Grönland’da maden arayan şirkete para yatıran ünlü dolar milyarderleri kim?

Lityum, nikel, bakır! Bu üç metal kendi başına bir anlam ifade etmeyebilir. Şimdi bunların yanına dördüncü (sihirli) kelime de gelsin: Grönland! Şimdi bir anlam ifade etmeye başlamış olmalı. Ufak bir enformasyon daha: Grönland’ın batı kıyılarında bu madenleri aramak amacıyla kurulmuş bir maden şirketi var. Adı KoBold. Peki KoBold ile şu isimlerin ilişkisi ne? Jeff Bezos, Sam Altman, Marc Andreessen, Mark Zuckerberg. Şu: Hepsi de KoBold’a para yatırmış hissedar!

Yapay zeka güçlü veri merkezlerine gereksinim duyar. Harari de altını çizmişti. Gelecekte devasa veri merkezleri askeri birlikler tarafından korunuyor olacak ve nükleer enerji ile çalışacak diye! Bu tür veri merkezlerinin inşa projelerine başlandı bile. Geçtiğimiz haftalarda Oracle’ın kurucusu ve dünyanın en zenginleri listesinde kendisini perde arkasında tutmayı başarmış (ama ilk ondan da aşağı düşmemiş) Larry Ellison, OpenAI’dan Sam Altman ve Japon Softbank’tan Masayoshi San Trump’a Stargate Projesi’ni imzalatmayı başardılar. Bu proje kapsamında konsorsiyum ABD’de güçlü veri merkezleri kuracak. Yarım milyar dolarlık bir proje.

Bu veri merkezlerinin kurulması için bu metallere de gereksinim var. Ya birilerinden (ya da birinden) satın alınacak ya da doğadan çıkarılacak. O biri olasılıkla Çin! Grönland o nedenle değerli.

Herkes Trump için Çin’e karşı 3. Dünya Savaşı’nı çıkarma potansiyeli yüksek bir başkan yorumunu yaparken Trump, bir iş insanı olarak kendisinden beklendiği üzere, global stratejik olaylara “iş-para” gözüyle bakmakta olduğunu her fırsatta gösteriyor. İşte Grönland’ı neden istediği yavaş yavaş anlaşılmaya başladı. Panama ya da Meksika Körfezi çıkışlarının gerisindeki nedenler de olasılıkla ekonomik çıkıyor-çıkacak!

İki senedir Gazze Şeridi ve burada yaşayan Filistinlilere yapılan zulümler gözler önündeyken aynı Trump, aynı Gazze Şeridi’ni Miami ya da Monaco gibi bir yere çevirme konusunda ilk söylemlerini dünya kamuoyu ile paylaştı. Gazze Şeridi ABD yönetimine geçecekmiş. ABD o bölgeyi yeniden inşa edecekmiş! Filistinliler için değil olasılıkla dünyanın yeni jet sosyetesi için! Bu Trump mı Çin ile savaşacak? Olasılıkla Çin Trump ile sıkı bir pazarlık yapar ve anlaşır! Savaş da bir başka demokrat-bahara kalır!

Trump’ın arkasında saf tutmuş teknoloji-milyarderleri Bernie Sanders’in de döne döne altını çizdiği gibi yeni bir oligarşinin temelini mi atıyor? Düne kadar perde arkasından gerçekleştirdikleri nüfuz etme operasyonları, ne değişti de perde önünde icra edilir hale geldi? Yoksa başkanın bu konularda yeterli deneyimi olmadığından mı şüpheleniyorlar? Ya da başkanı kimseye kaptırmamak için mi yakın markajda tutuyorlar?

Şurası bir gerçek pandemi sonrasında bu dolar milyarderlerinin servetleri kat be kat arttı. Elon Musk örneğin. Seçimlerin yapıldığı Kasım ayından bu yana, yani sadece son üç ay içinde, serveti yaklaşık 170 milyar dolar arttı ve yarım trilyon dolar düzeylerine yaklaştı. Bugüne kadar konvansiyonel sektörlerin üstlendiği rolün bundan sonra teknoloji sektörüne geçmesi bir şeyleri değiştirecek mi? Yoksa kapitalizm aynı bildik vahşilikte yoluna devam mı edecek?

Herkese Bilim Teknoloji Dergisi; “Dijital Kültür” Köşesi (Sayı 460 14.02.2025)

Çin menşeli DeepSeek yapay zekanın yükselen yeni yıldızı mı olacak?

NASA’nın uzayda astronotların sorun yaşamadan tükenmez kalem kullanabilmeleri için bir milyon dolarlık Ar-Ge yaptırdığı, buna karşılık Rusların benzer bir sorunu bedavaya çözdükleri zamanında çok konuşulmuştu. Rusların bedavaya buldukları çözüm şuydu: Kurşun kalem kullanmak! Benzer bir durum şimdi yapay zeka konusunda yaşanıyor. ABD’nin rakibi bu kez Rusya değil, Çin!

