine zor olanı seçip, ahlakın-etiğin yanında yer almayı sürdürseydin; bu süreçlere dahil olmasaydın diye? (Ergenekon sürecinde görüldüğü üzere böyle savunma yapmak yerine muadili davranışta bulunup yurtdışına kaçanlar olmadı değil).

Niyet okumaya çalışıp 29. Madde gibi kanun maddelerinin iktidarın siyasi çıkarları için kullanılma olasılığını tartışarak ana konudan sapmamak lazım. Dezenformasyon kötüdür! Toplumda dezenformasyon üretme-yayma hususunda imtiyazlı-ayrıcalıklı birey, kurum ya da kuruluş yoktur! 29. Madde dezenformasyon ile mezenformasyonu ayırt etmediği için başı en çok yanacak olanlar, büyük bir olasılıkla trol olduğunun farkında bile olmayan troller olacak!

Herkese Bilim Teknoloji Dergisi; “Dijital Kültür” Köşesi (Sayı 343 27.10.2022)

Metaverse (farklı anlamda) on yıllardır var! Bunu kanıtlamak için illa ki bir kuyruklu yıldızın gelmesi mi gerekiyor?

Netflix’te gösterime giren Don’t Look Up (Yukarı Bakma) filmi izleyicileri ikiye bölmüş durumda. Hoşlanmayanlar bir yanda onu “belgesel” niteliğinde değerlendirenler diğer yanda. Bu ayrımın nedenine-nasılına girmeden Steve Tesich’ten bahsetmeli. Her ne kadar bu isim zihinlerde bir şey çağrıştırmasa da kaleminden çıkan bir ifade özellikle son altı yıldır beynimize saplanmış, ruhumuzu esir almış durumda.

Sırp asıllı Amerikan yazar ve senarist olan Tesich 1992’de, o sıralarda tüm dünyayı meşgul eden bir konuyla ilgili kaleme aldığı bir yazıda şu ifadeyi kullanır: “Biz hür insanlar olarak, özgürce karar verdik ki biz bir tür “gerçek-ötesi” dünyada yaşamak istiyoruz”. Tesich şu ünlü “post-truth” ifadesini ilk kullanan kişidir. Her ne kadar bugün ulaştığı anlam derinliği irdelendiğinde kavramın neredeyse uygarlık kadar eski olduğu öne sürülebilecek olsa da onu bu kelimelerle ilk ifade eden Tesich’tir.

Anımsa(t)makta fayda var. 1992’de değil sosyal medya daha internet bile “halka inmemişti”. O sıralarda dünyayı meşgul eden olayın ne olduğuna bakılırsa gerçek-ötesi olgusunun da internetten önce neden ana-akım medya ile özgülendiği de kolayca anlaşılır. Tesich’i bu tümceleri yazmaya, post-truth ifadesini “icat etmeye” güdüleyen şey o yıllarda gerçekleştirilen ve tarihe 1. Körfez Savaşı olarak geçen savaşın televizyondan ilk kez canlı olarak yayınlanmasıydı. Bağdat’ı geniş bir açıdan gören bir binanın çatısına karargâh kuran CNN kanalı özellikle hava karardıktan sonra ABD’nin Irak’ı nasıl bombaladığını canlı canlı tüm dünyaya gösterdi. (Yaşı tutanlar bu yayını yapan CNN muhabirinin dillerinin ucundaki adını olasılıkla anımsamayacaktır. Peter Arnett yaşıyor ve 87 yaşında).

Ne o savaş ne de onu izleyen on küsur sene “post-truth” ifadesini bu denli popüler yapmadı. Onu Hollywood yıldızı yapan ise, kabul, sosyal medya oldu. Sosyal medya, bir yan ürün olarak, bireyin aklındaki her fikri tüm dünya ile paylaşmasını olanaklı kıldı. Bu olanak bir yandan suiistimal edilerek sömürüldü ve öteki insanları manipüle etmek için kullanıldı (bkz. Cambridge Analytica vakası ya da her boydan troller) diğer yanda ise samimi bir şekilde destek buldu – her ne kadar gerçek olmasa da! Böylece gerçek ile gerçek dışının, doğru ile yalanın arasındaki uçurum kapandı. Bu kavramlar birbirine doğru yakınsamaya başladı. Bugün dünya küre şeklindedir diyenler ile dünya düzdür, dünya tepsi şeklindedir, dünya baget ekmek şeklindedir, dünya ortası delik naneli şeker şeklindedir diyenler arasında bir fark yok.

