Çin menşeli DeepSeek yapay zekanın yükselen yeni yıldızı mı olacak?

NASA’nın uzayda astronotların sorun yaşamadan tükenmez kalem kullanabilmeleri için bir milyon dolarlık Ar-Ge yaptırdığı, buna karşılık Rusların benzer bir sorunu bedavaya çözdükleri zamanında çok konuşulmuştu. Rusların bedavaya buldukları çözüm şuydu: Kurşun kalem kullanmak! Benzer bir durum şimdi yapay zeka konusunda yaşanıyor. ABD’nin rakibi bu kez Rusya değil, Çin!

100 milyon doların üstünde bir yatırımla üretilmiş olan ChatGPT’ye karşılık Çin’in Ocak ayı içinde tüm dünyaya duyurduğu alternatif yapay zeka modeli DeepSeek beş küsur milyon dolara mal olmuş durumda. Öncelikle yanlış bir isim seçmişler: “Deep” ile başlayan bir isim günümüzde ister istemez akla “Deep Fake” gibi olumsuz, sahtekarlığa açık şeyleri getiriyor. DeepSeek ile ilgili en yaygın inanç da Çin’in tüm dünyanın verisini toplamak üzere böyle bir yapay zeka aracını piyasaya sürdüğü yönünde. Sanki diğer ülkelerin piyasaya sürdüğü yapay zekalar benzer bir şekilde dünyanın verisini toplamıyormuş gibi! Facebook gibi sosyal medya siteleri nereden para kazanıyor?

Şu an tüm dünyaya ücretsiz olarak sunulan DeepSeek, örneğin Türkçe anlıyor, Türkçe sorulara Türkçe cevap verebiliyor. Diğerleri gibi. ChatGPT’ye göre avantajlarının neler olduğu sorulduğunda DeepSeek birkaç hususu öne çıkarıyor. Bunların başında da daha güncel veri setini baz alarak cevap üretiyor olması geliyor. Ayrıca daha hızlı cevap veriyor olmakla övünüyor. “Merhaba” dediğinizde size bazı rakiplerimin yaptığı gibi “Hello” diyerek cevap vermem diyor! Yerelliğe önem veririm!”

Google firmasının eski CEO’su Eric Schmidt de geçtiğimiz günlerde DeepSeek çıkışının stratejik açıdan önemli bir noktayı gündeme getirdiğinin altını çizdi. Çin DeepSeek ile yapay zeka alanında ABD’nin gerisinde olmadığını tüm dünyaya ilan etmiş oldu. Yapay zeka ya da kuantum bilişim gibi stratejik alanlarda tam olarak hangi seviyede olduklarını açıklama konusunda şeffaf davranmayan Çin öteden beri kafalarda soru işaretleri oluşturuyordu. Acaba ABD kadar ileri düzeydeler mi yoksa öyle bir imaj mı çiziyorlar? Şimdi DeepSeek ile bunu kıyaslamak bir gösterge olabilir. Dileyen aynı sufleleri ChatGPT, CoPilot ya da bir başka batı merkezli yapay zekalara ve DeepSeek’e girerek performansı, sonuçları vb. kıyaslayabilir.

Batı yakasında DeepSeek’in ani yükselişine ilk tepki başta Nvidia olmak üzere ilgili teknoloji şirketlerinin hisselerindeki dalgalanmalar şeklinde gerçekleşti. Örneğin Nvidia’da birkaç gün içinde yüzde on ile yirmi arasında bir değer kaybı gözlendi. İkinci reaksiyon çamur atma yönünde. Güya yaz aylarında bazı hesaplardan OpenAI firmasının yapay zekalarına erişimler konusunda güvenlik unsurlarını zedeleyici şeyler gözlenmiş ve bu hesapların erişimleri kapatılmış da.. Şimdi de o hesapların DeepSeek ile ilgili olabileceği yorumu yapılıyor.

Malum post-truth devrindeyiz yalan yanlış da olsa bir şeyler ortaya atılsın ki destekçiler ona bel bağlasın! Grönland halkının yüzde seksen küsuru ABD’ye hayır diyor ama Trump inatla Grönland’da yaşayanlar ABD’ye bağlanmak istiyor demeye devam ediyor. Evet diyen birkaç kişinin varlığı böyle bir açıklama yapmak için yeter nasılsa! Çin’in topa girmesiyle yapay zeka savaşları beklendiği üzere çok boyutlu bir evreye geçmiş oldu.

