Asi lider ‘blokzinciri-kripto’ da yenilmek üzere…

Kripto paralarla ilgili yasa meclise sevk edildi. Türkiye’nin yatırımcı çekebilmesi için OECD bünyesindeki FATF (Mali Eylem Gücü) değerlendirmesine göre halen yer aldığı gri listeden çıkması gerekiyor. Gri listeden çıkma şartlarından birisi de kripto paralarla ilgili bir yasa!

Kripto cüzdan sahipleri için yasa tasarısında vergi yok! Taslak metinde kamu yönetimine dolaylı yoldan gelir sağlayacak iki kalem yer alıyor. Tübitak ve SPK’ya yüzde birerden toplam yüzde ikilik ödeme. Bu ödemeyi Türkiye’de kripto para alım-satımı hizmeti sunan şirketler yapacak.

Tasarıda kripto para alım-satımı yapanlara yönelik olumlu bir yükümlülük de var. O da alım-satım işlerine aracılık yapanların kendilerine ait kripto paralarla müşterilerine ait olanların ayırt etme zorunluluğu. Buradan cüzdan sahiplerinin sıcak cüzdanları için bir saklama hizmeti müessesesi devreye gireceği anlaşılıyor. Tıpkı BIST borsasında olduğu gibi. Şimdiki yapının klasik borsa-hisse senedi sürecindeki karşılığı bir aracı kurum vasıtasıyla hisse senedi satın alındığında, bu hisse senetlerinin aracı kurumun kasasında saklanması gibi bir şey olurdu. Hatta daha da ötesi aracı kurum kendisi bir miktar hisse senedi satın alıp bir sermaye havuzu oluşturur ve müşterilerinin alım satım işlerini bu havuz üzerinden yapardı. Dara geldiğinde de havuzdaki hisse senetlerini nakde çevirip sırra kadem basardı. Saklama hizmeti sayesinde bal tutanın (kripto borsa şirketleri) kovanı alıp kaçması engellenmiş olacaktır.

Öte yandan ABD’de de kripto paralarla ilgili (birbirine zıt) iki önemli gelişme yaşanmakta. Birincisi Bitcoin tabanlı borsa yatırım fonlarına (ETF) izin veren uygulamanın yürürlükten kaldırılmasını öngören bir yasanın ABD meclisinden geçip başkanın onayına gönderilmesi. İkincisi ise Ethereum tabanlı ETF’lere de izin verilmiş olması. Biden daha önce öyle bir yasa önüne gelirse veto edeceğini açıklamıştı. Yasanın meclisin gündemine getirilmesi ve geçmesi klasik bankacılık sektörünün bir lobi zaferi olarak da değerlendiriliyor. Çünkü Şubat ayında verilen ETF izni bu bankaların da bu tür fonlar kurmasına izin vermiyordu. O nedenle bu kurumlar altı ayda 20 milyar dolarlık bir hacme kavuşan Bitcoin ETF dünyasını elleri kolları bağlı olarak izlemekle kalıyor. Onlara da sürece çomak sokmaya çalışmak kalıyor demek ki!

Felsefe-bilim-teknoloji. Teknolojinin doğru kullanımı için belki de bu üç evrenin içi dolu olarak idrak edilmesi gerek. Bir felsefeye dayanmayan, somut bir bilim üzerinde filizlenmeyen teknoloji belli ki kısa süreli, kişisel amaçlara hizmet eden olumsuz sonuç üretme potansiyeli yüksek bir araç durumuna düşmekten kendini kurtaramıyor. Blokzinciri-kriptopara teknolojisi belli bir felsefeden yola çıkarak geliştirilmişti. Merkeziyetsizleşme! İnsan emeğinin en somut ve likit göstergesi olan “para”nın aracıların elinden kurtarılması. Nasıl ki her birey emeğini kendinde tutabiliyorsa, parasını da bu aracılara gerek duymadan kendinde tutabilsin! Ama nasıl ki sosyo-ekonomik kıskaca alınan birey yüzyıllardır emeğini başkalarına vermek zorunda bırakılmakta; sömürülmekteyse, kripto paracıkları da (nihayet!) sömürülmeye başladı. ETF’ler bu sürecin ilk halkası. Kripto sömürü bu şekilde genişleyerek devam ederse, blokzinciri-kripto teknolojisi de kapitalist sanayi devriminin “devrik asi liderler” pavyonunda, bir gösteri nesnesi olarak, yerini alacak!