Dünya tam da bu kıvama gelmişken birileri, hem de bilim insanları çıkıp “Altı ay sonra dünyaya bir kuyruklu yıldız çarpacak; bir şey yapmazsak insanlık yok olacak!” derse ne olur? Don’t Look Up filmi bu temayı ele alıyor!

Eskisiyle-yenisiyle, ana-akımıyla, interneti-sosyal medyasıyla seferber olmuş bir medya. Tek dertleri bireylerin ekonomik olarak on yıllardır yemekte oldukları kazıkların acısıyla yaşamaya devam etmelerini sağlamak. Eğer o kuyruklu yıldız yakın zamanda gelirse tam tepemize düşerken başımızı kaldırıp bakacak-görecek ve bir şey yapmaya fırsat bulamadan yok olacağız. Eğer yirmi otuz sene sonra gelirse daha da iyi. Herkesi metaverselerde takılırken yakalayacak! Sonuç değişmeyecek!

Herkese Bilim Teknoloji Dergisi; “Dijital Kültür” Köşesi (Sayı 303 13.01.2022)

Post-truth’tan kurtulmanın post-truth bir çözümü bulunmuş. Adeta suçunu itiraf!

İnsan müdahalesi olmadan internete erişebilen cihazların (nesnelerin interneti, IoT) internete erişen insanların sayısını geçmiş olması artık bayat bir haber. Ancak insanın internet ile ilgili ikinci bir mağlubiyetinden daha bahsediliyor. Bu taze! Buna göre şu an internette içerik trafiği yaratmada (yeni içerik ekleyen, mevcut içerikler hakkında LIKE, gülücük, kalp vb. yorum yapan) yapay zekâ tabanlı yazılımlar (“bot”) insanları geçmiş durumda. Hatta bunun uzun bir zamandır, 2017 yılının başından beri böyle olduğunu iddia edenler var.

Peki neden? Cevap basit: İnsan kullanıcıları manipüle etmek için! Reklamcılıkta yeni zirve! İnsanlar film seyreder gibi gözlerinin önünden akıp giden içeriği seyretsinler. Ki etkilenip bir şeyler satın alsınlar. Ve tüm bu sürecin temel yönlendirici olan o içerik, hakiki-samimi insan ürünü olmasın. Yapay olsun! Ama insanlar bunu bilmesin!

Bellidir ki internetteki içerin bir kısmı gerçekten de bu tür yapay zekâ botlar tarafından üretilmekte. Ancak internetteki global içeriğin büyük bir çoğunluğunun bu şekilde üretilir hale geldiğini savunmak abartı. Tıpkı 5G teknolojisinin de benzer şekilde abartılarak canlılara zarar vereceğini savunmak gibi. Elektronik cihazlar, yapısı gereği, radyasyon yayarlar ve radyasyon canlı organizmalar için zararlıdır. Ancak bir masa lambasının yaydığı radyasyon ile bir nükleer santralindeki sızıntının yaydığı radyasyon aynı etkiye sahip değildir.

Ölü internet teorisinde de benzer bir post-truth (gerçek-ötesi, doğru-ötesi) abartı var. Trol adı verilen belli sosyal medya hesapları bütünüyle bir yapay zekâ kontrolünde çalışıyor olabilir. Yani o hesaplardan gönderilen mesajların tamamı “yapay” olabilir. Ancak bu durum sosyal medyanın büyük çoğunluğunun bu şekilde trol (bot) yapay hesapların oluşturduğu yapay içerikten oluştuğu anlamına gelmez.

Bir de madalyonun öteki yüzüne bakalım. Ölü internet teorisini öne sürenlerin işaret ettiği dönem (2016 sonu, 2017 başı) dijital dünyada tam da “post-truth”un popülaritesinin arttığı dönemdir. Öyle ki 2017 başında Oxford Üniversitesi Yayınları, yıllık verileri inceleyerek 2016 için “post-truth” ifadesini yılın kelimesi seçmişti.