100 milyon doların üstünde bir yatırımla üretilmiş olan ChatGPT’ye karşılık Çin’in Ocak ayı içinde tüm dünyaya duyurduğu alternatif yapay zeka modeli DeepSeek beş küsur milyon dolara mal olmuş durumda. Öncelikle yanlış bir isim seçmişler: “Deep” ile başlayan bir isim günümüzde ister istemez akla “Deep Fake” gibi olumsuz, sahtekarlığa açık şeyleri getiriyor. DeepSeek ile ilgili en yaygın inanç da Çin’in tüm dünyanın verisini toplamak üzere böyle bir yapay zeka aracını piyasaya sürdüğü yönünde. Sanki diğer ülkelerin piyasaya sürdüğü yapay zekalar benzer bir şekilde dünyanın verisini toplamıyormuş gibi! Facebook gibi sosyal medya siteleri nereden para kazanıyor?

Şu an tüm dünyaya ücretsiz olarak sunulan DeepSeek, örneğin Türkçe anlıyor, Türkçe sorulara Türkçe cevap verebiliyor. Diğerleri gibi. ChatGPT’ye göre avantajlarının neler olduğu sorulduğunda DeepSeek birkaç hususu öne çıkarıyor. Bunların başında da daha güncel veri setini baz alarak cevap üretiyor olması geliyor. Ayrıca daha hızlı cevap veriyor olmakla övünüyor. “Merhaba” dediğinizde size bazı rakiplerimin yaptığı gibi “Hello” diyerek cevap vermem diyor! Yerelliğe önem veririm!”

Google firmasının eski CEO’su Eric Schmidt de geçtiğimiz günlerde DeepSeek çıkışının stratejik açıdan önemli bir noktayı gündeme getirdiğinin altını çizdi. Çin DeepSeek ile yapay zeka alanında ABD’nin gerisinde olmadığını tüm dünyaya ilan etmiş oldu. Yapay zeka ya da kuantum bilişim gibi stratejik alanlarda tam olarak hangi seviyede olduklarını açıklama konusunda şeffaf davranmayan Çin öteden beri kafalarda soru işaretleri oluşturuyordu. Acaba ABD kadar ileri düzeydeler mi yoksa öyle bir imaj mı çiziyorlar? Şimdi DeepSeek ile bunu kıyaslamak bir gösterge olabilir. Dileyen aynı sufleleri ChatGPT, CoPilot ya da bir başka batı merkezli yapay zekalara ve DeepSeek’e girerek performansı, sonuçları vb. kıyaslayabilir.

Batı yakasında DeepSeek’in ani yükselişine ilk tepki başta Nvidia olmak üzere ilgili teknoloji şirketlerinin hisselerindeki dalgalanmalar şeklinde gerçekleşti. Örneğin Nvidia’da birkaç gün içinde yüzde on ile yirmi arasında bir değer kaybı gözlendi. İkinci reaksiyon çamur atma yönünde. Güya yaz aylarında bazı hesaplardan OpenAI firmasının yapay zekalarına erişimler konusunda güvenlik unsurlarını zedeleyici şeyler gözlenmiş ve bu hesapların erişimleri kapatılmış da.. Şimdi de o hesapların DeepSeek ile ilgili olabileceği yorumu yapılıyor.

Malum post-truth devrindeyiz yalan yanlış da olsa bir şeyler ortaya atılsın ki destekçiler ona bel bağlasın! Grönland halkının yüzde seksen küsuru ABD’ye hayır diyor ama Trump inatla Grönland’da yaşayanlar ABD’ye bağlanmak istiyor demeye devam ediyor. Evet diyen birkaç kişinin varlığı böyle bir açıklama yapmak için yeter nasılsa! Çin’in topa girmesiyle yapay zeka savaşları beklendiği üzere çok boyutlu bir evreye geçmiş oldu.

Herkese Bilim Teknoloji Dergisi; “Dijital Kültür” Köşesi (Sayı 459 07.02.2025)

Hakikat artık yapay zeka aracılığıyla mı köreltilecek?

Sosyal medyada yapay zeka etkisi şimdiye dek ağırlıklı olarak içerik yönlendirme amacıyla kullanıldı. Şu videoyu izlediysen bunlar da ilgini çekebilir. Şu içerikleri beğendiysen o halde dur sana şu şu içerikleri de göstereyim. Gibi. Şimdi giderek yükselen yeni bir kullanım alanı baş gösterdi. İçerik üreticisi olarak yapay zeka!

Mekanik Türk modeli ta 2016’lara dek gidiyor. Trump’ın ABD başkanlığını kazandığı seçimlerde Amerikalı küskün seçmenler kendileri gibi birileriyle etkileşim kurduklarını zannederken aslında inceden inceye onları yönlendirme amacıyla görevlendirilmiş insanlarla iletişim içindeydi. Yaklaşık on sene sonra neyse ki yapay zeka imdada yetişti. Artık bu tür manipülasyonlar için insan trol ordusu kurmaya gerek yok!