Herkese Bilim Teknoloji Dergisi; “Dijital Kültür” Köşesi (Sayı 424 30.05.2024)

Yapay zekâ alanında hem nitel hem de nicel olarak en iyi beceri kümesine sahip eğitim kurumumuz Boğaziçi Üniversitesi.

Türkiye’nin Ulusal Yapay Zekâ Stratejisi geçtiğimiz günlerde açıklandı. 2021-2025 dönemini kapsayan strateji dokümanında altı temel stratejik öncelik belirlenmiş. Bunlar sırasıyla şöyle:

• Yapay Zekâ uzmanlarını yetiştirmek ve alanda istihdamı artırmak
• Araştırma, girişimcilik ve yenilikçiliği desteklemek
• Kaliteli veriye ve teknik altyapıya erişim imkanlarını genişletmek
• Sosyoekonomik uyumu hızlandıracak düzenlemeleri yapmak
• Uluslararası düzeyde iş birliklerini güçlendirmek
• Yapısal ve işgücü dönüşümünü hızlandırmak

Bu altı temel amaca ulaşmak için toplam 24 alt amaç tespit edilmiş. Örneğin YZ uzmanları yetiştirmek için üniversitelerin bu alandaki eğitimini güçlendirecek alt hedefler mevcut. (“Amaç 1.2: Üniversitelerin YZ alanındaki akademik ve teknik kapasitesi geliştirilecek ve yeni programlar açılacaktır”).

Birinci amaç insana odaklanmışken ikincisi Ar-Ge ve inovasyon odaklı. Burada da YZ alanında yeni teknolojilerin üretilmesine destek olacak amaçlar kümesi var. Üçüncü amaç dijital toplumun temel dinamosu olacak “veri” ile ilgili olanları oluştururken, YZ’nin gelir dağılımındaki uçurumu kapatmada kaldıraç olarak kullanılmasını hedefleyen çalışmalar dördüncü grupta. YZ çalışmalarında uluslararası iş birliği beşinci kategoride. Son grupta ise kamu kurumlarında YZ dönüşümünü sağlayacak amaçlar sıralanmış.

Rapordaki bilgilere göre dünyada bugün altmışın üstünde ülke ulusal bir YZ stratejisine sahip. Her ülke kendi dinamiklerine göre bir strateji hazırlıyor. Türkiye’nin stratejisi de genel olarak “YZ’ye Giriş” kıvamında. Bazı iddialı hedefler yok değil. Örneğin 2025’te YZ’nin GSMH’ye katkısının %5 düzeyine çıkarılması, YZ alanında on bin lisans üstü öğrenci, elli bin istihdam yaratılması, Türkiye’nin YZ alanında ilk 20 ülkeden birisi haline getirilmesi gibi.

Strateji dokümanları, tanım gereği, konuyu üst düzeyde ve ana hatlarıyla ele alır. Daha önemlisi bu genel hedefleri ya da amaçları gerçekleştirmek üzere icra edilecek eylem planını oluşturan çalışmalar ve onların çıktılarıdır. Bu kapsamda bir senesi zaten bitmiş olan bu strateji dokümanındaki hedeflerin gelecek dört senede ne kadarının gerçekleştirileceği bütünüyle icracıların performansıyla doğru orantılı olacak.

Raporda yer alan Türkiye’nin durumu ile ilgili veriler incelendiğinde göze çarpan ilginç bir husus da var. Üniversitelerin YZ alanındaki nitel ve nicel çalışmalarına göre oluşturulmuş tablo (Sayfa 44, Şekil 15). Tübitak’ın hazırlamış olduğu bu tabloya göre hem nitel hem de nicel olarak YZ alanında en iyi beceri kümesine sahip eğitim kurumumuz Boğaziçi Üniversitesi. Bu da bir başka “post-truth” ya da “simülasyonun simülasyonu” halimize örnek olsa gerek. YZ alanında önde gelen bir üniversite. Aylardır rektör problemi yaşıyor, kapısında yüzlerce polis nöbet tutuyor. İçinde neredeyse yüz yaşına gelmiş kıdemli hocaları, bulundukları durumu protesto ediyor! Neden yukarıdakini aşağı çekmeye çalışmak yerine, aşağıdakileri yukarı çıkarmaya çalışmıyoruz?