Buradan kurnazca bir sonuç üretilebilir. Bütün o post-truth dönemi, yani bireylerin kendi bildiği-inandığı şeyi mutlak doğru kabul ederek dünyaya yaklaşma halini ve bu ruh haliyle ürettikleri o içeriği, “aslında insan değil yapay zekâ yaptı” kurnazlığı. İnsanlar her zaman sağduyulu idi. Yalanı, kendi çıkarlarına hizmet ediyor diye, doğru olarak asla savunmadı. Ne fiziksel dünyada ne de dijital. Kurnazlığı.

Tamam bütün o cahillerin yaptığı şeyleri sineye çekelim. Ama ne için? Önce bir sor ne için? Şunun için: Bu sayede (suçu yapaylara yıkarak) genelde insanlığın onurunu kurtarmış olacağız! İnsanın böyle bir akıl tutulması yaşamış-yaşıyor olması mümkün olamaz. İşte ortaya çıktı ki bunu yapanlar insanlar değil, makinelermiş. Yazılımlarmış. Yapaylarmış. Küçükken de zaten yatağı biz değil “bot”lar ıslatır suçu bize atardı! İlginç olan şu: Günümüzün en büyük dijital derdine (post-truth) karşılık kendisi de post-truth bir çözüm üretmek (yapaylar yaptı) zaten bir tür suçunu itiraf etmek değil midir? Madem post-truth yapayların, sen nereden biliyorsun?

Herkese Bilim Teknoloji Dergisi; “Dijital Kültür” Köşesi (Sayı 286 16.09.2021)

Dez ya da Mez bilgiyi yayanlar anlaşılan üç gruba ayrılıyor. Troller, canına tak etmiş haklılar, beceriksizliğini örtbas etmeye çalışan kamu görevlileri.

Lafın gelişi “dezenformasyon – mezenformasyon” derken dikkat! İkisi birbirinden farklı. Yanlış olduğu bile bile yayılan bilgiye dezenformasyon, bilmeden yayılana ise mezenformasyon deniyor. O nedenle güzel yurdumda dezenformasyon sorunu olduğundan pek bahsedilemez. Olsa olsa mezenformasyon sorunu var: “Yanlış olduğunu bilmiyordum sayın hâkim!” Bir başka deyişle göğsünü gere gere üç kuruş ceza almamak için cahil olduğunu kabul etmeye hazır bir mantalite.

Ancak artık üç kuruşla geçiştirme imkânı da olmayacak. Sosyal medya ile ilgili, daha senesi dolmamış yasada değişiklik gündemde. Buna göre dez-mez durumlarında iş hapis cezasına kadar gideceğe benziyor. Hele bir de bir kamu görevlisini eleştirmeye etmeye gör! Malum eleştiri kaldırmayacak kadar kibirli insanla dolu ülkemizde eleştiri demek hakaret, yaptığı bir şeyi ifşa etmek demek kişisel hakka saldırı olarak değerlendiriliyor.

Dez-Mez konusu Türkçe sosyal medya içeriğinde gerçekten büyük bir problem. Amiyane tabiler “ağzı olan konuşuyor”! Bunun disipline edilmesi ve gerçek ve tam doğru bilginin sosyal medyada paylaşılması, bunun eğilip bükülmüş versiyonlarının ise alıcı bulamaması arzu edilir. Peki neden yasadaki bu değişiklik süreci kamuoyunu rahatsız ediyor?

Bugün Türkiye gündemi ile ilgili sosyal medyada oluşturulan içeriğin çok önemli bir kısmının troller kanalıyla cilalandırıp-büyütüldüğü söyleniyor. Trol, tanım gereği, doğru mu – gerçek mi sormadan-soruşturmadan yüceltmesi emredilen içeriği yüceltmek, yerin dibine sokulması emredilen içeriği ise eleştirmek için var. Örneğin yasadaki yeni değişikliklerle bu trollerin üstüne gidilecek mi?

