Bilim insanını icat çıkarmaya (bilim yapmaya) güdüleyen şey merak ama iş insanını o bilimden teknoloji üretmeye güdüleyen şey para!

Herkes “yapay zekadan bö geldi; kusacağım” derken Eric Schmidt tersini düşüyor. Geçen ay TED’de yaptığı konuşmada yapay zekanın hayata katacaklarının muhteşemliğini heyecanla anlattıktan sonra “gereğinden fazla abartmak (over-hyped) ne demek tam tersi hala hak ettiği ilgiyi görmediğinin (under-hyped)” altını çizdi. Schmidt yıllar önce, Google’da CEO iken “Teknoloji özünde yıkıcıdır” (doğru) tespitini de yapmıştı.

Teknoloji gerçekten de yıkıcı! Yıktığı şey eski teknoloji olsa da insanın derdi başka! Yıkıcı etkiyi insan ancak yeni teknolojiden olumsuz yönde etkilediğinde idrak ediyor. Kişisel bilgisayarların gündelik hayatta yaygınlaşması örneğin. Bugün altmış yaşın altındaki pek çok kişi için kişisel bilgisayar hayatı olumlu anlamda dönüştürmüş bir teknoloji. Siz bir de onu 70’li-80’li yıllarda daktilo dünyasında (kullanıcısı, üreticisi, tamircisi, sarf malzeme sağlayıcısı olarak) yaşayanlara sorun! Kişisel bilgisayar daktiloyu yıktı; olan onca insana oldu!

Yapay zeka yaşı otuzun altında olanlara müthiş bir sıçrama imkanı sunarken, üstünde olanlar için er ya da geç yıkıcı bir teknoloji olacak. İşte en popüler tahmin: Gelecek beş-on sene içinde günümüzde insan işgücüne bel bağlayan pek çok meslek yapay zeka destekli yazılım ya da donanımın kontrolüne geçecek. Ve o insan işgücünü işsiz bırakacak.

Hal böyleyken nasıl olur da yapay zeka hala hak ettiği yeri alamamış olabilir? Üstelik bunu altmışını geçmiş birisi söylüyor! Cevap basit. Eğer otuzun üstündeysen ama milyar (olmadı) milyon dolar(lar)la oynuyorsan, gelmekte olan teknolojinin yıkıcılığından kendini kurtaracak imkanlar bulabilirsin. Çünkü o teknolojinin gelmesinde aktif rol alacak potansiyelin var demektir! Schmidt de onlardan birisi (aynı konuşmada, sanki herkesin yaptığı bir şeymiş gibi “geçenlerde bir roket firması satın aldım” demişliği var).

Bellidir ki gelecek beş-on sene içinde yapay zeka insanlığa bir başka kuantum sıçrama yaptıracak. Örneğin en küçük yerleşim bölgesinde bile her konuda dünyanın en bilgili (yapay) doktorlarının çalıştığını düşünün! Böyle bir dünyada sağlık sorunlarının çözümü kolaylaşmaz mıydı? Ya da bir ilacın toplam üretim maliyetinin milyon olmadı bin misli azaldığı bir dünya? Ya da her çocuğun üniversite eğitimine dek kendi anadilinde dünyanın en iyi (yapay) öğretmenleri tarafından yetiştirildiği bir dünya? Soru şu: Hangi tarihsel dönemeçte bu tür sıçramalar insanlığın iyiliği için düşünülmüş de yapay zeka ile de düşünülecek? Hangi firma ürettiği ilacı bedavaya sunuyor? Hangi sağlık sistemi? Sosyal devletin sübvansiyonları olmasa? Bilim insanını icat çıkarmaya (bilim yapmaya) güdüleyen şey merak ama iş insanını o bilimden teknoloji üretmeye güdüleyen şey para!

