Dikkat çekenler galip, dikkati çekilenler mağdur ya da kullanılmış!

Birisi çıkıp “Zamanında televizyon yayınlarının Türkiye’ye gelmesini beş sene geciktirmiştim” dese tepkiniz ne olurdu? Az bile yapmışsın mı derdiniz, iyi b.k yedin mi? Bu cümleyi zamanında Yalçın Küçük’ün söylediği rivayet edilir. 1960’lı yıllarda Devlet Planlama Teşkilatı’nda yönetici olarak çalışan, geçtiğimiz günlerde vefat eden Yalçın Küçük. En iyi ihtimalle doğru soruna yanlış teşhis. Kamuoyunu yönlendirme potansiyeline sahip hiçbir medya aracı bugüne dek ıskalanmadı; cilalandı, dolaşıma çıkarıldı. Dün gazete, radyo, televizyon (ana akım medya). Bugün internet, sosyal medya (yeni medya).

Ama yeni medyacılar, ana akımcılardan daha dürüst çıktı. Tuzları kuruduktan sonra bile olsa, günah çıkarmayı bildiler. Like tuşunu icat eden, sosyal medyayı devasa bir reklam geliri üreten sağmal ineğe çevirmeyi akıl eden, YouTube’daki “bunu izlediysen bunu da seveceksin” algoritmasını geliştirenler, önlerine konan kameranın karşısına geçip “iyi bir şey yapmadık” demekten de çocuklarının eline akıllı telefon ya da tablet vermediklerini itiraf etmekten de kaçınmadılar. Bu itiraflar, teknolojinin kendisini değil, onun hangi teşviklerle çalıştığını gözler önüne seriyor: Dikkat ekonomisi! Basit tanımıyla, insanın sınırlı dikkatini ölçen, yönlendiren ve paraya çeviren bir sistem. (Yakın gelecekte günah çıkaranlar ordusuna yapay zekacılar da katılırsa şaşmamalı).

Bir medya aracını topyekun yasaklamak son tahlilde bireyin de toplumun da ilerlemesini engellemekten öte bir işe yaramaz. Özellikle de sınırların ortadan kalkıp “global köy” haline gelen günümüz dünyasında. Ancak bu, medya üretiminde ve kullanımında hiçbir ölçü tanımamak anlamına da gelmez. Sorumluluk var, sağduyu var. Bağıra bağıra duyuralım bu dünyada benden-bizden başka “öteki” de var! Benim gibi-bizim gibi olmayanlar da var! Bireysel ya da toplumsal yaşamın bir ölçüsü olduğu gibi, medya kullanımının da bir ayarı olmalı. Fakat iş ayar vermeye gelince sorun da baş gösteriyor: Ölçüyü kim belirleyecek? Devlet mi, piyasa mı, platform mu, yoksa bireyin kendisi mi?

Avustralya’nın (çeşitli engelleme girişimlerine rağmen) sosyal medya erişimine yaş sınırı getirmesi bir domino etkisi yarattı. Pek çok Avrupa ülkesi (Türkiye dahil) benzer yasalar için hazırlık yapıyor(*). Zararın neresinden dönülürse kâr. Şu artık net: Erken yaşta sosyal medyaya maruz kalmak bireyin gelişimini olumsuz etkiliyor. Geçtiğimiz günlerde ABD’de bir mahkeme popüler sosyal medya sitelerini bir kullanıcısına milyonlarca dolar tazminat ödemeye mahkum etti!

Nedeni araçta aramak ile yapıda aramak aynı şey değil. Sorun araçta değil, araçların üzerinde çalıştığı teşvik mimarisinde. Daha fazla etkileşim, daha fazla süre, daha fazla veri… Bu üçlü, platformların görünmez anayasası haline geldiğinde, içerik doğal olarak uçlara savruluyor. Aşırılık dikkat çekiyor, dikkat çekenler kazanıyor. Dikkati çekilenlerse ya mağdur oluyor ya da kullanılmış!

Yasaklar semptomu bastırabilir ama nedeni ortadan kaldırmaz. Tersine, daha derin bir soruyu görünmez kılabilir: Dijital toplumda birey, kendi dikkatinin sahibi midir, yoksa onun kiracısı mı? Belki de asıl odaklanılması gereken husus medya aracının bireyi ve toplumu nasıl yoğurup şekillendirdiği, onu ne yöne doğru savurduğu. Dün ses etmesin diye televizyonun önüne oturtulan çocuklar, bugün ses etmesin diye çocuklarının eline tablet veriyor! Beş dakikalık huzurun bedelini küçük canlar ödüyor!

(*) İlgili yasa 1 Mayıs 2026’da Resmi Gazete’de yayınlanarak yürürlüğe girmiştir

Herkese Bilim Teknoloji Dergisi; “Dijital Kültür” Köşesi (Sayı 518 24.04.2026)

Bilişim sektörü turizmin ancak yarısı ediyor çünkü diziler uzun bakışlar ve kısa konuşmalardan oluşuyor!