Kül olan ormanların yerleşime-iskana açılmasından dem vuruluyor. Cevap olarak anayasa gösteriliyor. Dem vuranın yanlışlığı! Bugüne dek kaç dönüm yanan orman alanı yerleşime açıldı? Oysa bu alanların pek çoğuna turistik tesis yapıldı. İkisi arasında fark var. Doğru soruyu sormasını bil önce! Benzer şekilde orman yangınlarının kimin sorumluluğunda olduğu da tartışıldı. Doğru ama konuyla ilgisi olmayan açıklamalar yapıldı. Yeni yasa örneğin bunları da cezalandıracak mı? Bilinçli olarak (dez) ya da bilmeden (mez) “dam üstünde saksağan vur beline kazmayı” havası çalarak kamuoyunu yanlış yönlendirici açıklama yapan kamu görevlileri de suç işlemiş sayılacak mı?

Dez ya da Mez bilgiyi yayanlar anlaşılan üç gruba ayrılıyor. Troller, canına tak etmiş haklılar, beceriksizliğini örtbas etmeye çalışan kamu görevlileri. Şimdi bu değişiklik tüm gruplara da uygulanacak mı? Yoksa sadece ikinci gruptakiler mi küçük çöpü çekmiş sayılacak?

Tartışma yaratan yasa olmamalıdır; malum yasalar tartışmaları ortadan kaldırmak için çıkarılır. Ancak görünen o ki daha senesi dolmamış yasalar değişikliğe tabi tutulabiliyor. Nedeni ise gerçeği çarpıtmaya çalışanlara yaptırım uygulamaktan ziyade gerçeğin kamu marifetiyle ört bas edilmeye çalışılmasını önlemeye çalışanları sindirmek-cezalandırmak olarak algılanıyor sağduyulu, vicdanlı yüreklerde-zihinlerde. Kırk bilemedin yetmiş senedir ülkemizin halinde bu açıdan bir değişiklik yok!

Ondan sonra vay efendim bu ülkeye okumuş adamdan ne fayda gelmiş, Türk entelektüeli-aydını halkına uzakmış, snopmuş, monşermiş! Sen gençlerinin korkmadan, özgür bir şekilde kendini ifade etmesini en son zaman temin etmiştin? Kamu marifetiyle on yıllardır sistematik bir şekilde yapılan bu entelektüel çoraklaştırmanın, çölleştirmenin hiç mi suçu yok sayın hâkim?

Herkese Bilim Teknoloji Dergisi; “Dijital Kültür” Köşesi (Sayı 283 26.08.2021)

Doğru olan seçeneğin, diğer seçeneklerden bir farkı ya da üstünlüğü yok artık.

Bankacılık sektörünün popüler ifadelerindendir: “Bankaya on bin lira borcun varsa sen düşün; on milyon lira borcun varsa banka düşünsün!”. Doğru-Ötesi (post-truth) dünya giderek bu iki ucu birbirine bağlıyor: Bankadan on bin lira kredi al, doğru-ötesi dünyanın bazı temel ilkelerini hayata geçir, banka sana on milyon liraya dek kredi versin. Ondan sonra da bırak o düşünsün!

Dünyanın pek çok ülkesinde politikacıların yaptığı bu. Belli sözler vererek ülkelerini yönetir pozisyonlara gelirler. Normal şartlarda görev süreleri içinde verdikleri sözlerin hiç değilse bir kısmını tutarak (on bin liralık borcu biraz olsun kapatarak) bir sonraki seçim döneminde biraz daha borç/oy alabilirlerdi. Oysa doğru-ötesinin sınırsız imkanları sayesinde iktidarda kalıp kalmamak politikacıların değil yönettikleri ülkelerin vatandaşlarının sorunu haline geldi artık.

Doğru-ötesi denilen olgu nasıl oluyor da bu tür “sonsuz imkanlar” sunabiliyor? Anlaşılan ortadan kaldırdığı (kalkmasına sebep olduğu) iki temel zorunluluk sayesinde. Bunlar “tam doğru söyleme” zorunluluğu ile “tutarlı olma” zorunluluğu. Artık kimse kamuoyunun karşısında tam doğru söylemek ya da bir önce dediği ile tutarlı olmak zorunda değil. Düne kadar bu tür “yan çizmeler” magazin dünyasına ya da medya mensuplarına özgü olmakla sınırlıydı. Bugün artık ülkeleri yöneten politik ya da bürokratik yöneticiler de aynı yolun yolcusu olmuş durumda.