Herkese Bilim Teknoloji Dergisi; “Dijital Kültür” Köşesi (Sayı 459 07.02.2025)

Apple cihazlarını yapay zekâ destekli hale getiriyor!

Apple Haziran ayı içinde kendi cihazlarına entegre edeceği yapay zekâ sistemini tanıttı. Müstakil bir ismi de var: Apple Intelligence! Kısaltınca “artificial intelligence” isminde olduğu gibi A.I. oluyor.

Bu YZ Apple cihazlarda çeşitli işlevleri yerine getirebiliyor. Örneğin eposta metinlerini bir editör gibi elden geçirebiliyor. Metnin tonunu düzeltebiliyor (resmi ton, dost canlısı ton vb. gibi). Metni özetleyebiliyor. Son okuma yapıp gramer hatalarını düzeltebiliyor.

OpenAI’in Dall-E yapay zekasında olduğu gibi metinden resim üretebiliyor. Üretilen resimler ilgili Apple uygulamalarına entegre edilebiliyor. Keza fotoğraf arşivinden resimler de bu süreçte kullanılabiliyor. Bu resimlerden kişilerin avatarını üretmek mümkün. Ya da önemli günlerinde kendileriyle paylaşmak üzere belli bir konsepte uygun resimlerini üretmek. (örneğin süperman halini almış bir baba ya da pamuk prenses görünümlü bir kız evlat).

Apple’ın yapay zekâsı video klip de üretebiliyor. Fotoğraf arşivindeki resimleri kullanarak. Malum şu an Apple cihazlarda kişileri yüzlerinden tanımlamak mümkün. Böylece tanışma günü kutlamasında sevgiliye birlikte çekilmiş fotoğraflardan bir video hazırlamak olası. Metinden resim üretmek yeni ve kişiye özel emoji üretme imkânı da sunuyor. Örneğin havada uçan bir caretta emojisi oluşturulabilir. Bu görsel başkalarıyla paylaşılabilir.

Yapay zekâ deyince ilk akla gelen uygulamalardan olan sesli dijital asistan Siri de güçlendirilmiş bir versiyon ile sunuluyor. Böylece Siri daha karmaşık komutları yerine getirebiliyor. Eskisinden farklı olarak Siri sadece sesli değil yazılı komutlara da cevap verebilir hale geliyor. Bir tür Siri’nin sessiz modu!

Apple Intelligence cihaz üzerinde ve bulutta olacak şekilde iki modelde sunuluyor. Cihazda çalışan biraz geriden geliyor. Bulutta çalışan versiyonunun ise ChatGPT’nin ücretsiz sürümü olan GPT 3 düzeyinde olduğu söyleniyor.

Şurası bir gerçek ki bilgisayarların başlangıçtan beri yazılı etkileşim üzerine geliştirilmiş olması sona doğru yaklaşıyor. Menülerden ilgili opsiyonları seçerek işlem yapmak insan doğasına uygun bir iletişim modeli değil. İnsan anlık iletişimini ağırlıklı olarak sözel-sesli şekilde gerçekleştirmeyi tercih ediyor. Şu an klasik bir çağrı merkezi dahi arandığında, işlemi gerçekleştiren insan asistanın önünde menülerle erişilebilen bir bilgisayar ve iletişim modeli var. Telefonun ucundaki kişi her ne kadar şu gün şuradan şuraya bir uçak bileti almak istiyorum diye talepte bulunsa bile işlem menü destekli bir yapıda gerçekleştirilebiliyor.

Yapay zekanın getirdiği en büyük sıçrama ise bilgisayar-insan etkileşimini giderek sesli-sözel bir modele dönüştürecek olması. Bunun ilk adımını ChatGPT 4o modeli ile atmıştı. Apple şimdi Siri üzerinden bunu ilerletmek çabasında.

Bunun yazılı ilksel örneği arama motorlarında sunulmuştu. Şimdi de bir işlem çubuğu söz konusu. Sesli komutları alacak. Gereğini yerine getirecek. Tıpkı uzay ile ilgili bilim kurgu eserlerinde olduğu gibi. “Bilgisayar, gemiyi şu yörüngeye oturt!”