TÜBİSAD (Türkiye Bilişim Sanayicileri Derneği) Başkanı (değerli dostum) Mehmet Ali Tombalak, geçen hafta HBT’de yayımlanan mülakatında Türkiye’nin bilişim sektörüne dair önemli tespitlerde bulundu. Ülkemizde bilişim sektörü, 30 milyar dolar seviyesinde bir büyüklüğe sahip ve bu rakam, turizm sektörünün ancak yarısına denk geliyor. İhracat açısından ise Kayseri’nin bile gerisinde kalıyoruz.

Son 50 yılda bilişimde birçok fırsatı kaçırdık. Önce bilgisayar, ardından internet ve sosyal medya trenleri elimizden kaydı gitti. Şimdi ise önümüzde bulut bilişim, yapay zeka, blokzinciri ve metaverse gibi yeni dijital trenler var. Ancak mevcut gidişata bakılırsa, onları da kaçırmamız an meselesi. Peki neden?

Dijital dönüşümü ıskalayan zihniyetin kökeninde sosyokültürel alışkanlıklarımız olabilir mi? Popüler yerli dizilerimize baktığımızda, düşünceden çok duygulara odaklanıldığını görüyoruz. Diyaloglar kısa, sorgulama yok, iletişim zayıf. Örneğin, bir kadın sevdiği adamın başka bir kadınla konuştuğunu görünce hiçbir şey sormadan onu hayatından çıkarabiliyor. Düşünmek, analiz etmek yerine sadece hislere ve başkalarının söylediği kulaktan dolma bilgilere dayanıyor. Çünkü hâlâ “Başkaları ne der?” kaygısı, akıl yürütmenin önüne geçiyor. Akıl değersiz, başkaları çok muteber!

Bu bakış açısı, tipik bir feodal tarım toplumu refleksi. Yapımcılar, uzun süreli dizileri daha kazançlı gördüklerinden bu döngüyü devam ettiriyorlar. Türkiye’de dizilerin süresi, dünya ortalamasının en az iki katı. Sektör, kâr etmeyi ancak böyle mümkün görüyor. Yani, ekonomik kaygılar ve reyting ölçüm sisteminin belirlediği izleyici profili, belki de toplumu düşünce temelli bir yapıya evrilmekten alıkoyuyor. Enflasyon hem bundan besleniyor hem de bunu körüklüyor! Kim yüzde bir iki kar marjı ile iş yapmak ister?

Benzer bir durum teknoloji yatırımlarında da yaşanıyor. Türkiye’de bilişim ve teknolojiye stratejik bir yatırım gözüyle bakılmıyor. Bilgiye değer ancak kriz anlarında, yani acil bir ihtiyaç hâlinde veriyoruz. Doktorlar uzun saatler boyunca düşük ücretlerle çalışırken kimse ilgilenmiyor ama hastalandığımızda onlardan mucize bekliyoruz. Mucize gerçekleşmediğinde ise onları marizlemekten geri kalmıyoruz! Aynı şekilde teknoloji de altyapı olarak değil, anlık kurtarıcı bir araç olarak görülüyor.

Teknolojiye yatırım yapan sektörler de bu hatalı bakış açısının bir parçası oldu. Teknolojiyi lojistik bir araç yerine rekabet avantajı sağlayan bir figür olarak değerlendirdiler. Donanımları ithal edip, yazılımları kendi bünyelerinde geliştirmeye çalıştılar. Pazarlama ve satış ekipleri ise altyapı eksikliklerini bahane ederek düşük performanslarını meşrulaştırdı. Sonuç olarak, ülkemiz hem bir teknoloji çöplüğüne döndü hem de başka ülkelerin Ar-Ge’sine ithalat yoluyla kaynak aktarmaya başladı.

Sosyokültürel anlamda çağın gerisinde kalmamızın nedenleri siyasi ya da ekonomik olabilir. Bir siyasetçi daha fazla oy alsın, bir iş insanı daha çok para kazansın. Ve toplum, onların tatmin olmasını beklerken yerinde saymak zorunda bırakılsın. Belki de bu yüzden, hızlı dijital trenlere binip ilerlemeye-kalkınmaya bir türlü sıra gelmiyor.

Herkese Bilim Teknoloji Dergisi; “Dijital Kültür” Köşesi (Sayı 464 14.03.2025)

Yapay zeka yatırımları insanın doğru ile kavgasını bitirebilir mi?

Avrupa, ABD ve Çin’in gerisinde kalmamak için kolları sıvadı. Şubat ayı içinde Paris’te yapılan zirvede gelecek yıllarda yapay zeka için 150 milyar dolarlık yatırım yapılması konusunda pek çok büyük şirket anlaşmaya vardı. Macron ABD’nin yarım trilyon dolarlık Stargate projesine benzer bir projeye Fransa’nın 109 milyar dolar yatıracağını duyurdu. Bu proje temel olarak yapay zeka sistemlerinin verimli ve hızlı çalışmasını sağlayacak ileri teknoloji veri merkezlerinin kurulmasını hedefliyor.

Avrupa bu yatırım kararlarıyla yapay zeka alanında ABD veya Çin’e yetişemese de olasılıkla farkın açılmasını engelleyecektir. Bu da ekonomik ve siyasi sorunlarla boğuşan kıtanın kendi mütevazı yapay zeka yolculuğu için tatminkar olmasa da bir ilerleme anlamına gelecektir. Türkiye’nin genel hatlarını çizdiği yapay zeka stratejisi de olasılıkla durup durup birden şahlanarak farkı kapatmaya çalışacaktır. Avrupa da sonuçta pek farklı bir şey yapmıyor. Belki tek fark yatıracakları para miktarı.