Peki böyle yapma cesaretini nereden buluyorlar? Bankanın, kasanın kapılarını kendilerine sonuna kadar açmış olmasında mı? Seçimde oy veren bireyler seçtikleri politikacılara böyle bir yetki mi vermiş oluyorlar? Eğer öyleyse hayatlarının sosyo-ekonomik açıdan kötüye gidiyor olmasından neden şikayetçi oluyorlar? Vermiş olmuyorlarsa bu döngüyü neden kısırlaştırıyorlar? Yoksa denildiği gibi ülkeleri yönetmeye talip olan politikacılar (hangi partiden olması önemli değil) birbirinden farksız mı?

Eğitim düzeyi ne olursa olsun bireylerin doğruyu yanlıştan ayırt etme ve buna göre politik tercihlerini yaparak oy verme iradesi-imkânı vardı. Doğru-ötesi dünya bu olgular arasındaki değeri ortadan kaldırdı. “Doğru” ile “yanlış”, bir olay ya da hususla ilgili eşdeğerde iki denk olasılık haline geldi. Doğru olan seçeneğin, diğer seçeneklerden bir farkı ya da üstünlüğü yok artık. Doğru-ötesi dünya bunu tüm seçenekleri doğruymuş gibi tedavüle çıkararak sağladı. Sosyal medya ve trol orduları buna lojistik altyapı desteği verdi.

Doğru ile yanlışın ayırt edilmesi gereken dünyada devreye “sorgulayıcı akıl” becerileri giriyordu. Oysa doğru-ötesi dünyada artık “kafayı çalıştırmaya” gerek yok. Onun yerini inançlar almış durumda. Doğru-ötesi dünyanın fertleri neye inanıyorlarsa onunla paralellik oluşturan söylemleri “doğru”, ötekileri “yanlış” kabul ediyor artık.

O nedenle A partisinin taraftarları, ülkenin başına gelen tüm kötü şeyleri B partisinden, tüm iyi şeyleri ise A partisinden biliyor. Politikacılar da gerçeğin ne olduğuna bakmaksızın söylemlerini buna göre belirliyor. Dolayısıyla doğru-ötesi dünyanın aktif bir üyesinin “erdem”den, “değer”den, “anlam”dan, “maneviyat”tan bahsetmesi ne kendi vicdanını ne de kamu vicdanını ikna edebilir. Daha kötüsü bu hal, gerekirse temizlenebilecek geçici bir leke olmaktan çıktı; kalıcı bir karakter özelliği halini aldı. Bakalım doğru-ötesi dünya vakti geldiğinde bu günahlarından kendisini arındırabilecek mi?

Herkese Bilim Teknoloji Dergisi; “Dijital Kültür” Köşesi (Sayı 260 19.03.2021)

Türkiye bu ay da Twitter’dan Clubhouse’a mı göç ediyor?

“Fiziksel” dünyada sözel gelenek, yazılı gelenekten öncedir. Dijital dünyada ise sıralama yer değiştirdi. Önce yazılı gelenek olarak Twitter vardı. Şimdi onun sözel versiyonu yükseliyor: Clubhouse!

Clubhouse’da aynı anda yüzlerce binlerce oda (“room”) yer almakta. Her odada Clubhouse üyeleri bir konu üzerinde canlı olarak muhabbet ediyor. Görsel içerik yok. Sadece ses (konuşma) var! Kayıt yok! Tekrar yok! Bir odada sadece o odanın yöneticisi (moderatör) ile konuşmacı (“speaker”) rolündeki üyeler konuşabiliyor. Diğer katılımcılar ise sadece dinleyebiliyor. Konuşmak isteyen olursa dijital olarak el kaldırıp (ekranda bir tuşa basıp) söz alması gerekiyor. Yönetici ya da konuşmacılardan birisi söz verirse el kaldıranlar konuşabiliyor.

Clubhouse kullanıcıları diledikleri odaya girip çıkabilir. Herhangi bir engel ya da şifre yok. Odadaki muhabbetten hoşlanıp hoşlanmamasına bağlı; o kadar! Dünyadaki binlerce odayı sıralamak elbette mantıklı değil. O nedenle kayıt sırasında kişi ilgi duyduğu konuları seçiyor. Ekranına da ona uygun odalar sıralanıyor. Bir de takip ettiği kişiler bir odadaysa, onlar!

