Sanatın-edebiyatın her adımda ilerlemesi bir ön gereklilik mi?

Yapay zekanın iş gücünü ele geçirmesi artık bir zaman meselesi. Sıra bana ne zaman gelecek? Şimdiye dek bu konudaki iyimser yaklaşımlar iki şeye işaret ediyor: Birincisi insana gereksinim duyulacak yepyeni işlerin de ortaya çıkmasına neden olacak – ortaya çıkmaya başladı bile, bakınız sufle mühendisliği. İkincisi ise yaratıcılık ya da tasarım gerektiren işlerde hala insana gereksinim olacak!

Bu ikincisinin ömrü ile ilgili pek bir yorum yapılmıyor. Yapay zekâ hangi seviyeye gelirse gelsin yaratıcılık, tasarım becerileri gerektiren işleri insanlar yapmaya devam edebilecek mi? O insanlara günah değil mi? Ötekiler baba topraklarına dönüp doğal tarımla uğraşırken bunlar hala kapalı mekanlara tıkılı..

Sanatta ya da edebiyatta eleştirmenlerin gündeme getirdiği popüler konulardan birisi de kendini tekrar. Yazar bu kitabında ya da ressam şu tablosunda kendisini tekrar etmiş ise vay onun haline! Eleştirmenler derhal onun biletini kesiyor. Çünkü nedense sanatın sürekli ilerlemesi bir ön gereklilik. Bu tonda bir romanı geçen sefer de yazmıştın, neden aynısından bir tane daha yazdın ki? İlerleme olsun ama illa ki her sanatçının her eserinden de bu beklenmesin! Sanatsal ilerleme bir açıdan değerlendirildiğinde biyolojik mutasyon gibi. Hücrenin bin kuşak boyunca kendisinin tıpatıp aynısı çocuk hücre üretmesinden sonra bin birinci seferde ortaya biraz farklı bir çocuk çıkması gibi. O bin sefer boyunca değişiklik olmaması belki de hücre ile ortamın birbirilerine güçlü bağlarla bağlanmasını sağlamak için!

Geleceğin edebiyatçısı-sanatçısı da belki bir tür hibrit üretim sürecini icra ediyor olacak. Diyelim ki sanatçı öncekilerden farklı özellikler taşıyan bir üretimde bulunacak. Olumlu tepkiler alması durumunda onun dijital ikizi aynı yapıda farklı eserler üretmeye başlayacak. O sırada sanatçı herhangi bir üretim kaygısı olmadan biraz nefes alacak. Başka şeylerle uğraşacak belki. Sonra yeniden bir mutasyon evresine geldiğine karar verdiğinde, yine insan-üretim bir esere girişecek. Ve karşımıza yine öncekilerden farklı özellikler barındıran bir eser çıkacak!

Bu modele göre Dan Brown örneğin. Dijital Kale hadi olmadı Melekler ve Şeytanlar kitabından sonra şahsen hiçbir roman yazmamış olurdu. Çünkü diğerlerini yapay zekâsı dijital-dan-brown yazabilirdi (Her ne kadar Da Vinci Şifresi ile global başarı elde etmiş olsa da o bilinen dördüncü kitabıdır). Eğer çok hoşuna giderse, sonraki kitapların mekanları, kahraman isimleri gibi detayları d-d-b’ye kendisi verebilirdi. Ya da d-d-b romanı yazıp sunduğunda üstünden geçip, beğenmediği mekanları ya da isimleri değiştirebilirdi.

Bir süredir yoğun bir şekilde uyarı sinyalleri geliyor insanlara. Dijitalleşme ile birlikte o denli yoğun bir hayat yaşamaya başlandı ki insanlar artık nedenini bilmedikleri halde zihinsel olarak büyük bir yorgunluk hali yaşıyor. İsim bile takıldı buna: Tükenmişlik sendromu! Buna neden olan şeylerin ne kadar üretici ya da verimli olduğu bir yana. Ortada bir gerçek var: İnsan beyni, bu hıza alışık değil! Biraz ara vermesi lazım. Yaptıklarına, ettiklerine! Yapay zekâ geleceğin insanına böyle bir yaşam modeli temin etmek üzere tasarlanmayacaksa Sezen Aksu haklı çıkacak: “İşte biz o gün tükeneceğiz!”