Eskiden profil resmi standart yumurta olan var olmayan takipçiler satın alınabiliyordu. Şimdi daha gelişmişleri satın alınabilecek. Her gün görevlendirilmiş olduğu hesabı-kişiyi yüceltecek içerikleri kendi kendine üreten yapay zeka sosyal medya kullanıcıları sosyal medyanın gündemini oluşturacak. Bu içeriklerin yapay zeka üretimi olduğunu fark etmeyen insan kullanıcılar da bu içeriklere inanacak! İnsanların neye inanıp neye inanmayacağını tespit etmek zaten zor değil. Facebook bunu yıllar önce birkaç yüz beğeni mesajını inceleyerek tespit edebilmişti. Bu yapay zeka trollerin yapacağı basitçe o kişileri güdüleyecek detayları barındıran içerikler üretmek. Koyu Fenerbahçeli birisinin duvarına her gün “En Büyük Fener” temalı içerik yollayan birisi varsın yapay zeka olsun.

İnsan seviyesine ulaşacak yapay zekadan korkuluyor. İnsanlığın başına dert açacak diye. Oysa insanlık olasılıkla buna fırsat vermeyecek. Kölesini, GPT gibi günümüz dar yapay zekaları, kitleleri yönlendirmede kullanacak. İnsanlığın başına insanın kendisi bela olacak. Her zaman olduğu gibi.

Sosyal medyanın en büyük tehlikesi hakikati değersizleştirmesi. Bu o denli ivmelendi ki sıradan insan için bu durum sosyal medyanın dışına da taştı. Gündelik hayatta sıradan insanın kendi cahilliğini bilgeliğin en üst seviyesi olarak görmesi ve ona göre davranması yaygınlaşıyor. Daha nesnenin ya da kavramın adının ne olduğunu bilmiyor. Ağzında bir şeyler geveliyor. Birisi düzeltmeye çalıştığında da “Aman canım! Anladın sen işte ne demek istediğimi” diyebiliyor. Türkiye’nin başkenti Unkoru şehrimizdir diyor mesela. Ankara olmasın diye düzeltilince de “ha Unkoru ha Ankara ne fark eder?” diye pişkin cevabını yapıştırıyor!

Çok şey fark eder!  Ama Ankara için değil! Senin için! Başkentimizin adının Ankara olduğunu bilmiyor da ona benzer bir isimle onu anıyorsan, bu bir şey öğrenme sürecini kendi isteğine ve algı kapasitene indirgemişsin demektir. Sonra birisi çıkar Türkiye’nin başkentinin maazallah bambaşka bir ülkenin bambaşka bir şehri olduğunu sana inandırır! Sonra da seni parmağında oynatır! İlkokul seviyesindeki enformasyonu öğrenme zorunluluğunun kişisel özgürlük kavramına kurban edilmesi ne kadar doğru?

Belli ki toplumların önem verdiği konular haricinde diğer alanlarda isteyen istediği bilgiyi-fikri nesnel doğru olarak kabul edebilir. Başına da bir şey gelmez! Ama o kırmızı çizgilerden birisine bas hele! Bak bakalım sana dünyanın kaç bucak olduğunu öğretiyorlar mı öğretmiyorlar mı? Peki toplumların önem verdiği konular listesini kim güncel tutmalı? Politikacılar mı, kanaat önderleri mi?

Herkese Bilim Teknoloji Dergisi; “Dijital Kültür” Köşesi (Sayı 455 10.01.2025)

20 Ocak 2025’te X kullanıcısızlıktan kapanır mı?

X-odus süreci devam ederken, en popüler alternatiflerden olan Bluesky’a çamur atmalar da başladı. Güya Bluesky pedofillerin yeni sosyal medya merkezi oluyormuş. Bu çamuru atanlar demek ki “eski merkez”in sempatizanları.

Önce önbilgi. Elon Musk’ın Trump’ı desteklemesi, akabinde Trump’ın seçimleri kazanması sonucunda milyarlarca dolar dökerek satın aldığı ve seçim sürecinde Trump lehine istismar ettiği X-olmuş-Twitter’dan kitleler halinde çıkışlar başladı. Bu süreç devam ediyor ve 20 Ocak 2025’te (Trump’ın yemin edeceği gün) zirve yapması bekleniyor. Anlaşılan amaç o gün X’in X olmasını sağlamak!

Eski adıyla Twitter yeni adıyla X’ten bu toplu çıkışlara X-odus deniyor. Exodus kelimesinden ödünçle. Tevrat’taki “çıkış” bölümü. X’ten çıkan bireyler çeşitli alternatif sosyal medya sitelerine geçiyor. Bunların başında da Bluesky, Mastedon, Threads geliyor. (O arada belirtmekte fayda var. Nisan ayından beri Türkiye’den erişimi kapatılmış olan Threads kamu yönetimi ile anlaşmış durumda. Yakında yeniden erişime açılacak!)

Güya pedofiller Bluesky’ı merkez edinmiş. Kullanıcı şartları daha esnek diye. Peki diyelim ki bu doğru. Bu “kullanıcılar” Bluesky’dan önce neredeymiş? Bu durumda X’telermiş! Öyle anlaşılıyor! Demek ki X’teyken pedofil olmalarında bir sıkıntı yokmuş da başka bir mecraya, bu örnekte Bluesky’a, geçtiler diye linç yiyorlar!

Bu tür akıl yürütmeler post-truth dünyada artık standart oldu. Kimse yadırgamıyor. Yadırgamıyor çünkü bireyin kendini savunması, haklı çıkması, karşısındakine galip gelmesi için hiçbir kural tanımasına gerek yok! Buna akıl-mantık da dahil, etik-vicdan da yasa-yönetmelik de. Ne olacak ki! Söylemiş ol; çamuru atmış ol. Başarılı olamazsan bile iz bırakmış olursun.