Clubhouse şu an su tutma sürecindeki baraj gibi. Üye olabilmek için halihazırdaki üyelerin birisinden davet linki almak gerekiyor. Üyelerin davet etme hakları da sınırlı. Üstelik Clubhouse uygulaması şu an sadece iPhone cihazlar üzerinde çalışıyor. Android cihazı olanlar ne yazık ki Clubhouse’a erişemiyor. Öte yandan Clubhouse’a üyelik daveti cep telefon numarasına SMS ile gönderilebildiğinden trollerin Clubhouse’da birden çok üyelik açıp sağa sola saldırma, ortalığı dijital kırıp dökme imkanları yok! Hiç değilse şimdilik!

Bu sınırlamalar nedeniyle Clubhouse’un sadece kanaat önderlerine, toplumu/sosyal medyayı yönlendirenlere (“influencer”) öncelik verdiği eleştirisi getirilmekte. Bu biraz aşırı yorum gibi. Şu an etik kurallara uyma konusunda sıkıntısı olmayan, bir cep telefon numarasına sahip herkes er ya da geç bir arkadaşından davetiye alacaktır. Ayrıca toplumun olmadığı yerde sadece yönlendirenlerin bulunması ne işe yarar ki? Birbirlerini mi yönlendirecekler?

İçerik açısından değerlendirildiğinde Clubhouse’un farklı bir profile hitap etme yolunda olduğu anlaşılıyor. Konuşanlar; kimliği belli gerçek kişiler olsun. Konuşulan konular değerli, kaliteli olsun. Boş laf edilmesin! Gerek ana-akım medya kanallarındaki (TV, radyo, gazete vb.) kalitesiz ve yanlı içerik gerekse de yeni medyadaki sosyal medya trolleri ve dezenformasyon cıvıklığı belli bir seviyenin üstünde içerik talep edenleri Clubhouse gibi yeni dijital mecralara doğru itiyor!

Twitter da başlangıçta benzer bir vizyonu icra etmeye çabalıyordu. On beş sene sonra bugün boğazına kadar sosyal medya batağına saplanmış durumda! Clubhouse da eğer bildik yatırımcı sermayelerini çekip para kazanma, kar etme döngüsüne girerse ister istemez Twitter’ınkine benzer bir kaderin kurbanı olabilir! Öte yandan Clubhouse’un Türkiye bulutunda yükselişe geçmesiyle Twitter’ın Türkiye’de temsilci bulundurma yasasına uymaya yanaşmamasının aynı zamana denk gelmesi de düşündürücü! Geçen ay ne olduğunu anlamadan Whatsapp’tan Telegram’a göç eden Türkiye acaba bu ay da Twitter’dan Clubhouse’a doğru mu kay(dırıl)ıyor? Türkiye gibi yazılı gelenekten ziyade güçlü sözlü gelenek mirasına sahip bir ülke için “körün istediği bir göz, dijital verdi iki göz” durumu!

Herkese Bilim Teknoloji Dergisi; “Dijital Kültür” Köşesi (Sayı 256 19.02.2021)

5G’nin üç tür canlı türü üzerinde ölümcül etkilere sebebiyet verdiğini ileri süren sahte-bilimsel teorilerden bahsediliyor.

5G çılgınlığı aldı başını gidiyor. İngiltere’deki bir grup aydınlanmış “A-ha da bu 5G kulesidir” diyerek baz istasyonlarını ateşe verdi. Tesadüfe bakın ki insanların evlerine kapandığı ve telefon-internet çifti aracılığıyla dış dünya ile iletişime en çok gereksinim duyduğu bir dönemde.

Bundan başka videolar da var. Örneğin haftalardır karantina altındaki Wuhan şehrinde bile insanlar ne yapıp edip kendilerini dışarı atmış ve 5G teknolojisini protesto etmiş. “5G Aydınlanmışları” sadece bu tür protesto örneklerini kanıt olarak göstermiyor. Bir tanesi üşenmemiş 1G’den başlayarak her bir G’nin çıktığı yılı ve o yıl dünyanın başına gelen salgın vb felaketini listelemiş. Adeta soruyor: “Bu da mı gol değil, hakim bey?”