Türkiye’de hemen her şey çoğunlukla politik söylem üzerinden değerlendirilmekte. İş bilim ya da teknolojiye geldiğinde de pek bir fark yok. Birisi DeepSeek gibi mucizevi bir iş başarmadığı ya da icat çıkarmadığı sürece radara girmeyecektir. Tabii o süreçte her türlü yatırımı kendisi yapması ve kamusal destek talep etmemesi yararına.

Eskiden Türkiye küçük Amerika olacak diye böbürlenilirdi. ABD’nin yeni federal yönetiminin yaptıklarına bakılırsa Türkiye’yi bir simülasyon ortamı gibi değerlendirdikleri bile söylenebilir. Türkiye’de artık kanıksanmış çeşitli süreçler yeni Amerikan yönetiminde “yeni uygulama” olarak gündeme geliyor. En son Musk tek bir kalemde federal kamu harcamalarından milyarlarca dolarlık tasarruf yaptıklarını ilan etti. Medyanın hesap detaylarında bir hata yapmış olduğunu tespit etmesi üzerine (sekiz milyon dolarlık bir kalem tabloya sekiz milyar olarak eklenmiş) bu hata düzeltildi ama ana toplama etkisi değiştirilmedi. Tasarruf yapılan kalem 8 milyon dolarlık bir iş ama ilan edilen toplamda 8 milyarlık tasarruf etkisi yapmış gibi lanse ediliyor. Matematik bilmeyen ortalama bir Amerikalı için ne fark eder? Varsın eğitimli Amerikalı yuh çeksin!

Eskiden matematikte “bir istisna bile fazla” idi. Doğruluk kümenin tamamı için geçerli olmalıydı ya da ona doğru denemezdi. Şimdi doğruluk seçici. Bu seçicilik sadece doğruluk-yanlışlık ile sınırlı da değil. Örneğin liyakat ya da adalet söz konusu olduğunda da seçicilik kendini göstermeye başladı. Kamu otoritesine güvenmeyen bir toplum, yeni bir kanun karşısında tepki gösterebiliyor. Oysa kanunun içeriği incelendiğinde olumsuz ya da dengesiz bir şey olmadığı tespit edilse bile. Peki yine de o toplum neden böyle bir tepki gösteriyor? Cevap seçicilikte. Eğer o kanun herkese uygulanmayacaksa sadece işine gelince tatbik edilecekse bunun demokrasi ile çelişmemesi söz konusu olamayacaktır.

Sosyal medyada en dertli hususların başında örneğin dezenformasyon-mezenformasyon geliyor. Yani halkı bilerek ya da bilmeyerek yanlış içerikle olumsuz yönde tahrik etmek, yönlendirmek. Bu tür yalan-yanlış haber-bilgi yayan kişiler ya da kurumlar belli bir kriter çerçevesinde elekten geçiriliyorsa o zaman böyle bir yasaya sahip olmanın bir anlamı da kalmıyor. O zaman da Musk sekiz milyon yerine sekiz milyar demede sakınca görmüyor!

Herkese Bilim Teknoloji Dergisi; “Dijital Kültür” Köşesi (Sayı 462 28.02.2025)

Hakikat artık yapay zeka aracılığıyla mı köreltilecek?

Sosyal medyada yapay zeka etkisi şimdiye dek ağırlıklı olarak içerik yönlendirme amacıyla kullanıldı. Şu videoyu izlediysen bunlar da ilgini çekebilir. Şu içerikleri beğendiysen o halde dur sana şu şu içerikleri de göstereyim. Gibi. Şimdi giderek yükselen yeni bir kullanım alanı baş gösterdi. İçerik üreticisi olarak yapay zeka!

Mekanik Türk modeli ta 2016’lara dek gidiyor. Trump’ın ABD başkanlığını kazandığı seçimlerde Amerikalı küskün seçmenler kendileri gibi birileriyle etkileşim kurduklarını zannederken aslında inceden inceye onları yönlendirme amacıyla görevlendirilmiş insanlarla iletişim içindeydi. Yaklaşık on sene sonra neyse ki yapay zeka imdada yetişti. Artık bu tür manipülasyonlar için insan trol ordusu kurmaya gerek yok!

Eskiden profil resmi standart yumurta olan var olmayan takipçiler satın alınabiliyordu. Şimdi daha gelişmişleri satın alınabilecek. Her gün görevlendirilmiş olduğu hesabı-kişiyi yüceltecek içerikleri kendi kendine üreten yapay zeka sosyal medya kullanıcıları sosyal medyanın gündemini oluşturacak. Bu içeriklerin yapay zeka üretimi olduğunu fark etmeyen insan kullanıcılar da bu içeriklere inanacak! İnsanların neye inanıp neye inanmayacağını tespit etmek zaten zor değil. Facebook bunu yıllar önce birkaç yüz beğeni mesajını inceleyerek tespit edebilmişti. Bu yapay zeka trollerin yapacağı basitçe o kişileri güdüleyecek detayları barındıran içerikler üretmek. Koyu Fenerbahçeli birisinin duvarına her gün “En Büyük Fener” temalı içerik yollayan birisi varsın yapay zeka olsun.