Örneğin Bluesky’ın logosundan üretilenler! Bluesky’ın logosu kelebek. Wikileaks belgelerinde FBI’ın pedofilleri, cinsiyet gözetmedikleri için, kelebek logosuyla mimlediklerinden yola çıkarak Bluesky’ın pedofil-dostu olduğu ima ediliyor. Hatta Musk’ın kendisi bile manalı bir yorum yazdı X’teki hesabından: “Ne tesadüf” diye!

O zaman birisi çıkıp da Musk’ın kovid öncesi ve sonrası servetindeki artışa bakarak “Ne tesadüf” derse ne olacak? Kovid’i Musk mı çıkarmış olacak?

Post-truth sosyal medya o nedenle bireyler üzerinde yıkıcı bir etki yaratma açısından diğer medya kanallarından ya da iletişim-etkileşim ortamlarından daha güçlü. Yaş burada önemli bir parametre. Bazı ülkelerde sosyal medya erişimlerine yaş sınırı getirilmesi o nedenle önemli. Bu engelleme konusunda da farklı görüşler söz konusu ve her iki taraf da haklı argümanlara sahip. Sorun her zamanki gibi dönüp dolaşıp özgürlük-güvenlik paradoksuna dayanıyor. Daha çok özgürlük daha az güvenlik mi? Daha az özgürlük daha çok güvenlik mi?

Bu ters orantı ne yazık ki modern dünyanın ortaya çıkardığı pratik bir sorun! Doğal olmak zorunda değil. Ancak bireyleri yetiştirme sürecinde olabildiğince liberal davranan toplum sonuçta bu sorunla karşı karşıya kalıyor: Özgürlük güvenliği zedeleyici faaliyetlerde kullanılmak üzere suistimal ediliyor. Bunu alt edemeyen kamu yönetimi de suçu kendisinde değil de “özgürlük” olgusunda arıyor! Madem küçükleri sosyal medyadan olumsuz etkileyecek etkenleri ortadan kaldıramıyoruz o halde onların sosyal medya erişimlerini kısıtlayalım! Pratikte doğru, teoride üzücü!

Herkese Bilim Teknoloji Dergisi; “Dijital Kültür” Köşesi (Sayı 451 12.12.2024)

Yeni dijital avutucu olarak “eski doğru”!

“Post-truth” (gerçek-ötesi, doğru-ötesi) kavramından sonra bir de “Past-truth” (eski doğru) mu? Post-truth, artık herkes öğrendi malum, somut gerçekleri kişisel emellere göre eğip bükmekle ilgili. Şu sıralar yeniden piyasaya sürümünün yıldönümü! Trump sağ olsun; sekiz sene önce seçimleri kazandıktan sonra internette yükselişe geçmiş ve 2016 yılının kelimesi seçilmişti. Oysa ilk kullanımı internet öncesi zamanlara gitmekte ve ABD’de (en azından) Nixon’dan beri devletin halk ile olan yarı tehditkar iletişimini tanımlamakta.

Post-truth ifadesi ilk olarak 1992 yılında Steve Tesich tarafından “Yalanlar Rejimi” adlı makalede kullanıldı. Makale The Nation adlı dergide yayınlandı. Makalenin Türkçesi Cogito dergisinin (YKY yayınları) 104 numaralı sayısında yer almakta. Tesich’in tespiti şudur: Watergate, İran-Kontra gibi skandallar Vietnam’da, Ortadoğu’da (1. Körfez Savaşı-Irak) çıkarılan savaşlar ABD yönetiminin objektif gerçeklerden uzaklaşmasına, Amerikan halkının ise bunu önce kabul etmek zorunda bırakılmasına, giderek talep eder hale gelmesine neden oldu. Tesich bu süreci şu ironik tümce ile taçlandırır: “Özetle, özgür bir halk olarak, hakikat-sonrası (“post-truth”) bir dünyada yaşamak istediğimize yine özgürce karar verdik”. Bu “post-truth” ifadesinin bilinen ilk kullanımı.

Devletin propaganda araçları karşısında sorgulayıcı aklıyla başa çıkamayan birey bir süre sonra maruz bırakıldığı olaylar ve bunların haberleştirilmiş hali karşısında kendisini bir yol ayrımında bulur: Ya eleştirmeci yaklaşımını sürdürecek ancak kendini bir kenara atılmış hissederek marjinalleşecektir. Ya da sürüden kopmamak için uyum sağlayacak ve baştan beri sorgulamayı kişisel çıkarlarına göre ayarlayan yığına katılacaktır. Tesich rejimin bu yığına şöyle bir şey sunduğunu ifade eder: “Size şanlı bir zafer kazandırdık ve size özgüveninizi geri verdik. İşte, gerçek ise şurada. Hangisini tercih edersiniz?” Aralarda kendisine sürekli çok iyi dövüşüyorsun diye gaz veren antrenörüne “O zaman beni kim dövüyor?” diye çıkışan boksör misali. Dayak yediğini kabul etmeyi mi tercih ediyorsun, iyi dövüştüğünü mü?