Biraz daha aydınlanmış olsalar Kaos Teorisi’ni de resme dahil ederek tezlerini güçlendirebilirlerdi. “Siz değil miydiniz?” diye sorabilirlerdi, “Yıllarca Çin’de kanat çırpan kelebek diye diye başımızın etini yediniz. Alın size kelebek etkisi: Wuhan’da çıkan bir musibet tüm dünyada fırtına kopardı. Siz Kovid-19 diyorsunuz, biz 5G. Bir kelime için birbirimizin kalbini kırmayalım”.

Bunca saçma malumat bir yana; doğru bilgiyi paylaşalım da okurun işini kolaylaştıralım. “Yahu şimdi bu yazdıkları gerçek mi yoksa ironi mi yapıyor?” diye okura gereksiz bir düşünce-akıl yürütme yükü çıkarmayalım. Herkesin canı burnunda zaten. Geçtiğimiz günlerde bu konuyla ilgili en yalın ve temiz bilgiyi ODTÜ Elektrik ve Elektronik Mühendisliği Bölümü’nden iki hocamız, yaptıkları ortak açıklama ile kamuoyuna sundu. Prof. Dr. Sencer Koç ile Prof. Dr. Ali Özgür Yılmaz özetle 5G ile yaşanılmakta olan bu salgın arasında bir ilişki kurulamayacağını söylediler. Bilimsel açıdan elbette. Yani sebepler ile sonuçlar arasında en güvenilir ilişkiyi kuran ve binasını onun üzerine inşa eden paradigma açısından. Oysa devir doğru-ötesi devri. Dileyen bu açıklamayı kabul etmek yerine kendi iç sesini dinleyerek, 5G Aydınlanmışları arasına katılabilir.

5G Aydınlanmışları’nın cesaretle, azmederek meydana getirdiği bu sosyokültürel veriyi analiz edip bazı sahte-bilimsel teori üretenler olduğu söyleniyor. Örneğin 5G’nin bazı canlı türleri üzerinde bu tür bir etki yarattığı ve salgına sebebiyet verdiği doğru olabilirmiş. Ama hangi canlı türü? Kazakistan’daki ceylanlar mı? İtalya’daki Milan futbol kulübünün taraftarları mı? Amerika’da gününün en az oniki saatini yerden en az elli metre yüksekte bir yerde geçirmek zorunda kalan gökdelen çalışanları mı?

Tam değil. Aslında 5G cahiller üzerinde güçlü bir etkiye sahipmiş. Cahil derken, belli bir konuda bilimsel analize, çalışmaya, kanıta, bilgiye güvenmek yerine hoşuna giden, çıkış kaynağını bilmediği, sosyal medyadan edindiği bilgiye güvenen günümüz doğru-ötesi fanatikleri kastedilmekteymiş. Yalnız bunlar mı? Hayır 5G, söylendiğine göre, komplo teorisyenleri üzerinde de ölümcül etkiler gösterebiliyormuş. Öyle ki yarın tüm dünyayı kurtaracak bir aşı üretilse bile bunlara yine de etki etmeyecekmiş. Neden mi? Çünkü aşının içinde kimbilir ne var diyerek, aşı olmayı reddecek kadar 5G’nin etkisinde olacaklarmış. Son bir grup da sosyal medya trolleriymiş. Onlar da 5G’nin bu yıkıcı etkisinden azami derecede etkilenen canlı türüne giriyormuş. “İnanmıyorsanız siz de inceleyin” diyorlar. “Açın sosyal medyayı bakın, bu zırvaları doğru bilgi diye kimler sağa sola gönderiyor.”

Herkese Bilim Teknoloji Dergisi; “Dijital Kültür” Köşesi (Sayı 212 17.04.2020)

Doğru ötesi dünyada yaşamanın dezavantajları da var. Mesela kazara çıkacak bir savaşın yüzbinlerce talihsiz kurbanlarından birisi olmak.

