Internet dijital bir kast sistemini kurmak için istismar mı ediliyor? Yoksa dijital devrim son iki yüz elli yılın normlarını kökten değiştirecek mi?

Bireyin ilerlemesi, kendisini geliştirmesi bir zorlama mı? Yapay zeka insanın yerini aldıkça bu soru kafaları daha çok kurcalayacak gibi. Örneğin Homo Sapiens ve Homo Deus kitaplarıyla büyük sükse yapan Harari, bu yıllarda doğan bireylerin hayatları boyunca en az beş farklı mesleği deneyimlemek zorunda kalabileceğinin altını çiziyor. Çünkü yapay zeka geliştikçe, yaratıcı beceri gerektirmeyen işler insandan makineye kayacak. Peki bireye ne olacak?

İnsanı ilerlemeye-gelişmeye iten toplumsal dinamikler nelerdir? Bu soruyu sanayi toplumu refleksiyle cevaplamak gerekirse “üretim-tüketim zincirinde yerini alması” öne çıkabilir. Yoksa bireyin gelişmesi kimin umurunda? İşgücü süreci, öğrenme becerisi olan makinelere, yapay zeka yazılımlara geçerse toplum bireyin gelişmesini, ilerlemesini hala isteyecek mi?

Risk almaya gerek görmeyecek mi yoksa? Bireyi daha yaşamının başlangıcında testten geçirip, ona sabit bir rol-görev mi biçecek? Örneğin ilköğretim performansına bakıp, onun üniversite eğitimi almasının iyi bir yatırım olmayacağı hükmüne mi varacak? Dünyanın pek çok ülkesinde sınırlı arza sahip yüksek öğrenim, sadece onu hakedenlerin(?) erişimine mi açık olacak?

Eğitim söz konusu olduğunda pek çok insan bu tür bir ayrımı makul karşılayabilir. Böylece dünyada milyonlarca ailenin üstünden de ciddi bir maliyet yükü kalkar. Bu sınırlandırma yaşamın başka alanlarına da sirayet ederse? Diyelim ki ailenin sosyo-ekonomik özelliklerine bakılarak, yetişecek bireye sosyo-kültürel yaşamın belli alanları açılıp, belli alanları kapatılırsa? Ailede sanatsal bir geçmiş yoksa, çocuklarının ressam-müzisyen olmasına neden imkan tanınsın ki? Büyük bir olasılık çocuk da ebeveyninin izinden gidecektir; gitmelidir!

Ya dijitalleşme, internet (farkında olunsa da olunmasa da) gelecekte ortaya çıkacak böyle bir dijital kast sisteminin altyapısını oluşturuyorsa? Elbette ki “demokrasi ile yönetilen ülkelerde” bu tür kast sistemine benzer sınırlamalar resmileştirilemeyecektir. Ancak pratikte bireyin kaderini değiştirmesi giderek daha da zorlaşacaktır. Diğer ülkelerde ise birey belki de zamanının büyük bir kısmını ancak hayatta kalmak için harcamak zorunda kalacak-bırakılacaktır. Sınıf atlaması ne demek?

Cevabı zor sorular! Peki bugün durum çok mu farklı? “Farklıdır; fazla da uzağa gitmeye gerek yok, kendi ülkemize bakalım” denilebilir. Yetişmiş kadroları olmadan 20. yüzyıla başlayan ülkemizde toplumun her kesiminden bireylere fırsatlar sunmak belki de bir gereklilikti. Ancak şimdi aradan yüz yıl geçti. Ayrıca borç-harç da olsa, ithal de olsa, işgücünün yerine kullanılacak akıllı makinelere sahip olmak Türkiye için de olası. Öyleyse neden hala fırsat eşitliği sağlanmak istensin ki?

İlginç bir husus daha söz konusu. (Diyelim ki) Otuz sene önce, yetişmiş işgücü olmadığı için bazı imkanlara sahip olan, bazı konumlara gelen bireyler; yarışa bugün başlıyor olsalardı aynı performans ile aynı yerlere gelebilirler miydi? Türkiye’de ya da başka bir ülkede?

Kanıksanmış, kabul edilmiş “normal” olgusunun bile tanımının değiştiği bir devir. Sanayi toplumunun kurmuş olduğu mevcut dünya düzeninin her cephede çatırdaması. Bu zincirleme reaksiyonun tetikleyicisi müstakil bir paradigma ya da (dijital) devrim değilse nedir?