Kendisini çekerek marjinalleşenler de post-turth’a karşılık past-truth’tan istifade ediyor gibi. Past-truth (eski-doğru) aslında geçmişte doğru olan oysa bugün yanlışlığı ispat edilmiş bilimsel bilgiler için kullanılmakta. Atom maddenin en küçük yapı taşı idi. Kuarklar keşfedilince bu “past truth” (eski doğru) oldu. Nostalji kavramı ile arasında bir tül perde olan yeni past-truth ise geçmişteki güzel örnekleri-çözümleri sürekli anımsayıp-anımsatıp duran, ancak mevcut sorunlara çözüm üretmede onların günümüzdeki olası yeni muadillerini geliştirmek için kendisini sorumlu hissetmeyen bireylerin bu gerilim karşısında kendilerini dengede tutmak amacıyla ürettikleri bir avutucu-uyuşturucu misali. Örneğin ülkemizde de sürekli köy enstitülerinden sitayişle bahsediliyor. Böylece eğitim-öğretim ile ilgili süregiden sorunsal görmezden geliniyor! Atatürk’ün askerleriyiz diye bağırılıyor! Atatürk kalkıp gelse de ülkeyi yeniden kurtarsa diye içleniliyor. Bir mucize olsa Atatürk çıkıp gelse, hadi dese, “Ya paşam o kadar da uzun boylu değil, dur hele!” diyecek çoğu! Ya da “Sen önden git, benim biraz işim var, arkadan yetişirim”! Vatandaşını yetiştirme modelleri incelendiğinde her yeni neslinden çekindiği ya da onu ihmal ettiği tespit edilecek devletlerin başına ne gelecek diye merak etmeye gerek yok. Bugün dünyanın her yeri bunun örnekleriyle dolu.

Herkese Bilim Teknoloji Dergisi; “Dijital Kültür” Köşesi (Sayı 449 28.11.2024)

Trump’ın yeni döneminde dünyayı neler bekliyor?

Trump (Musk) ve Çin

Trump faktörü yapay zekayı nasıl etkileyecek?

George W. Bush 2000 Kasımında seçimi kazandı. Ocak 2001’de ABD başkanı oldu. Dokuz ay sonra 11 Eylül terör saldırıları gerçekleşti. 90’ların ikinci yarısında çıkış yapan internete-webe yatırım balonu da bu olayla sona erdi. Webe gönül vermiş kanaat önderleri yine de onun yok olmasına izin vermediler. Yeni bir etkileşim modeli için teknik altyapı önerdiler; uygulandı. Bugün sosyal medya denilen kavram ile Facebook, Instagram, Tik Tok gibi siteler bu teknik altyapının (Web 2.0) üzerine inşa edildi.

2024 Kasımında yine bir Cumhuriyetçi seçimi kazandı. Trump Ocak 2025’te resmen başkan olacak. Dijital teknolojilerin zirvesinde ise şimdi yapay zeka var. Trump’ın başkanlık dönemi yapay zekaya iyi mi gelecek kötü mü? Uzmanlar mevcut ABD Başkanı Biden’ın YZ ile ilgili düzenlemeleri öngören kanun hükmündeki kararnamesinin yeni dönemde iptal edileceğini ve “bırakınız yapsınlar” liberal mottosunun yapay zeka dünyasına hakim olacağını öngörüyor. Bu basitçe “vahşi batı” ya da “vahşi kapitalizm” diye bilinen şey! Yapanın yanına kar kalması. Ötekinin hakkına işe geldiği ölçüde saygı duyulması.

Buradan AGI çıkar mı? (Güya) “insan seviyesinde” bir yapay zeka üretilebilir mi? Belli başlı büyük şirketler kendi koydukları kurallar çerçevesinde çalışmalarına devam edeceklerdir. Yani hem savcı hem hakim olarak! “Şirket içi etik kurallar” iş hisse fiyatına, kar marjına, rekabet avantajına geldiğinde bir kenara sinmek zorunda kalacaktır! Bush zamanının yükselen ilk değeri Google olmuştu. O zamanlar mottosu da “kötü olma” idi (don’t be evil). Günümüzde o rolü OpenAI üstlenmiş durumda. Kar amaçlı hale dönüşmeye karar vererek, “kötü”lerin dünyasına geçiş yapıyor. İyi kalıp kalamayacağını herkes görecek!

Trump’ın dönemi ile ilgili önemli bir faktör de Elon Musk! Musk her iki adayın kampanyasına milyonlarca dolar bağış yapan tipik Amerikalı ultra-zenginlerden farklı olarak risk aldı ve Trump ile birlikte mitinglere çıktı. İnat edip Twitter’ı durduk yere neden satın aldığı şimdi daha iyi anlaşılmış oldu!

Musk’ın yapay zeka macerası OpenAI ile paralel olmak zorunda değil. Kuruluşu sırasında destekçileri içindeyken şimdi OpenAI ile mahkemelik. Microsoft’un ittirmesiyle OpenAI’ın üstlenmeye kalktığı rolü belli ki Musk kendi kontrolündeki şirket(ler) bünyesinde yapmayı arzulamış. OpenAI bir tür tarafsız YZ altyapısı oluşturan Ar-Ge kurumu olarak kalsın istemiş. O herkesin kullanabileceği bir LLM geliştirsin ama kar amacı güdenler bunun üzerinde kendi YZ uygulamalarını kendi geliştirsin! Herkese hammadde veren üretici misali. Oysa OpenAI perakendeciliğe soyundu!