Fark ettiniz mi? Temmuz ayı başında 3. Dünya Savaşı çıktı! Nükleer ya da olmayan herhangi bir bomba atılmadı, silahla saldıran, ölen ya da yaralanan olmadı. Yine fark etmediğiniz üzere koca savaş bir kaç saat sonra sona erdi. Savaşı çıkaran da, sona erdiren de bu kez herhangi bir ülke ya da onun sıradışı lideri değildi! Bu savaşa sebebiyet veren sosyal medyayı, yeni medyayı ana akım medya refleksi ya da mentalitesi ile değerlendiren eski usül medyacılar ile onların leblerini leblebi yapan trol-olduğunun-farkında-olmayan-trollerdi. Savaş şöyle başladı:

ABD Başkan Yardımcısı’nın o günkü programı iptal edildi. Uçağın havadayken geri çağrıldığı (yalan pardon doğru-ötesi) haberi yayıldı. Bu ani iptalle ilgili açıklama beklenmeden, derhal Trump’ın öldüğüne kanaat getirildi. Bu olasılığı destekleyen ve bir sene önce 1 Nisan şakası olarak yayınlanan bir fotoğraf, anlık durumu bildirirmiş gibi yeniden paylaşıma sokuldu.

O sırada Rusya’da Putin’in de günlük programını iptal ettiği haberi yayıldı. Bunu Çin ve İran ile ilgili bazı haberler taçlandırdı. Avrupa sessiz kalır mı, Avrupa Konseyi’ne bağlı güvenlik komitesinin adı AB Güvenlik Konseyi ismiyle yeniden üretildi ve bu varolmayan konseyin o gün olağanüstü toplandığı bilgisi servis edildi. Oysa güvenlik komitesi olağan toplantısını yapmış ve toplantı bildirgesini bir saat önce web sitesinden duyurmuştu.

Eski medyacılar temkinliydi. Lakin aldıkları kokulardan bahsetmeden edemediler. Üçüncü dünya savaşının çıktığı “duyumları” aldıklarından filan. Hani doğru çıkarsa haberi ilk patlatan olacak, yanlış çıkarsa “duyum”ların doğru olmadığına işaret edilerek paça kurtarılacak.

Yeni medyacılar ise aldıkları gazla doğruları eğip bükmeye başladı. Mesela bir haber(?) ajansı “tüm dünyada olağanüstü hal” ilan edildiğini paylaştı. Neden olmasındı? Madem ülkemizde olağanüstü hal ilan edilebiliyor, dünyada da edilebilir. Peki dünyada olağanüstü hal ilan edecek yetkili kim? Ne önemi var? Film izlerken soruyor musun bu tür sivri soruları?

Tabloda eksik olan şey belki de şuydu: Tüm bu deli saçmasını takip eden, elinin altında bomba patlatacak bir tuşa basma yetkisi bulunan, sağduyu sahibi olmaktan uzak bir subay. Hangi ülkeden olursa olsun. Yeter ki düğmeye basacak kadar telaşa kapılsın! Demek ki o saatlerde tüm yetkili subaylar ya harıl harıl çalışıyor ya da mesai bitmiş, trafikte eve gitmeye çabalıyorlardı. Düğmeye basan olmadı; savaş çıkmadı! Bir kaç saat sonra her şey unutuldu!

Bir dahaki sefere maya tuttuğunda demek ki üçüncü dünya savaşı bu şekilde çıkacak. Belki de binler, milyonlar yanlışlıkla ölecek, öldürülecek! Ancak bu durum o kadar karmaşık süreçler sonucunda (ancak çok kısa bir süre içinde) gerçekleşecek ki her şeyin büyük bir hata olduğu belki de hiçbir zaman anlaşılamayacak. Herkes karşı tarafın ne kadar suçlu olduğu üzerinden savunma yapacak.

Bunda kaygılanacak, hiddetlenecek, ağlayıp sızlanacak bir şey yok! Madem ki “biz özgür insanlar olarak gerçek ötesi bir dünyada yaşamayı” tercih ediyoruz; sonuçlardan birisi de budur: Kaza bombasına kurban giden yüzbinlerden birisi olmak!

Herkese Bilim Teknoloji Dergisi; “Dijital Kültür” Köşesi (Sayı 174 – 26.07.2019)