Herkese Bilim Teknoloji Dergisi; “Dijital Kültür” Köşesi (Sayı 132 – 05.10.2018)

Sosyal medya, ağzı olan herkesin konuşmasını sağladı ancak bu gürültüden öteye geçemiyor.

Gerçek-ötesi, doğru-ötesi (post-truth) kavramı ile faşizm arasında bir irtibat kurulabilir mi? Nesnel gerçekliğin öznel bakış açısı altında erimesi kişileri de toplumları da giderek daha faşizan yaklaşımlar sergilemeye itebiliyor. Peki bu eğilim nereden kaynaklanıyor? Bireyler (ve toplumlar) neden bu yolu tercih ediyor?

Kök sebebe ulaşmak resmi daha iyi okumayı sağlayacaktır. Bu türden bir tavır alan birey ya da toplumu suçlamak ya da eleştirmek bir çözüm getirmeyecek, getirmiyor. Dünyanın pek çok ülkesinde bu tavrı almış birey ya da toplumlara bakınca bunu görmek zor değil.

Bireyi nesnel gerçeklikten sapmaya götüren şeylerin başında yaşamın giderek zorlaşması geliyor. Özellikle de ekonomik açıdan. Dünyanın en zengin ilk on kişisinin toplam servetinin en alttaki milyarlarca insanın kazancına denk olması bunun basit bir göstergesi. Buna sebep olan şey ise ister istemez sanayi toplumunun, kapitalizmin o bilinen vahşi özelliği.

Bireyi kalkındırma yükünün esasen bireyin kendisine bırakılması bir noktadan sonra infial yaratmaya neden oluyor. Sandık başına gitmeyen, borcunu ödemekten kaçınan, kendisini mutlu etmeyen işlerde canla başla çalışmayı anlamsız bulan birey ister istemez onu güzel sözlerle kandıran faşizan söyleme meyletmeye başlıyor. Farkında bile olmadan!

İleri dijital teknolojilerin lafta kalan eşitlikçi ruhu da bir çözüm olmaktan uzaklaşıyor. Bunun temelinde ise bir yanda bu ruhu zedeleyici yaptırımların yasalaştırılması yatarken (örneğin ABD’deki ağ tarafsızlığının yasayla ortadan kaldırılması) öte yanda genç bireylerin bu değerlere sahip çıkmak yerine teknolojiyi tüketim aracı olarak kullanması yer alıyor. Sosyal medya ağzı olan herkesin konuşmasını, sesini duyurmasını sağladı ancak neyi nasıl konuşacağı konusunda temel bir formasyonu olmayan bireyler bunu gürültü çıkarmanın ötesine geçiremedi. Amiyane tabirle internet global bir kahvehaneye dönüştü.

Dijitalleşme diktatörlüğe giden eşsiz yolda yeni bir aracın da ortaya çıkmasını olanaklı kılıyor: Veriye hakimiyet. Tarım toplumunda bu araç toprak idi. İmparatorluklar ucu bucağı görünmeyen topraklara sahip olmakla kurulabiliyordu. Sanayi toplumunda bir paradigma sıçraması yaşandı ve bu kez “makine”lere sahip olanlar diktatörlüklerini ilan etti. Şimdi sıra veriye geldi. Birey hakkında, dünya hakkında daha çok veriye sahip olan ülke ya da global şirket yeni dünyanın diktatörlüklerini kuruyor olacak. Süreç başladı bile! Örneğin Çin’den her gün gelen yapay zeka kullanımına yönelik yenilikler bu yolda atılan birer adım olarak değerlendirilebilir.

Veri tek başına, malum, bir anlam ifade etmez. Önemli olan onu işleyebilmek. Çin güvenlik kameralarından elde ettiği yüz tanımaya yönelik veriyi yapay zeka uygulamalarından geçirerek örneğin suçluları tespit edebiliyor, bireylerin ekonomik ve kültürel alandaki performansını değerlendirmeye tabi tutarak, belli bir puanın altında kalan bireyin örneğin seyahat etme hakkını sekteye uğratabiliyor (otobüs ya da uçak bileti almasını engelleyebiliyor).

Dünyanın içinden geçtiği endişe verici bu yeni dönemi doğru analiz etmeli. Belli bir eşiğin ya da bakış açısının altında kalan bireyi suçlayarak bir sonuç üretilemeyeceğini görmeli. Ve en önemlisi kamu yönetimini buna uygun hale getirmeli. Nedeni basit? Bundan başka dünya yok!

Herkese Bilim Teknoloji Dergisi; “Dijital Kültür” Köşesi (Sayı 122 – 27.07.2018)