İyi niyetle ortaya çıkan sosyal medya bugün nasıl ki doğruyu, gerçeği, nesnelliği gölgeleyen en güçlü mecra olduysa başıboş bırakılan yapay zeka da yirmi sene sonra insanın başına büyük bir bela haline gelebilir. Hatta daha fazlası. Çünkü yapay zeka kontrolden çıktıktan sonra insanın bir daha kontrol altına alamayacağı (ve ondan kurtulamayacağı) ilk büyük teknoloji olma potansiyeline sahip. Adı üstünde birisi medya diğeri zeka! Birisi araç, diğeri ağa! Birisi insanın ezikliğini gidermek için etrafını yakıp yıkması, diğeri zıvanadan çıkarsa bir vuruşta insanı bile yok edecek Frankenstein!

Herkese Bilim Teknoloji Dergisi; “Dijital Kültür” Köşesi (Sayı 447 14.11.2024)

Netflix’teki ‘Asosyal Ağ’ belgeseli sosyal medyanın nasıl kötü yola düş(ürül)düğünü irdeliyor!

6 Ocak 2021’de ABD senato binasını basıp, Trump’ın aslında 2020 seçimlerini kazandığını iddia edenler gün boyu o deneyimlerini resim ve videolarla taçlandırdı. Onları internetteki popüler sosyal medya sitelerinde yayınladı. Her şey sona erip de FBI peşlerine düşünce ne yaptılar? Rüyadan (ya da kabustan!) uyanıp da (işlerine gelmeyen) somut gerçekle karşılaşınca o içerikleri silmeye başladılar.

Ancak Anonymous isimli hacker grubunun gediklileri, biraz da suçluluk duygusunun güdülemesiyle, o siteleri haklayıp tüm o içeriği ve onları oluşturan kullanıcı bilgilerini (isim, adres, kredi kart numarası vs.) internette teşhir etti.

Suçluluk duygusu, evet! Çünkü başlangıçta eğlenceli resim-video paylaşmak üzere “2chan”de bir araya gelen ergenler vardı. Sonra 4chan oldular. Sonra Anonymous! Biraz da 8chan! Dertleri yalnızlıklarından, mikro-makro toplumsal ögelerin (aile, okul, akran, iş, devlet) kendilerini anlamamalarından kaynaklanan kenara-itilmişliklerinden kurtulmaktı. Önceleri işe yaradı da.

Habbo Hotel’in ırkçı yaklaşımlarını protesto edip, siteyi hakladılar (site yönetimi, zenci avatara bürünen kullanıcılar “dijital otel”den çıkarıyordu). Gösterdikleri performans bitlerini kanlandırdı. Scientology’e sardılar. Önce Tom Cruise’un sadece scientology iç ağında yayınlanan bir videosunu teşhir ettiler. Sonra da dünyanın dört bir yanındaki scientology binalarının önünde protesto eylemleri yaptılar. On binin üstünde protestocu sokaklara döküldü. Yüzlerinde o ünlü “V for Vandetta” filmiyle ünlenen maskeleriyle! Ardından Wall Street’i İşgal Et protestolarına destek geldi. Anonymous grubu “işgal et” protestolarına destek verene dek ana akım medyada görmezden gelinen o eylemler bardağı taşıran damla oldu. FBI peşlerine düştü. Bir kısmı yakalandı. Bir kısmı sırra kadem bastı.

Ancak ok yaydan çıkmıştı. Somut gerçeklikten olumlu pay alamayanlar internet üzerinden öfkelerini kusmaya, kendi doğrularını üretip onlara inanmaya-inandırmaya başladı. Birkaç politik hamle bu öfkeli kitleyi kendilerine fark ettirmeden manipüle etti. Sonuç: Sözde çocuk yiyen, genç kalmak için insan kanı içenlere karşılık ABD’yi yine eski güçlü günlerine döndürme sözü veren Trump’ın 2016 seçim zaferi!

2016-2020 dönemi bir yanda Trump’ın seçim öncesi verdiği radikal sözleri yerine getirememesi ile (ör. “Washington’daki bataklığı kurutacağım”, “Sizi asla yalnız bırakmayacağım”) diğer yanda ise Qanon adlı bir kullanıcının Trump’ın açıklamalarından önce neler söyleyeceğini ilan etmesiyle geçti (FuatAvni dönemini anımsayan kaldı mı?). Her ne kadar böyle bir sızdırmanın olmadığı, şahsen Qanon hesabından mesaj yazan(lar) tarafından açıklanmış olsa da kimse on(lar)a inanmadı!