Schmidt’in yapay genel zeka (AGI) çalışmalarıyla ilgili değerlendirmesi de ilginç bir olasılığa işaret ediyor. Acaba üçüncü dünya savaşını AGI’yi üretim süreci tetikleyebilir mi? Eğer gücün aydınlık tarafı AGI’yi ilk üreten olursa, karanlık taraf onların veri merkezlerini bombalar mı? Peki ilk ulaşan karanlık taraf olursa? Aydınlık taraf sadece veri merkezlerini bombalamakla mı kalır? Şurası bir gerçek ki dünya bu tür problemlerin sadece bir grup insana-ülkeye yarayacak şeylerle çözülmesine olanak sağlamayacak kadar büyük ve çok bilinmeyene sahip.

Herkese Bilim Teknoloji Dergisi; “Dijital Kültür” Köşesi (Sayı 478 04.07.2025)

Algoritmalar “yapay yerli”, insanlar “yapay göçmen”!

Dijital dönüşüm insanları iki ana gruba ayırmıştı. Dijitalin içine doğan, dolayısıyla da kendini dönüştürmek zorunda kalmayan “dijital yerli”ler ile dijitalden önceki zamanları da bilen ve dijitale ayak uydurmak için dönüşmek zorunda bırakılan “dijital göçmen”ler! Yapay zeka ile başlayan yapay dönüşüm tabloyu nasıl değiştirecek?

Yapay dönüşüm dijitalin mirasını devralmakla kalmıyor bölünmeyi iki boyutlu hale taşıyor! Bu kez “yapay yerli”ler insan değil, algoritmalar. İnsanlar ise ister dijital yerli olsun ister dijital göçmen(lerden arta kalanlar) yapay dönüşüm çağında topluca “yapay göçmen”leri oluşturmakta. Hoş geldin Dönüşüm 2.0!

Böylece en alttakiler için işler iyice zorlaşacak. Sadece bilgisayar, tablet, akıllı telefon gibi cihazları kullanarak günlük yaşamlarının zaruri işlerini gerçekleştirmeyi öğrenmekle kalmayacaklar bir de “yapay yerli”lerle yani algoritmalarla uğraşmak, onlarla doğru etkileşim kurmak ve onların olası zararlı türlerinden kendilerini korumak zorunda kalacaklar. Terör örgütü soruşturmasında adınız geçiyor diye arayıp para koparmaya çalışan telefondaki hırsız insan değil, yapay zeka olacak!

Yapay dönüşüm sadece dijital göçmenlerin oluşturduğu yaşlı kuşakları değil dijitalin içine doğmuş genç dijital yerlileri de dönüşmek zorunda bırakacak! Z ve Alfa Kuşakları bu açıdan Y Kuşağı’na göre daha avantajlı. Onlar neyin erozyonuna maruz kaldıklarını bilmeden yapay zeka ile daha yakın bir ilişki içinde devam edecekler yollarına. Erozyona uğrayan en büyük şey belki de neyin doğru ya da gerçek olduğunun bir anlam ifade etmez hale gelmesi olacak!

O sırada yapay yerliler, yani algoritmalar da insanın tarih boyunca geride bıraktığı dijital izlerden beslenerek dünyayı tanımaya ve onu yeniden tanımlamaya başlayacak. Global borsalarda alım-satım yapanlar artık insandan çok algoritma. Sosyal medyada içerik üretenler yakın zamanda ilk kez büyük bir değişime uğradı. Artık içeriğin %51’ini yapay zeka üretiyor, insan değil!

Üretim ya da karar verme süreçlerinin insandan makineye geçmesinin insan için iki boyutlu riski var. Birincisi kontrol elden gidiyor. İkincisi de insan o süreçte neyin nasıl yapıldığını unutmaya başlıyor. Borsada alım-satım yapma işleri bu şekilde devam ederse belki de on yıl sonra bir insan brokerin bilgisayarın başına geçip bir alım ya da satım yapması imkansız hale gelecek. Çünkü bilgisayarı bu iş için nasıl kullanacağını bilmeyecek! Çok fantastik gelebilir. O halde bankalara sorun bankacılık işlemlerinin muhasebeleşmesinin nasıl yapıldığını bilen kaç kişi kaldı bünyelerindeki insan iş gücünde?