Herkese Bilim Teknoloji Dergisi; “Dijital Kültür” Köşesi (Sayı 406 18.01.2024)

İnsan giderek kendi icat ettiği dijital dünyanın defolu malı konumuna düşüyor!

“Ver, kurtul!” anlayışı bir dönem Kıbrıs meselesinde yoğun şekilde gündeme gelmişti. Neyse ki ver-kurtulcuların isteği olmadı. Benzer bir ver-kurtul hali giderek başka bir alanda varlığını hissettirmeye başladı: Dijital teknoloji!

Japonya bu alanda bir strateji geliştirdi bile: Akıllı Toplum adını verdikleri bu modelde insanlara dijital teknolojiyle başa çıkma becerilerini öğretmenin giderek daha da zorlaşacağı tespiti var. O nedenle bireylerin gündelik hayatında kullanmak zorunda oldukları araçları akıllı hale getirme yolunu tercih ediyorlar. Japon toplumunun yaş ortalamasının giderek atması da bu stratejiyi destekleyici bir unsur!

At başı giden diğer iki dijital strateji belki de bir yerde bununla kesişecek. ABD merkezli dijital dönüşüm stratejisi de Avrupa merkezli Endüstri 4 stratejisi de zaman içinde nesneleri akıllı hale getirmenin insanın bilişsel kapasitesini artırmaktan daha ucuz ve kolay olduğunu öngörmüş durumda. O nedenle olacak insanı yetiştiren eğitim sistemine yatırım yapmak yerine daha ucuz ve akıllı yapay zeka ve/veya robot(umsu) üretme peşindeler. Keza insan beynini-bilişsel kapasitesini geliştirmek yerine tıp alanındaki iştah açıcı yatırımlar yaşlanmaya karşı icatlar yapmaya odaklı.

Bütün bunların üstüne tuz-biber olacak bir gelişme de pandemi ile gelen kemerleri sıkma, giderek zorlaşan çalışma koşulları çerçevesinde bireylerde ortaya çıkan tükenmişlik sendromu. Bu döngüye giren birey ya oyun alanını terk etmede buluyor çıkışı ya da kendine ve çevresine zarar verme potansiyeli yükseliyor. Otobüs şoförü kaza yapıyor, programcı hatalı kod yazıyor, üst düzey yönetici kurumunu-şirketini yüklü miktarda zarara uğratacak kararlar veriyor. İnsan giderek kendi icat ettiği dijital dünyanın defolu malı konumuna düşüyor!

İşin ilginci insanı defolu mal gibi gören de insan. Onun da bilişsel kapasitesi sınırlı. O da evine giderken bir kaza kurşununa kurban gidebilir. Onun da derisi pörsüyecek. Ve (ne kadar ilginçtir) o da ölecek!

Güç zehirlenmesini geniş kitleler politikacılara özgü bir özellik olarak görüyor. Politikacıların talihsizliği tanım gereği kamusal alan – özel hayat çizgisinin net olmaması. Onlar özel hayatlarında yapabilecekleri şeyi kamusal alanda (kamusal kaynaklarla) yapabilme hakkını kendilerinde buluyor. Kamu da onların özel hayatlarının her bir detayı üstünde hak sahipliği talep ediyor. Ultra zengin bireyler içinse güç zehirlenmesi bir tür doğal özellik. Dünyanın en zenginleri listesinde yer alan Bezos ya da Gates gibi kişilerin, dışarıdan bakıldığında görülen mazbut yaşamları alt üst olunca (bir başka deyişle eşleri için hayat artık dayanılmaz hale gelince) nasıl bir güç zehirlenmesi içinde yaşadıkları ortaya çıkıyor. Gates’in Microsoft’un yönetim kurulundan ayrılmasının gerisinde bile bir şirket çalışanıyla yaşadığı gönül ilişkisi olduğunu yıllar sonra öğreniyoruz.

Peki güç zehirlenmesi de bir tür defo değil mi? İşini öngörüldüğü gibi yapamayan ya da bilişsel kapasitesi yetmeyen insanı robotla, yapay zeka ile değiştirme konusunda zihni net olanlar, bu profildeki bireyler için de benzer bir talepte bulunmaya hazır mı? Robotların dünyası belki de daha ahlaklı olacak!

Herkese Bilim Teknoloji Dergisi; “Dijital Kültür” Köşesi (Sayı 277 15.07.2021)