Herkese Bilim Teknoloji Dergisi; “Dijital Kültür” Köşesi (Sayı 284 02.09.2021)

İnsanlığın belki de yüz senesi kaldı. Umulur ki bu sürede insanlık Mars’a kaçarak kurtulmayı denemekle kalmaz, yeni inorganik canlı formuyla bir arada yaşayacak şekilde kendisini geliştirmeye de çalışır.

12 Nisan 2018 Perşembe günü ODTÜ’de Türkiye’nin internete bağlanmasının 25. yılı bir konferansla kutlandı. 25 yıl önce Tübitak’ta, ODTÜ’de, Ege Üniversitesi’nde, İTÜ’de, Türk Telekom’da görevli olup da bağlantının kurulmasını sağlayan yöneticiler, akademisyenler, bilgi işlemciler ve konuklar konferansta hazır bulundu. Yapılan üç panelde internetin dünü, bugünü ve yarını mercek altına alındı. Geçtiğimiz aralık ayında yitirdiğimiz Mustafa Akgül hoca saygı ve minnetle anıldı.

İlk oturumda Türkiye’nin ağa bağlanma macerasında görev almış kişiler konuştu. Prof. Dr. Sıtkı Aytaç, Prof. Dr. Serhat Çakır, Prof. Dr. Nüzhet Dalfes, Prof. Dr. Kürşat Çağıltay ve Volkan Gazioğlu Türkiye’nin Bitnet/EARN sürecinden başlayarak internet bağlantısına nasıl geçtiğini, yaşadıkları deneyimleri aktararak paylaştı. İkinci oturumun teması internetin bugünüydü.

Murat Göçe, Filiz Yılmaz, Dr. Atilla Özgit, Ceren Ünal ve Rıdvan Uğurlu medya, teknik altyapı ve hukuki açılardan internetin bugün gelmiş olduğu noktayı irdeledi. Prof. Dr. Ufuk Çağlayan’ın moderatörlüğündeki üçüncü oturumda ise gelecekte internetin nasıl şekilleneceği masaya yatırıldı. Prof. Dr. Osman Coşkunoğlu ve Engür Pişirici ile birlikte gelecek öngörülerimizi paylaştık.

Konuşmamda altını çizmek istediğim olgular şunlardı: Internet gelecekte etrafımızı saran hava gibi olacak. Her yerde ve ücretsiz. Ancak tüm dünya ülkeleri interneti “ücretsiz” yapma konusunda aynı motivasyona sahip olmayabilir. Türkiye gibi yeni teknolojilerin kullanımını telekom şirketlerine para karşılığı lisans marifetiyle veren ülkelerde internet ücretli olmaya devam edecek gibi görünüyor.

Nesnelerin interneti ile daha da “akıllanan” eşyalar, yapay zeka çalışmalarıyla içlerine zeka şırınga edilen yazılım ve donanımlar aslında sanayi devriminin dördüncü halkasını değil yepyeni müstakil bir devrimi işaret ediyor: Dijital devrim!

Sanayi devrimi üç asal temele dayanıyordu : Teknolojik ayağında buhar makinesi, ekonomi ayağında liberalizm, siyasi ayağında ise Fransız Devrimi ile gelen temsili demokrasi. Görünürde refahtan herkesin pay almasını temin eden bu devrim, pratikte paylaşımın aristokrasiden oligarşiye geçmesini sağladı. Benzer şekilde dijital devrim de üç temele dayandırılabilir ve nihai amaç burada da refahın oligarşiden genele yayılmasını sağlayabilir. Bu üç temel; teknoloji bacağında dijitalleşme, ekonomi bacağında bitcoin ve kripto paralarla desteklenen paylaşım ekonomisi siyasi bacağında ise doğrudan, katılımcı demokrasiyi temin edecek blockchain (blok zinciri) altyapısı olabilir.

Her ne kadar reddetsek de insanlığın bir şeyler yapmak için sadece yüz yılı kalmış olabilir. Yoksa insan seviyesinin de üstüne çıkacak bir yapay zeka destekli yaşam formuna yenilebilir. Bu inorganik canlı formu insan ırkını o güne dek yaptıklarına bakarak toptan ortadan kaldırabilir ya da dünya üzerinde belli bir yerde (getto) yaşamaya hapsedebilir. Umulur ki insanlık Mars’a kaçarak kurtulmayı denemekle kalmaz, bu yeni canlı formuyla bir arada yaşayacak şekilde kendisini geliştirmeye de çalışır.

Herkese Bilim Teknoloji Dergisi; “Dijital Kültür” Köşesi (Sayı 109 – 27.04.2018)