Yapay dönüşüm yeni bir zeka türünün kontrol süreçlerinde söz sahibi olmasına neden olacak. Kontrol-denetim kapitalist sanayi toplumunun üzerinde hassasiyetle durduğu en önemli süreç. Ve bu süreç şimdi insanın gönüllü çalışmaları sonucunda insan zekasından başka bir zeka formuna aktarılıyor. Tartışılanın aksine bu zeka formu ister en ilkel ister en ileri düzeyinde olsun, insan zekası ile ilgili olmayacak. O başka bir zeka formu. Harari’nin deyimiyle bir “yabancı zeka” (“alien intelligence”). Görünen o ki uzaydan UFO gelmeyince insan kendi UFO’sunu da kendi yaratmaya karar verdi!

Herkese Bilim Teknoloji Dergisi; “Dijital Kültür” Köşesi (Sayı 474 30.05.2025)

Elon Musk seri robot üretimine geçerse ne olur? İşsizlik artar mı? Angarya işlerin kalitesi yükselir de insanlar kendilerine daha iyi işler mi bulur?

Elon Musk Durmuyor!

Yapay zekâ dışa dönüklerin makus talihine bir son verebilir.

İçine kapanık kişilerin bilişim dünyasındaki egemenliği sona mı erecek? Bilgisayarı, interneti icat ettiler. Geliştirdikleri yazılım araçlarıyla yoktan bir (dijital) dünya kurdular. Dijital ekonomi fiziksel ekonomiyi geride bıraktı. Dünyanın en değerli şirketleri listesinde bir tek Suudi Arabistan’ın global çok ortaklı petrol şirketi Aramco kaldı. Gerisi teknoloji şirketleri.

Yapay zekâ ile gelen imkanlar dışa dönüklerin gelecekte bilişim dünyasında çok daha etkin rol almasını sağlayabilir mi? Bu soruya cevap aramadan önce akla sosyal medya gelecektir. O da mı içe dönük? Onca iletişim, onca etkileşim? Evet sosyal medya da asosyal! Hem de hası. Öyle ki sosyalleşmenin normunu değiştirdi-değiştiriyor. Sosyalleşmenin klasik tanımında yer alan fiziksel olarak aynı mekânda bulunma gereğini ortadan kaldırdı. İçine kapanıkların en nefret ettiği husus. Böylece bir başkasının yüzüne bakmak zorunda kalmadan düşüncelerini ifade edebilir hale geldiler. Okumak ve yazmak tüm zamanların zirvesini yapmış durumda. Her ne kadar içerik çer-çöp olsa da!

Sosyal medyanın üç boyutlu hali olarak düşünülebilecek metaverse teknolojileri de bir şey değiştirmeyecek. Ama ya yapay zekâ? Özellikle de metinden ses üretme imkanları. Okuma-yazma temelli dijital iletişimi yeniden sözel hale getirme imkânı sunuyor. Geçtiğimiz günlerde tanıtımı yapılan bir cihaz, örneğin, bilgisayara dokunmadan hatta onun yakınında bile olmadan ona sesli komutlar göndererek her türlü işlemi yapmasını olanaklı kılıyor. İki dakika oturduğunda sıkılan, üç dakika konuşmadan edemeyenler için biçilmiş kaftan!

Steve Jobs her ne kadar en dışa dönük donanımların geliştirilmesini sağladıysa da içe dönükler bu cihazları içe dönük uygulamalarda kullanmayı başararak onu ekarte etmeyi bilmişti. Yapay zekâ dışa dönüklerin makus talihine bir son verebilir.

Günümüzde içe dönüklerin piri konumunda Elon Musk var. Neuralink yatırımı ile insan beynine çip yerleştirmeyi başaran Musk bireyin içe dönük yaşamasına yeni bir açılım getirebilir. Dışa dönükler yapay zekâ otomatlarına sözel emirler vererek hayatlarına yön verirken içe dönükler, herhangi bir fiziksel engelleri olmasa da gelecekte beyinlerine gönüllü olarak onun çiplerinden taktırmak isteyebilir. Düşünce gücü ve göz hareketleriyle idare etmek varken elleri kullanmak niye?