İnsan seviyesine ulaşacak yapay zekadan korkuluyor. İnsanlığın başına dert açacak diye. Oysa insanlık olasılıkla buna fırsat vermeyecek. Kölesini, GPT gibi günümüz dar yapay zekaları, kitleleri yönlendirmede kullanacak. İnsanlığın başına insanın kendisi bela olacak. Her zaman olduğu gibi.

Sosyal medyanın en büyük tehlikesi hakikati değersizleştirmesi. Bu o denli ivmelendi ki sıradan insan için bu durum sosyal medyanın dışına da taştı. Gündelik hayatta sıradan insanın kendi cahilliğini bilgeliğin en üst seviyesi olarak görmesi ve ona göre davranması yaygınlaşıyor. Daha nesnenin ya da kavramın adının ne olduğunu bilmiyor. Ağzında bir şeyler geveliyor. Birisi düzeltmeye çalıştığında da “Aman canım! Anladın sen işte ne demek istediğimi” diyebiliyor. Türkiye’nin başkenti Unkoru şehrimizdir diyor mesela. Ankara olmasın diye düzeltilince de “ha Unkoru ha Ankara ne fark eder?” diye pişkin cevabını yapıştırıyor!

Çok şey fark eder!  Ama Ankara için değil! Senin için! Başkentimizin adının Ankara olduğunu bilmiyor da ona benzer bir isimle onu anıyorsan, bu bir şey öğrenme sürecini kendi isteğine ve algı kapasitene indirgemişsin demektir. Sonra birisi çıkar Türkiye’nin başkentinin maazallah bambaşka bir ülkenin bambaşka bir şehri olduğunu sana inandırır! Sonra da seni parmağında oynatır! İlkokul seviyesindeki enformasyonu öğrenme zorunluluğunun kişisel özgürlük kavramına kurban edilmesi ne kadar doğru?

Belli ki toplumların önem verdiği konular haricinde diğer alanlarda isteyen istediği bilgiyi-fikri nesnel doğru olarak kabul edebilir. Başına da bir şey gelmez! Ama o kırmızı çizgilerden birisine bas hele! Bak bakalım sana dünyanın kaç bucak olduğunu öğretiyorlar mı öğretmiyorlar mı? Peki toplumların önem verdiği konular listesini kim güncel tutmalı? Politikacılar mı, kanaat önderleri mi?

Herkese Bilim Teknoloji Dergisi; “Dijital Kültür” Köşesi (Sayı 455 10.01.2025)

Asi lider ‘blokzinciri-kripto’ da yenilmek üzere…

Kripto paralarla ilgili yasa meclise sevk edildi. Türkiye’nin yatırımcı çekebilmesi için OECD bünyesindeki FATF (Mali Eylem Gücü) değerlendirmesine göre halen yer aldığı gri listeden çıkması gerekiyor. Gri listeden çıkma şartlarından birisi de kripto paralarla ilgili bir yasa!

Kripto cüzdan sahipleri için yasa tasarısında vergi yok! Taslak metinde kamu yönetimine dolaylı yoldan gelir sağlayacak iki kalem yer alıyor. Tübitak ve SPK’ya yüzde birerden toplam yüzde ikilik ödeme. Bu ödemeyi Türkiye’de kripto para alım-satımı hizmeti sunan şirketler yapacak.

Tasarıda kripto para alım-satımı yapanlara yönelik olumlu bir yükümlülük de var. O da alım-satım işlerine aracılık yapanların kendilerine ait kripto paralarla müşterilerine ait olanların ayırt etme zorunluluğu. Buradan cüzdan sahiplerinin sıcak cüzdanları için bir saklama hizmeti müessesesi devreye gireceği anlaşılıyor. Tıpkı BIST borsasında olduğu gibi. Şimdiki yapının klasik borsa-hisse senedi sürecindeki karşılığı bir aracı kurum vasıtasıyla hisse senedi satın alındığında, bu hisse senetlerinin aracı kurumun kasasında saklanması gibi bir şey olurdu. Hatta daha da ötesi aracı kurum kendisi bir miktar hisse senedi satın alıp bir sermaye havuzu oluşturur ve müşterilerinin alım satım işlerini bu havuz üzerinden yapardı. Dara geldiğinde de havuzdaki hisse senetlerini nakde çevirip sırra kadem basardı. Saklama hizmeti sayesinde bal tutanın (kripto borsa şirketleri) kovanı alıp kaçması engellenmiş olacaktır.