Sonrası 6 Ocak! Büyük yıkım! Cahil kitle olasılıkla hala kendi doğrularına inanmaya devam ediyor. Bir farkla! Birbirlerini gaza getirme imkanları daha sınırlı. Ya da öyle görünüyor! Biraz eğlenmek için yola çıkan 2000’lerin ergenleri şimdi büyüdü! Pek çoğu (Sineklerin Tanrısı’ndaki gibi) karaya çıkan yetişkinleri görüp sadece kendilerini değil toplumu da ne hale getirdiklerini fark etmiş durumda!

Ne kadar günah çıkarsalar suçları bağışlanmaz! Pandora’nın kutusu açıldı bir kere! Post-Truth (gerçek-ötesi) dezenformasyon-mezenformasyon destekli büyümesini sürdürüyor. Şimdilik metin-fotoğraf-video klip formatında. Yapay zekâ destekli metaverse geldiğinde göz önünde üç boyutlu yaşanacak! Araçlar değişti kazananlarla kaybedenler değişmedi! Dün toprak-fabrika üzerinden sömürenler bugün aynı şeyi dijital mecralarda gerçekleştiriyor. Hem de herkesi suç ortağı yaparak!

Herkese Bilim Teknoloji Dergisi; “Dijital Kültür” Köşesi (Sayı 422 16.05.2024)

Yapay zeka sinirbilim alanındaki gelişmeleri kaç yıl geriden takip ediyor?

Netflix’te yayınlanan mini belgeselde Bill Gates’in nükleer enerji alanındaki girişiminden de bahsediliyordu. Yepyeni bir paradigma ile inşa edilecek santrallar yakıt olarak nükleer enerji atıklarını kullanmayı hedefliyordu. Ekonomik açıdan karlı olabilmesi için belli bir adette santral inşa etmek gerekiyordu ki pratikte bu yatırımı yapabilecek ve bu büyüklükte bir enerjiye gereksinim duyacak tek ülke vardı. Çin! Yıllarca süren dirsek temasının sonucunda tam Çin’i ikna etmişti ki Trump’ın imzaladığı ambargo projenin başlamadan bitmesine neden oldu.

O vesileyle ortaya çıkan bir gerçek de halen faaliyette olan (ve yeni inşa edilme sürecinde olan) nükleer enerji santrallarının 1960’larda kâğıt-kalemle yapılan hesaplamalar sonucunda üretilen bir modeli baz alıyor olmasıydı. Gates yeni bakış açısında kağıt kalem yerine bilgisayarı kullanan bir modele yatırım yapmak istiyordu. Ama ne bilgisayar? Bu işlemleri yapabilmek için bir süperbilgisayar firmasını satın almak zorunda kalmıştı bile! Kâğıt-kalemle yapılan hesaplamalara karşı ancak süperbilgisayarla yapılabilecek hesaplamalar.

Fortune websitesinde yayınlanan bir makaleye göre benzer bir durum yapay zekâ mimarisi için de geçerli. Günümüzün popüler yapay zekâ yazılımlarının baz aldığı “öğrenme” modeli sinirbilim alanında altmış-yetmiş sene öncesinin paradigmasına dayanıyor. Hala! Bir başka deyişle sinirbilim alanında 1960’lardan sonraki ilerlemeler henüz yapay zeka mimarilerine uyarlanabilmiş değil.

Ne kadar elma ile elma kıyaslaması tartışılır ama şöyle bir tespit var: Yetişkin bir insanın beyni günde bir elektrik ampülünün tükettiği elektriğin yarısını tüketirken, CharGPT Ocak 2023’te 175 bin insan beyninin tükettiği elektriği tüketmiş. Şimdilerde bu rakamın bir milyona yükseldiği söyleniyor.

Bu tablodan basitçe yapay zekâ yazılımlarının çalışma mimarisinin optimizasyona gereksinim duyduğu sonucu çıkarılabilir. Ancak bu optimizasyon daha çok veri ile daha çok algoritma eğitimi anlamına gelmiyor. Daha ziyade insan beyninin çalışma şekli konusunda sinirbilimcilerin son yarım yüzyılda katettikleri gelişmelerin yazılım dünyası tarafından öğrenilmesi ve yapay zekaya modellenmelerine tatbik edilmesi gereğini ortaya çıkarıyor. Aradaki fark büyük!

Pratikte bu dönüşüm ortaya ne çıkarır? Örneğin yapay zekanın insan iş gücünün pabucunu dama atmasını engelleyebilir mi? Tam tersi. Yeni paradigma ile geliştirilecek yapay zekâ algoritmalarının çok daha karmaşık işleri yüksek verimle yapma sürecini hızlandırabilir. Bir başka deyişle yapay zekanın kurbanı olacak iş kolları kümesi genişleyebilir, daha çok insan işsiz kalabilir.

Liberal bakış açısından irdelendiğinde kazanılacak para olduğu sürece piyasaya bir an önce en ileri özelliklere sahip araçlar sunmaya gerek yok. Satabildiğin sürece yenileme! Bu denklemi bozacak tek piyasa mutasyonu piyasaya yeni girmek isteyecek oyuncular. Bu çerçevede yeni paradigmayla modellenmiş yapay zekâ çözümlerini halen yol almış firmalardan değil de bugün adı hiç duyulmamış olanlardan beklemek daha doğru olacaktır.