Belki de her şey tam da Merkez Efendi’nin tespitindeki gibi gelişiyor. Her şey yerli yerinde. Dışa dönükler toplu taşıma araçlarında daha şimdiden telefonlarıyla bağıra-çağıra bağırta-çağırta iletişim-etkileşim kurarken içe dönükler evden çıkmamanın yollarını arıyor. Kovid19 pandemisi belki de pilot çalışma idi. Ve rüştünü ispat etti. Şimdi global bir ölüm-kalım meselesinin kapıya dayanmasını beklemeden bunu gündelik norm haline getirmek sorununu çözmek gerekiyor.

Büyük şehirlerde yaşamak zorunda kalan içe dönükler çareyi ya unutulmuş diyarlara fiziksel göç etmekte buluyor. Ya da eve kapanmakta. Eskiden ferman padişahınsa dağlar bizimdi. Gelecekte sokaklar dışa dönüklerinse evler içe dönüklerin olacak belki de! Her iki alternatif de elbette dar görüşlü kısa vadeli bakış açısını temsil ediyor. Daha geniş açıdan bakıldığında evrende o kadar çok sessiz ve çılgın kalabalıktan uzak mekanlar-gezegenler var ki! Şimdi tüm içe dönükler pirleri Musk’ın kendilerini bu kalabalık dünyadan çıkarıp başka gezegenlere götürmesini bekliyor. Kendilerinin ömrü yetmese bile geleceğin içe dönüklerini. Hiç değilse!

Herkese Bilim Teknoloji Dergisi; “Dijital Kültür” Köşesi (Sayı 417 04.04.2024)

Enformasyonun hakimi yapay zeka, bilginin hakimi insan!

Yapay zekâ, Aydınlanma’nın verdiği sözün yerine getirilmesini sağlamada potansiyel kurtarıcı olabilir mi? “Gerçeği bileceksiniz ve gerçek sizi özgür kılacak” (Yuhanna 8:31). “Onların kalpleri vardır ama akletmezler” (Araf:179). Bilinen en gelişmiş canlı türü olan insanın, bunu bilişsel melekelere sahip olmaya borçlu olduğunu “yeniden” anımsaması gerekiyor. Görünen o ki din bunu yapamadı. Kapital bunu yapamadı. Sırada ne var?

Şurası bir gerçek ki bilgi ile haşır-neşir olmak bir tür fraktal döngü. Kapısı kapalı bir muamma çözülüp de kapı aralandığında, insanın karşısına yepyeni onlarca kapı çıkıyor. Denir ki Leonardo Da Vinci’nin matematik bilgisi bugünün ilkokul seviyesindeydi. Bir başka deyişle bugün batı standartlarında bir ilkokul eğitimi alan her öğrenci beş yüz sene öncesinin Da Vinci’sidir! Yoksa Da Vinci’nin dehasının abartıldığı kastedilmemektedir. Ne oldu da beş yüz sene öncesinin deha düzeyi bugün ilkokul düzeyine geriledi. Cevap bilgiyi işleme sürecine verilen değerin artmasıyla ilgili. Eğitim standartlaştırıldı ve zorunlu hale getirildi. Bu süreç bir geribildirim mekanizması yarattı. Öte yandan bilinen alemlerin hacmi genişledi. Pek çok bilim alanında. Tüm bu faktörler insan beyninin muazzam potansiyeli içinde pişirildiğinde ortaya ilkokul düzeyinde dâhiler yetiştirebilen toplumlar çıkardı. Tabii tercihini-yatırımını bu yönde yapma azminden vazgeçmediklerinin de altını çizmek gerek.