Bellidir ki benzer bir iletişim modeli diğer donanımlara da gelecek. En büyük donanım parklarını yöneten Microsoft Windows ya da Linux işletim sistemleri mesela. Dışa dönük bireyler için müthiş bir sıçrama. Peki bilişsel becerileri nispeten daha gelişmiş olan içe dönükler? Onlar da bilgisayarları ile sözel iletişim kuracak mı? Peki bir başka soru: Çalışma saatleri içinde ofiste kimseye çaktırmadan bilgisayar oyunları nasıl oynanacak? Derin mevzu!

Herkese Bilim Teknoloji Dergisi; “Dijital Kültür” Köşesi (Sayı 432 01.08.2024)

Yapay zekâ dışa dönüklerin makus talihine bir son verebilir.

İçine kapanık kişilerin bilişim dünyasındaki egemenliği sona mı erecek? Bilgisayarı, interneti icat ettiler. Geliştirdikleri yazılım araçlarıyla yoktan bir (dijital) dünya kurdular. Dijital ekonomi fiziksel ekonomiyi geride bıraktı. Dünyanın en değerli şirketleri listesinde bir tek Suudi Arabistan’ın global çok ortaklı petrol şirketi Aramco kaldı. Gerisi teknoloji şirketleri.

Yapay zekâ ile gelen imkanlar dışa dönüklerin gelecekte bilişim dünyasında çok daha etkin rol almasını sağlayabilir mi? Bu soruya cevap aramadan önce akla sosyal medya gelecektir. O da mı içe dönük? Onca iletişim, onca etkileşim? Evet sosyal medya da asosyal! Hem de hası. Öyle ki sosyalleşmenin normunu değiştirdi-değiştiriyor. Sosyalleşmenin klasik tanımında yer alan fiziksel olarak aynı mekânda bulunma gereğini ortadan kaldırdı. İçine kapanıkların en nefret ettiği husus. Böylece bir başkasının yüzüne bakmak zorunda kalmadan düşüncelerini ifade edebilir hale geldiler. Okumak ve yazmak tüm zamanların zirvesini yapmış durumda. Her ne kadar içerik çer-çöp olsa da!

Sosyal medyanın üç boyutlu hali olarak düşünülebilecek metaverse teknolojileri de bir şey değiştirmeyecek. Ama ya yapay zekâ? Özellikle de metinden ses üretme imkanları. Okuma-yazma temelli dijital iletişimi yeniden sözel hale getirme imkânı sunuyor. Geçtiğimiz günlerde tanıtımı yapılan bir cihaz, örneğin, bilgisayara dokunmadan hatta onun yakınında bile olmadan ona sesli komutlar göndererek her türlü işlemi yapmasını olanaklı kılıyor. İki dakika oturduğunda sıkılan, üç dakika konuşmadan edemeyenler için biçilmiş kaftan!

Steve Jobs her ne kadar en dışa dönük donanımların geliştirilmesini sağladıysa da içe dönükler bu cihazları içe dönük uygulamalarda kullanmayı başararak onu ekarte etmeyi bilmişti. Yapay zekâ dışa dönüklerin makus talihine bir son verebilir.

Günümüzde içe dönüklerin piri konumunda Elon Musk var. Neuralink yatırımı ile insan beynine çip yerleştirmeyi başaran Musk bireyin içe dönük yaşamasına yeni bir açılım getirebilir. Dışa dönükler yapay zekâ otomatlarına sözel emirler vererek hayatlarına yön verirken içe dönükler, herhangi bir fiziksel engelleri olmasa da gelecekte beyinlerine gönüllü olarak onun çiplerinden taktırmak isteyebilir. Düşünce gücü ve göz hareketleriyle idare etmek varken elleri kullanmak niye?

Belki de her şey tam da Merkez Efendi’nin tespitindeki gibi gelişiyor. Her şey yerli yerinde. Dışa dönükler toplu taşıma araçlarında daha şimdiden telefonlarıyla bağıra-çağıra bağırta-çağırta iletişim-etkileşim kurarken içe dönükler evden çıkmamanın yollarını arıyor. Kovid19 pandemisi belki de pilot çalışma idi. Ve rüştünü ispat etti. Şimdi global bir ölüm-kalım meselesinin kapıya dayanmasını beklemeden bunu gündelik norm haline getirmek sorununu çözmek gerekiyor.