Öte yandan ABD’de de kripto paralarla ilgili (birbirine zıt) iki önemli gelişme yaşanmakta. Birincisi Bitcoin tabanlı borsa yatırım fonlarına (ETF) izin veren uygulamanın yürürlükten kaldırılmasını öngören bir yasanın ABD meclisinden geçip başkanın onayına gönderilmesi. İkincisi ise Ethereum tabanlı ETF’lere de izin verilmiş olması. Biden daha önce öyle bir yasa önüne gelirse veto edeceğini açıklamıştı. Yasanın meclisin gündemine getirilmesi ve geçmesi klasik bankacılık sektörünün bir lobi zaferi olarak da değerlendiriliyor. Çünkü Şubat ayında verilen ETF izni bu bankaların da bu tür fonlar kurmasına izin vermiyordu. O nedenle bu kurumlar altı ayda 20 milyar dolarlık bir hacme kavuşan Bitcoin ETF dünyasını elleri kolları bağlı olarak izlemekle kalıyor. Onlara da sürece çomak sokmaya çalışmak kalıyor demek ki!

Felsefe-bilim-teknoloji. Teknolojinin doğru kullanımı için belki de bu üç evrenin içi dolu olarak idrak edilmesi gerek. Bir felsefeye dayanmayan, somut bir bilim üzerinde filizlenmeyen teknoloji belli ki kısa süreli, kişisel amaçlara hizmet eden olumsuz sonuç üretme potansiyeli yüksek bir araç durumuna düşmekten kendini kurtaramıyor. Blokzinciri-kriptopara teknolojisi belli bir felsefeden yola çıkarak geliştirilmişti. Merkeziyetsizleşme! İnsan emeğinin en somut ve likit göstergesi olan “para”nın aracıların elinden kurtarılması. Nasıl ki her birey emeğini kendinde tutabiliyorsa, parasını da bu aracılara gerek duymadan kendinde tutabilsin! Ama nasıl ki sosyo-ekonomik kıskaca alınan birey yüzyıllardır emeğini başkalarına vermek zorunda bırakılmakta; sömürülmekteyse, kripto paracıkları da (nihayet!) sömürülmeye başladı. ETF’ler bu sürecin ilk halkası. Kripto sömürü bu şekilde genişleyerek devam ederse, blokzinciri-kripto teknolojisi de kapitalist sanayi devriminin “devrik asi liderler” pavyonunda, bir gösteri nesnesi olarak, yerini alacak!

Herkese Bilim Teknoloji Dergisi; “Dijital Kültür” Köşesi (Sayı 424 30.05.2024)

Demesi kolay yapması zor geliyorsa bir sıkıntı var demektir.

17 Mart Pazar akşamı oynanan Trabzonspor-Fenarbahçe lig maçı sırasında ve sonrasında yaşanan olaylar gündemin yeniden futbola odaklanmasına neden oldu. Öncelikle şu tespiti yapmak çok mu hatalı olur? Ne kadar çok olmamışlık, hamlık, beceriksizlik o kadar çok kamuoyu dikkati çekmek, gündeme yön vermek!

Futbol ülkemizde kamuoyunun en çok odaklandığını alanlardan. Hem bir parçası olmak kolay hem de herhangi bir bilgi sahibi olmadan ahkam kesmesi. Son yıllarda dünyanın her yerinde sosyal medyanın ve politik atmosferin ivmelendirmesiyle güç ve itibarını artıran nesnellikten uzak, gerçek-ötesi (post-truth) bakış açısı bu tür popüler toplumsal konuların yanlış yönde ilerlemesine de katkı sağlıyor.

Örneğin pazar akşamı oynanan maçın ikincisi yarısında Trabzonspor kulübesinin yapamadığını tribünler yaptı. İkinci yarıya 2-0 önde başlayan konuk takımı her fırsatta yabancı madde yağmuruna tutarak korkuttular, oyuncuların konsantrasyonunu bozdular. Sahaya su dolu pet şişe, plastik bardak, maytap vs. atmak futbol oyununun doğal bir parçasıymış gibi davranan orta hakemin otorite odağı olmaktan uzak tavrı tribünleri daha da cesaretlendirdi. Hatta önlerindeki yan hakemin dibine patlayıcı madde bir attılar. Orta hakem bu tecavüze bile tepki gösteremedi. Örneğin hakem dörtlüsünü soyunma odasına çekip, ev sahibi takım sorumlularına bu iş böyle devam ederse maçı iptal edebileceği sinyalini veremedi.

Sufilerin nefsi emmare dedikleri, adaleti-eşitliği dikkate almadan sadece kendi çıkarını düşünen ve bunun için de hiçbir kural, edep vs. tanımayan bu anlayış sonunda neredeyse galip geliyordu. Maç 2-2 beraberliğe ulaştı. Trabzonspor biraz daha teknik ve taktik enerjiye sahip olsa maçı kazanacak golü bile atabilirdi. Ancak ilahi adalet gölgelenmiş maçı yeniden aydınlığa çıkardı ve konuk takım attığı üçüncü gol ile sahadan galip ayrıldı.

Maç sonunda onca gerilimin ardından sahanın ortasında kazanma sevincini yaşama hakkı yokmuş gibi konuk takım oyuncularını linç etmek üzere sahaya giren taraftar ise tablonun bambaşka bir boyuta taşınmasına neden oldu.