Öte yandan bu süreci ıskalama iki boyutta büyümeye devam etti. Gelişmiş toplumlar kendi bünyesindeki her bireyin bu süreçten geçtiğinden emin olmayı bir kenara bıraktılar (ya da hiçbir zaman istekli değildiler). Geriye kalan toplumlar ise bu imkanları kendi bünyesindeki bireylerin ancak belli bir kısmına ya ulaştırabildiler ya da kıllarını bile kıpırdatmadılar (da o toplumlardaki kimi bireyler kendi şahsi gayretleriyle bir mesafe kat edebildiler).

Ancak bilimin, bilginin, teknolojinin üretimi sekteye uğramadı. Giderek bu durum insan beyninin bilişsel becerilerinin daha fazla kullanılmasını zorunlu hale getirdi. Otuz sene önce bilgisayar kullanmayı bilen insanlar parmakla gösterilebilecek azlıktayken, bugün cep telefonu kullanmasını BİLMEYEN insanlar parmakla gösterilebilecek hale geldi.

Bir yanda bilinmesi gerekenler kümesinin artması diğer yanda ise bunu bilecek becerilerin kitlelerden (çeşitli sebeplerle ve yollarla) uzak tutulması. Sonuç: Gerçeği bilemiyorsun ki özgürleşebilesin. Kalbin olduğu halde onu nasıl çalıştıracağını bilemiyorsun ki akledebilesin!

Yapay zekâ bu aşamada tabloya girip, geride kalmış ortalama insanı kanatlandırarak yarışta tekrar etkin bir pozisyona gelmesini sağlayabilir mi? İlkokul bitiren herkes yeniden dahi statüsüne ulaşabilir mi? Beş yüz sene öncesinin değil ama. Daha yakın zamanların ölçütüne göre.

Nesnel veri ve enformasyon işlemesini yapay zekâ yapsın. Bundan tasarım, inovasyon, yaratıcılık vs. boyutlarında bilgi üretmeyi ise insan! Böyle bir iş bölümü yaygınlaştırılabilir mi? Eğitim süreci buna göre dönüştürülebilir mi? İş dünyasında insan-çalışanların görev tanımları buna göre yeniden yapılabilir mi? Bireyler böyle yetiştirilebilir mi?

Bunlar bellidir ki birer soru değil. Aslında ipucu. 21. yüzyılın kalan döneminde geride kalmak istemeyen birey ve toplumun gerçekleştirmesi gereken dönüşümdür bu. Yoksa o kadar geride kalınacak ki bir şeylerle yarışma motivasyonu bile kalmayacak. Öyle olunca da ister istemez ormana-mağaraya (ve onun kültür-yaşam modeline) geri dönülecek!

Herkese Bilim Teknoloji Dergisi; “Dijital Kültür” Köşesi (Sayı 379 13.07.2023)

Girdabına kapılmış olunan anafor insanın aynı anda hem sonlu hem de bunun idrakinde olmasıdır.

Üç kuşaktır Tahtakale’de ithalat/ihracat ile uğraşan bir dostumun önemli bir tespiti vardır. Doktor, mühendis, mimar, yazılımcı vb. bir meslek sahibi olmak için üniversite eğitimine dek bir süreçten geçme konusunda herkes hem fikirdir de konu iş insanı olmaya geldiğinde cebine biraz sermaye koymak tek kritermiş gibi algılanır!

Tarihi nasıl ki kazananlar yazıyorsa, mesleklerle ilgili istatistikler de sadece “kazananlar”dan oluşuyor. Örneğin üniversite sınavına giren şu kadar öğrenciden bu kadarının şu mesleği seçtiğini biliyoruz. Ama sınavı kazanamayan öğrencilerin sonra ne yaptığını bilmiyoruz. Sınavı kazanıp da bir bölüme yerleşenlerin adedini biliyoruz da dört, beş ya da kaç sene sonra kaç tanesinin mezun olduğunu, kaç tanesinin yarı yolda fikir değiştirdiğini bilmiyoruz! Zincir uzayıp gidiyor: Mezun olup o alanda iş hayatına atılanları biliyoruz da diğerlerini bilmiyoruz… (Aslında belki de dolaylı yoldan biliyoruz: Bazı iş-uğraş alanları var ki onlar öteki tüm olasılıklarda başarılı olamamışlar tarafından işgal edilmiş durumda!)