Hem zaten dot.com balonundan beri teknoloji dünyasında şöyle bir etkileşim de var. Yarışta geri kalan devler farkı satın alarak kapatıyor. Bu isimsizler içinde dikkate değer başarı sağlayabilenlerin büyük çoğunluğunun hikayesi şirketin bu hantal devlerden birine satılmasıyla sonuçlanıyor. Yeni yapay zekâ şirketleri de bir istisna olmayacaktır!

Herkese Bilim Teknoloji Dergisi; “Dijital Kültür” Köşesi (Sayı 385 24.08.2023)

Musk Twitter’daki CEO’luk görevini bırakacağını açıkladı. Yerine “hangi aptal” geçecek?

Elon Musk Twitter’daki CEO’luk görevinden ayrılacağını açıkladı. Bunu yaparken de işine geldiğinde kullanmaktan hoşlandığı Latince deyimin işaret ettiği bilgeliğe sığındı: “Vox populi, vox dei”. Yani “halkın sesi, tanrının sesidir”. Nasıl mı? Twitter’daki CEO’luk görevini bırakacağını açıklamadan önce Twitter üzerinde bir anket başlattı ve insanlara görevi bırakayım mı diye sordu. Kısa süre içinde on yedi milyon kişi anketi cevapladı ve bunların %58’i “bırak” dedi.

Belli ki Musk, CEO’luk görevini bırakmayı zaten kafasına koymuştu. Yaptığı şey bir pazarlama faaliyetiydi. Böylece “eleştiriler nedeniyle bırakmak zorunda” kalmadı. “Twitter kullanıcıları istediği için” bu kararı almış oldu! Oysa özellikle amiral gemisi Tesla’nın son bir yıldaki kayıpları ciddi boyutlara ulaşmış, hisse senedindeki düşüş yüzde altmışı geçmiş durumda. Tesla yatırımcıları bir süredir gerek kapalı kapılar ardında gerekse de sosyal medyada “yurda dön!” çağrısında bulunuyor. Musk belki de eğlenceli sosyal medya dünyasını istemeye istemeye bırakmak ve Tesla’daki sıkıcı işine dönmek zorunda kalacak.

Ancak Twitter’daki aktif görevini bırakmak pek o kadar kolay olmayacak gibi. Anket sonuçlarına verdiği yanıtta Musk, “yerine geçecek kadar aptal birini” bulur bulmaz CEO’luk görevini bırakacağını açıkladı (her ne kadar bazı yorumculara göre aranan aptal çoktan bulunmuş durumda).

Musk’ın kısa süre içinde estirdiği fırtınanın Twitter’a etkileri nasıl olacak? Ortada milyarlarca dolarlık bir yatırım var. Musk 46 milyar beş yüz milyon doların 21 milyar dolarını cepten ödedi. 12,5 milyar doları Tesla hisselerini rehin göstererek buldu. 13 milyar dolarını ise Morgan Stanley yatırım bankasından borç olarak aldı.

Öte yandan Twitter her ne kadar 46,5 milyar dolarlık bir değere ulaşmış olsa da Tesla’nın yanında hala figüran kalıyor. Tesla’nın güncel pazar değeri Twitter’ın neredeyse on katı! O nedenle Tesla yatırımcılarının Musk’tan Twitter yerine Tesla’ya odaklanmasını istemesi oldukça doğal.

Yeni Twitter CEO’su kim olacak? Ortalıkta dolaşan bazı isimler var. Bunların başında Twitter’ın kurucusu Jack Dorsey geliyor. Bir süre önce Twitter’dan ayrılmıştı ve 2022 boyunca süren Musk-Twitter ilişkisinde Musk’ın Twitter’ı satın almasına olumlu bakmıştı. Dorsey’in son dönemdeki yorumlarına bakılırsa, Twitter’ın başına gelirse yapacağı şey belli gibi. Onu Web3 dünyasıyla uyumlu “yeni nesil” sosyal medya yapmak! Bu da kullanıcının ürettiği içeriğin sahibi olması ve bunu bir blokzinciri üzerinde kriptolu olarak ve merkeziyetsiz şekilde saklar hale gelmesi. Twitter’da Musk erozyonu yaşanırken pek çok kullanıcının geçiş yaptığı Mastodon uygulamasında olduğu gibi. Dorsey buna Web5 diyor. Web2 + Web3. Yani sosyal medya+blokzinciri. Ancak CEO olduktan sonra Musk’ın bazı kararları Dorsey’in de eleştirilerine maruz kaldı. Ayrıca kişilik yapısı açısından da Dorsey’in Musk ile anlaşması pek olası görünmüyor!

Gündemdeki diğer bir isim ise Musk’ın kankalarından Trump’ın damadı Jared Kushner! Trump’ın gelecek başkanlık seçimine girmesini yasaklayan bir karar çıkmazsa belki de Kushner Twitter CEO’su olabilir! Yoksa tüm bu Twitter curcunası Trump’ın yeniden başkan seçilmesini sağlamak için mi? (Not: 1.12.2022 tarihli yazımın son cümlesi şöyleydi: “Fransa ile finali oynayacak takım, aynı zamanda kupanın da şampiyonu olur”)

Herkese Bilim Teknoloji Dergisi; “Dijital Kültür” Köşesi (Sayı 352 29.12.2022)