Tüm bu olayların ardından federasyon değişsin, yabancı hakem gelsin gibisinden deva olmayacak çözüm alternatifleri önerilecektir. Bu pansumanların hiçbiri yaranın kalıcı olarak geçmesini sağlamaz. Çünkü futbol da geniş kamuoyunu etkileyen diğer toplumsal konular gibi bireyleri etkileme gereksinimi olan güç odaklarının kontrolü altında. Eskiden tüm mazeret kaynaksızlığa bağlanıyordu. Kulüplerin geliri az. Altyapılar eksik. Şimdi bu iki sorun da aşılmış durumda. Ancak sorunlar bin misli arttı. Çünkü kaynak arttıkça ondan istifade etmek isteyenler de çoğaldı.

Bireye değer vermeyen, onu siyasi ya da kişisel çıkarları için bir araç olarak gören yönetim anlayışı. Bilgiye değer vermeyen, “öteki”ne saygı duymayan bir toplumsal yapı. Bunlar olduğu sürece bu tür konular çözüme kavuşmayacaktır. Samimi olarak çözüm isteyen var mı o da tartışılır! Konunun içindeki her kişi ya da kurum kendisinden başka herkesin değişerek sorunun çözüleceğini varsayıyor. Önce kendini değiştirmekle işe başlamak “aptallık” olarak değerlendiriliyor. Onca kaynak aktarmış, stadyum yapmış, vergi borcu silmiş kamu yönetimi gerektiğinde kendisine istisna yapılmasını talep ediyor. Özelde futbol genelde ülke sorunlarının gerçekten çözülmesi için yola belki de şu düsturla çıkılmalı: Bir istisna bile fazladır!

Herkese Bilim Teknoloji Dergisi; “Dijital Kültür” Köşesi (Sayı 416 28.03.2024)

Yapay Zeka yasası gerekli mi? Kardelen Yüksel’in haberi haber Global’de!

Yapay Zeka Yasası Gerekli mi? (Kardelen Yüksel, HaberGlobal)

Nedim’in şiirindeki sevgilinin cinsiyeti ne?

Vargas maçtaki 41. kişisel sayısı için yükseldiğinde Sırpların o smacı çıkaramayacağı belliydi! Birkaç gün sonra bir kadının toplu taşıma aracında bizi lezbiyen yapamayacaklar diye bağırarak sinir krizi geçirmesi ise düşündürücü. Yüzyıllardır bu topraklardaki oğlancı erkekler, erkek nüfusunu homoseksüel yapabilmiş mi ki bir kadın tüm kadınları bir insan ömrü süresi içinde lezbiyen yapabilsin! Alakasız!

Biraz araştıran, Osmanlı tarihindeki oğlancılığın boyutlarını kolayca öğrenebilir. Bugün yaşayanların büyük bir kısmı bu diyarların böyle bir geçmişe sahip olduğunu bilmiyor (ya da hurafe sanıyor) olabilir. Ama bilen biliyor ve bilinenler uydurma değil; belgeli. Osmanlı döneminde yazılmış şiirler-kitaplar, çizilmiş minyatürler, hamam tarifeleri, vesikalar somut delil olarak arşivlerde duruyor.

Örneğin Nedim’in ne dediği anlaşılmayan ama bir vesile ile okumuş herkesin belleğinde yer etmiş olan “gülelim, oynayalım kam alalım dünyadan” ya da “gidelim serv-i revanım, yürü Sadabad’a” dizelerinin de yer aldığı şiirinde hitap ettiği sevgilinin cinsiyeti acaba nedir? Cuma namazına gidiyoruz diye annenden izin al, bir gün de feleğe uyalım, gizli yollardan iskeleye varalım da Sadabad’a gidelim diyor mesela. Kadınların Cuma namazına gittiği görülmüş mü?

Tabii bu çelişkiyi ortadan kaldıracak olası bakış açıları da yok değil. Örneğin bazı haklar herkes için değil, belli kişi ya da zümreler içindir ayrımcılığı kabul edilirse ortada çelişki melişki kalmaz. Normal vatandaş hayatını (dini ya da dünyevi) en ağır şartlar ve kurallar altında yaşasın. Ama eli biraz para, sıfatı biraz mevki görmüş olanlar bazı istisnalara sahip olsun! Sadece demokrasi ve insan haklarının olduğu ülkelerde değil bellidir ki Allahın dininde de bireyler-kullar arasında böyle bir ayrımcılık söz konusu olamaz. Camiye namaza giden her müslümanın imamlık yapabilecek kadar eşit olduğu bir dinde hem de!

Vargas’ın devşirme olduğunu ağzına alanlar ise şanlı Osmanlı tarihini hiç mi hiç bilmiyor. Söylesinler hele kaç tane padişahın annesi müslüman bir ailenin kızı olarak dünyaya gelmiş? Yeniçeri ocağında kaç tane müslüman aileden doğma erkek varmış? Osmanlıyı imparatorluk haline getiren biraz da üç kıtaya yayılmış topraklarındaki kozmopolit yapıyı yönetme dinamiğine sahip olabilmesi. Kimden eş, kimde asker, kimden vezir olacağını iyi analiz etmiş. Yıkılması ise basit bir nedene bağlı: Onu imparatorluk haline getiren feodal yapıdan, batıda icat edilen yeni dünya düzenine (sanayi) dönüşememiş olması. Bu sadece Osmanlı’ya özgü bir sorun değil. Kendi devrinde aynı paradigma tutulmasını yaşayan diğer feodal imparatorlukların da kaderi benzer olmuş.