90lı yılların ortasındaki dot.com çılgınlığı sırasında K. Amerika’da ve Avrupa’da yola çıkan düzinelerce yeni teşebbüsün başına neler geldiğini de bilmiyoruz. İpi göğüsleyen birkaç tanesinden haberimiz var (eBay, Amazon, Google, Youtube vd). Sadece kazananlardan oluşan istatistikler ister istemez yanlış yönlendiriyor bizi. Sanki o yola çıkmış herkes kazanmış. Hal böyle olunca başarı hikayeleri aşırı-yorum örnekleri haline geliyor. Dün internet ile ilgili bir şeyler yapanlar (Andreessen, Brin, Dorsey, Zuckerberg vb.) milyarder oldu. Bugün de sıra kriptopara teknolojisiyle uğraşanlarda (Vitalik, Zhao, vb.). Gibi.

Uzun yıllar Google’da başkanlık yapmış Eric Schmidt’in teknoloji ile ilgili tespiti (“Teknoloji özünde yıkıcıdır”) belki de gerçek yıkıcıyı gölgelemek için icat edilmiş bir perdedir: Kapitalizm özünde yıkıcıdır! Vahşidir! Geride kalan ya da kadrajdan çıkan öteki herkes, ipi göğüslemiş olanların “başarı”larının altında ezilip yok oluyor. Her ne kadar başarılı olanların amacı o olmasa da. Yoksa değil mi? (örn. “rekabet” nedir?). Girdabına kapılmış olunan anafor insanın aynı anda hem sonlu hem de bunun idrakinde olmasıdır. Bill Gates de bir gün ölecek!

Kapitalizm, büyük başarı elde etmenin kriterini kendi ideolojisine uygun olarak belirlemiş; maddi zenginlik! Bir meslek sahibi olup da kariyer yapamayanlar için geriye kalan tek seçenek bu. İster iş insanı ol ister başka bir şey. Yeter ki sonunda maddi zenginliğe ulaş. Ne kadar çok o kadar iyi. O zaman toplum seni kabul eder, defolarını görmezden gelir.

Maddi zenginliğe hak ederek ulaşanlar olsa da göz önünde olanlar, açlıkları bir türlü geçmeyen ötekiler olduğundan, kamunun zihninde hatalı bir imaj oluşur. O nedenle pek çok kişi için maddi zenginlik belli bir raddeden sonra “aşırı” olarak değerlendirilir. Ya aşırı ya da hak edilmemiş! Oysa kimse Mimar Sinan’ı ne kadar çok yapı inşa ettiği için eleştirmez. Ya da bir sanatçıyı, romancıyı verdiği eser adedinden dolayı benzer şekilde ayıplamaz-suçlamaz! Zamanında kapitali tekelinde tutan soylular(ın bugünkü aile temsilcileri) belki de kara kara düşünmeli: O ilk öküzü vermeyeceklermiş! Para (çoğu) insanı zehirliyor!

Herkese Bilim Teknoloji Dergisi; “Dijital Kültür” Köşesi (Sayı 280 05.08.2021)

Yapay zeka demek için bilincinde olduğunun bilincinde olması gerekmez mi? Peki dünyanın el birliği ile ürettiği ileri bir teknolojik ürün pratikte tek bir ülkenin malı olabilir mi?

Son günlerde teknoloji ile ilgili iki laf ağızlara pelesenk oldu. Biri “yapay zeka” diğeri ise “yerli ve milli teknoloji”. Başımızı nereye çevirsek gözümüze çarpan yeni teknolojik üründe illa ki bir yapay zeka katkısı var. Cep telefonu yapay zekalı, laptop yapay zekalı, internet bankacılığı yapay zekalı. Yapay zeka dünyada altmış senede görmediği ilgiliyi Türkiye’de altmış günde gördü. Bir altmış gün sonra da unutulmuş kahramanlar çöplüğünde yerini alacaktır!