Kuhn’un bilimsel devrimler için öne sürdüğü paradigma olgusunun toplumsal izdüşümü. Gücün nereden geliyorsa, ona dört elle sarılırsın. Ondan daha güçlü bir şey icat edilirse de gücünün kaynağı ile birlikte sular altında kalırsın! Apple iTunes ile müzik dünyasını internete-dijitale taşırken plak endüstrisinin başına gelen de buydu!

Vuruşmaya devam eden ancak henüz sular altında kalmayan, şimdiye dek o vuruşmayı kendi dinamizmini korumak için kullanan tek bir şey kaldı: Kapitalist sanayi toplumu! Düşmanını daha yakın tuttuğu için sırtı yere gelmedi ya yok olup gittiğinde ardından bakıp onu anımsayan bir kişi bile kalmamış olacak!

Herkese Bilim Teknoloji Dergisi; “Dijital Kültür” Köşesi (Sayı 388 14.09.2023)

Hiç olmayı tercih etmek zorunda kalmak!

M.S.G. İçin

Yaşamı boyunca pek çok fotoğraf karesinin içine girmiş, ama o kareleri inceleyenlerin gözünden kaçmayı başarmış kaç kişi vardır? Acaba köylü çekingenliği miydi? Yoksa genç yaşta yaşadığı trajedi mi? (Faşistler onu öldürmek için baba ocağını basar ve annesi dahil evdekileri öldürürler – kendisi tesadüfen o gece evde değildir!) Çok şey olmak isteyip, gölgelerin içinde hiç olmayı tercih etmek (zorunda kalmak)!

Dik başlılık çocukluktan gelme. Babasının kucağında treni gözlemektedir. Tren gelir, Atatürk’ün bulunduğu kompartıman tam da bunların önündeyken durur. Atatürk pencereden onun yanağını okşar, “Benim adım Mustafa, senin adın ne?” diye sorar. Kucaktaki minik, sert bir ses tonuyla “Benim adım da Mustafa” der!

Türkiye İşçi Partisi’nin “birinci yaz dönemi”nde, 1965 seçimlerinde, Ege’deki tüm parti mitinglerini organize eder. Ancak M. Ali Aybar’ın milletvekili ol çağrısını nazikçe geri çevirir. Brecht’ten esinlenerek Türkiye Öğretmenler Sendikası’nda (TÖS) tiyatro etkinliklerini yönetir. Gönen Köy Enstitüsü’nden arkadaşı, can yoldaşı Fakir Baykurt da TÖS sürecinde onunla birliktedir. İstanbul’a her gelişinde onun evinde kalmaktadır. Bir gün (artık ne olduysa) bir kâğıt parçasına el yazısıyla eserlerinin tüm telifini ona devrettiğini belirten bir cümle yazıp, altını imzalayarak ona verir. Ancak aynı Fakir Baykurt tüm hayatını anlattığı sekiz ciltlik Özyaşam Öyküsü’nde onun adını anmaktan kaçınır. Ki TÖS yılları için özel bir cilt ayırmıştır (Cilt 5: Bir TÖS Vardı). Acaba sivri diliyle ona şu kitabın adını Cüce Muhammed değil, Cüce Mehmet koy dediği için mi? Yoksa şu köylülükten kurtul, sürekli köy temalı eserler yazmayı bırak diye eleştirdiği için mi?

İstanbul entelijansiyesisinin önemli bir kesiminin, hiç değilse yolu Babıali’ye, Cağaloğlu’na düşenlerin 60lı, 70li yıllarda illa ki bir Galeri Net anısı vardır. Efsane sanat galerisi. Remzi Kitabevi’ni geçince, Afitap Ece Ajandalarının satıldığı yerin alt katında. Kimler müşterisidir? Abdi İpekçi’den, Muhsin Ertuğrul’a, M. Cevdet Anday’dan Eyüboğlu’na, Aziz Nesin’den Ruhi Su’ya pek çok kişi! Her biriyle ayrı bir anısı vardır!

Galeri Net’in yurtdışında yaşayan sahibi ölünce, varislerinin gelip her şeyi çarçur etmesine göz yummak zorunda kalır. Çünkü malın sahibi onlardır. Oysa yıllarca bir gün devrim olduğunda tüm bu eserler halkın olacak umuduyla onları korumuş, çoğu zaman içi el vermeden satmıştır!

Pangaltı’da kendi sanat galerisini açtıktan sonra önemli sergilere imza atar. Bir gün Metin Eloğlu ve Oktay Rifat ile birlikte galeriden çıkarlar. Elmadağ, Taksim, İstiklal Caddesi, Yüksek Kaldırım güzergahıyla Karaköy’e dek yürürler. Konuştukları tek bir konu vardır: Şiir! Karaköy’e geldiklerinde Oktay Rifat yeni bir şiir kitabı hazırladığını ancak henüz ismine karar veremediğini söyler. Sami Gürel başını kaldırır ve bulundukları sokağın adının yazılı olduğu tabelayı göstererek “İşte kitabın adı” der. “Perçemli Sokak” varlığını bugün de Karaköy meydanında sürdürmektedir.