Olguların, kavramların bu denli hızlı tüketilmesinde ana etken nedir? Üretim süreciyle ilgili herhangi bir bilgi, deneyim, ilgi ya da menfaatimizin olmaması belki de! Vitrine sürekli yeni bir şeyler çıkarılsın ve biz de cebimizin gücü yettiğince onlardan beğendiklerimizi alalım, kullanalım, tüketelim. Sonra? Sıradaki!

Peki bugünün dar yapay zeka uygulamalarına “yapay zeka” demek ne kadar doğru? Bugün yapay zeka diye anılan yazılım, donanım ya da uygulamaların neredeyse tamamı “makine öğrenme” denilen olguya saplanıp kalmakta. Bu düzeydeki yapay zekada bir bilinç var ama “o bilinç” bilincinde olduğunun bilincinde değil! Oysa sokaktaki insan için zeka dendiğinde örnek alınan rol model insandır. Ve insan bugün sadece bilincinde değil, aynı zamanda bilincinde olduğunun da bilincindedir. Ki otonom irade buradan filizlenir. Bilimerleri yapay zekanın bu düzeye ancak 70-100 sene içinde geleceğini öngörmekte. Kaku gibi bazı bilimerleri ise neden bu düzeyde bir yapay zeka isteyelim ki diyerek konuyu sulandırıyor.

Ağızlara sakız olan ikinci olgu ise “yerli ve milli”. Bir teknolojik ürüne “yerli ve milli” demenin teknik düzeydeki kriterleri nedir? Hammaddesi ve onu işleme süreçleri ile son ürünün tasarımı dahil her şeyin ülke sınırları içinde tasarlanması, üretilmesi-yeniden üretilmesi vs mi gerekir? Örneğin Kaliforniya’da tasarlanmış, elektronik parçalarının bir kısmı Kore’den gelen, Çin’de üretilmiş bir ürün ABD malı mıdır, yoksa Çin malı mı?

Listeye yazılım tarafı da eklenebilir. ABD’li yazılım firmalarının ürettiği işletim sistemi ve kod geliştirme yazılımları kullanılarak tasarlanmış, kodlanmış, üretilmiş bir yazılım (örneğin akıllı cep telefonları için bir uygulama – app!) yerli ve milli midir; değil midir?

Izdırap çek(tir)meye gerek yok: Nasıl ki Kore’de üretilmiş parçalar, Çin’deki fabrikada bir araya getirilerek üretildiği halde inovasyon Kaliforniya’da yapıldığı için o cihazlar Amerikan malı oluyorsa, ABD kaynaklı imkanlar kullanılarak üretilen yazılımlar da tasarlanıp-yaratılan ülkenin malı olur. Her iki durumda da başka ülkelere bağımlılık söz konusu olsa bile. Çin eğer fabrikalarını kapatırsa Apple iPhone ürettiremez hale gelebilir.

Keza Apple AppStore’u kapatırsa herhangi bir Türk firmasının, örneğin GSM operatörünün, bankanın, e-ticaret sitesinin iOS için geliştirdiği uygulama (app) erişilemez, kullanılamaz. Ülkelerarası bu bağımlılık iş global ticarete geldiğinde kabul edilebilir bir olgu görünümündedir. Oysa konu “siyaset” olduğunda “yerli ve milli” sloganı haklı olarak kitleleri etkileyebilmekte. Belki de çelişen nokta yerli ve milli olgusunu globelleşmiş ekonominin bir parçası haline gelmiş ürünlerle irtibatlandırma çabası. Bugünün küresel ekonomisinde özellikle de ileri teknolojik ürünler, resmiyette tek bir ülkenin olsa da pratikte artık tüm dünyanın malıdır.

Herkese Bilim Teknoloji Dergisi; “Dijital Kültür” Köşesi (Sayı 128 – 07.09.2018)