Bu birkaç fotoğraf karesinin deşifre edilmesi ne yazık ki büyünün de bozulmasına neden olacak. Artık pek bir önemi yok. Çünkü tüm o büyünün sahibi, hiç olmak zorunda bırakılmış, sihirbaz M. Sami Gürel (benim sevgili ilkokul öğretmenim) 5 Nisan 2023’te, 91 yaşında vefat etti!

Herkese Bilim Teknoloji Dergisi; “Dijital Kültür” Köşesi (Sayı 368 20.04.2023)

Siyasiler Z Kuşağı’nı kendilerine oy vermeleri için nasıl ikna edecek?

“Pazarlama”da başarı kriteri iknadır. Hedef kitleyi, hedeflediğiniz konuda ikna edemediğiniz sürece yaptığınız iletişim faaliyetinin bir önemi kalmaz. Bunun politik izdüşümünde pazarlama kelimesini propaganda ile değiştirmek yeterli olacaktır: Propagandada başarı kriteri iknadır. 14 Mayıs’taki seçimlerde Z Kuşağı’ndan beş milyon genç ilk defa oy kullanacak. Siyasiler onları acaba nasıl ikna edecek?

Biri hariç diğerleri genel olarak “köprüyü geçene dek” onlardanmış gibi davranıyor. Onlarla yan yana geliyor, bir tür “hazır ol” ruh halinde konuşmalarına izin veriyorlar. Ama bu konuşmalarda hiçbir şeyin eleştirilmemesi bekleniyor-sağlanıyor. Her şey çok güzel. Ama işte birkaç eksiğimiz var. Acaba bunlar da temin edilebilir mi? Bu rutin o kadar çok tekrar ettiriliyor ki eleştiri sevmeyen liderler ülkenin güllük-gülistanlık olduğuna kendilerini inandırıyorlar. Karşı kanattakiler bunu her ne kadar liderin yakın çevresindeki yardımcılara bağlasa da herkes asıl sebebin ne olduğunu biliyor. Bana kötü haber getirenin kellesini alırım diyen bir yöneticinin hangi yardımcısı ona sorunlardan bahsedebilir.

Osmanlı zamanında uyanık vezirlerin bunu aşmak üzere bir yol bulduğu söylenir. Nahoş konulardan bahsetmezlermiş. Ta ki padişah sorana kadar. Cevaplamadan önce de ben söylemedim, siz sordunuz der ve kellerini güvenceye aldıktan sonra gerçekleri anlatırlarmış.

Bir başkası Z kuşağı gibi dans ederse gençlerden oy alabileceğini sanıyor olsa gerek. Ama o dansları yapmak için o yaşta olmak lazım. Bunu unutuyor. Sağduyulu insanlar kendisini darı ambarında sanan bu tür bireyleri eleştiriyorlar eleştirmesine de biraz da empati kurmak lazım. Siz hiç hayatınızda binlerce kişinin karşısına geçip, onları coşturdunuz mu? O coşkunun üstünüzde nasıl bir etki yarattığını tattınız mı? Bu bağımlılık yaratır. Kendisini bilmeden yola çıkan da bu batağa çok çabuk saplanır.

Kısa bir süre önce linç edilmeye kalkılmış. Bir eve konuk edilmişler eşiyle. Yer softasında yemek yiyorlar. Ortaya konan tabağın kendisine bakan tarafında et parçaları var. Öte tarafta pilav. Kimseye belli etmeden, tabağın yönünü değiştirip, etli kısmın yanında oturmuş onlarla yemek yemekte olan evin çocuğunun önüne gelmesini sağlıyor. Şimdi sen bunu temizliği kirletemezsin, gölgeleyemezsin, karalayamazsın!

Perde arkasında haberci gönderiyorlar. Bizimle uğraşmasın, biz de ona köstek olmayalım diye. Belki de en yakınındakiler bile he diyecek. O kadar lezzetli bir anlaşma, önerilen. O ne cevap veriyor. Halkın huzuruna çıkıp; yolumdan dönmeyeceğim, haksız kazancın hesabını soracağım diyor. Şimdi sen bu kararlığını nasıl saptıracaksın!

Z Kuşağı için tablo net. Kafası karışık olan, aklında bin türlü antin kuntin olanlar. Çünkü artık vatan-millet çıkarı diyerek şahsi çıkarlarına hizmet eden anlayışı vatandaşlara yutturamayacaklarının farkındalar.

Karanlıktakilerin tek bir güvencesi kaldı. Kimse boğazına kadar saplanmış oldukları suç batağında yakalanmak ve suç ortağı olarak damgalanmak istemiyor. Biliyorlar ki bugüne dek peşlerinden gittikleri bir sabah buharlaşıp kaybolacaklar. Acı ilacı geriye kalanlar içecek! Z Kuşağı kendi geleceğini kurtarabilmek için ya bu ilacı hepimizin içmesini sağlayacak. Ya da kendi yaşamlarını geçiştirip, sorun yumağını biraz daha büyüterek topu bir sonraki kuşağa atacak!

Herkese Bilim Teknoloji Dergisi; “Dijital Kültür” Köşesi (Sayı 366 06.04.2023)