Büyük şehirlerde yaşamak zorunda kalan içe dönükler çareyi ya unutulmuş diyarlara fiziksel göç etmekte buluyor. Ya da eve kapanmakta. Eskiden ferman padişahınsa dağlar bizimdi. Gelecekte sokaklar dışa dönüklerinse evler içe dönüklerin olacak belki de! Her iki alternatif de elbette dar görüşlü kısa vadeli bakış açısını temsil ediyor. Daha geniş açıdan bakıldığında evrende o kadar çok sessiz ve çılgın kalabalıktan uzak mekanlar-gezegenler var ki! Şimdi tüm içe dönükler pirleri Musk’ın kendilerini bu kalabalık dünyadan çıkarıp başka gezegenlere götürmesini bekliyor. Kendilerinin ömrü yetmese bile geleceğin içe dönüklerini. Hiç değilse!

Herkese Bilim Teknoloji Dergisi; “Dijital Kültür” Köşesi (Sayı 417 04.04.2024)

Yoksa hayat eskidikçe her zaman mı zordu?

Kuşak çatışması son hızla devam ediyor. Tarihsel perspektifte muharebeleri gençlerin, savaşı yaşlıların kazandığı bir süreç. Ne de olsa zaman gençlerin aleyhine çalışıyor; yaşlanıyorlar! O nedenle gençlikleri bitmeden kazanabildikleri kadar muharebe kazanıp yaşlılıklarında da onları muhafaza etmeleri gerekiyor!

Z Kuşağı’nın yaptıklarını anlamlandırmak neden zor? Yaptıkları şeylerin anlamsız olmasından dolayı mı? Yoksa “anlam” tanımının yaşlıların kontrolünde olması mı? Şu kriterlere uymayan bir edim anlamlı değildir!

Hiçbir şey üretmeyen sosyal medya fenomenlerinin binlerce-milyonlarca kişiyi peşlerinden koşturması bir “yaşlı”nın anlamlandırabileceği bir şey değil örneğin! Ya da bilgisayar kapatıldığında yok olacak kriptopara denilen şey! Nasıl olur da para yerine geçer?

Z Kuşağı’nın böyle olmasına, doğal olarak, onu önceleyen kuşaklar neden oldu. Boomer’lar ve onu takip eden X Kuşağı gece gündüz çalışmasaydı, yarı isyankâr yarı ehlileştirilmiş bir prototip çizen Y Kuşağı olmasaydı, ortaya böyle bir Z Kuşağı çıkmazdı. Belki de en büyük buluşları anlamsızlığın anlam olması! Belki kendilerinden çok önce nihilizm diye bir şey olduğunu bilselerdi başka bir buluşa imza atarlardı.

Z Kuşağı’nı, “üstünde durduğunuz bu zemin olmasa yok olup gidersiniz” diye eleştirmek ne kadar doğru? O zemini önceki üç kuşak elbirliği ile oluşturdu. Hem de öyle sağlam oluşturdu ki yıkılması çok zor! Sokakta ellerinde akıllı telefon (yakın gelecekte sanal gerçeklik gözlüğü) ile fiziksel dünyadan kopuk hareket edenler görenleri şaşırtmaya devam ediyor. En basit sorunda bile mukavemet gösteremediklerinde, kırılganlıkları şok ediyor. Ama öyle olmaları arzu edildiği için öyleler! Onlar kendilerini başka bir paradigmada gerçekleştirmek istiyor!

Bellidir ki Z Kuşağı’nı üstünde taşıyan bu temel çökmeyecek! Her ne kadar en yaşlılarımız savaşlar çıkarıp, korku salarak eski paradigmaya ve onun sağladığı imtiyazlı durumlara dönme peşinde olsa da. Yapay zekanın pek çok işi insanın elinden alacağı tespiti bu açıdan değerlendirmeli. Bu kötü değil; tam tersi iyi bir şey. Aksi durumda yetişmekte olan insanlar gelip de o işleri yapma talebinde bulunmayacak. O angaryaları makineler yapsın ki Z ve Alfa Kuşakları farklı paradigmalara yelken açabilsin! “Sistem” de çökmesin!

Bu dönüşüm tüm toplumları aynı şekilde etkilemeyecek, orası kesin. Sanayileşme de tarım ile geçinen toplumları topyekûn ortadan kaldırmadı. Bugün hala sanayinin, bilgisayarın, dijitalleşmenin girmediği diyarlar var. Evet sanayileşme tarımsal süreçlerde dönüşüm sağladı belki ama ne nüfusun daha çoğu tarım yapmaya devam etti ne de tarım yapmayı bilmeyen insanlar aç kaldı-yok oldu! Ama değişen bir şey oldu! Hayat (eskiler için) zorlaştı! Yoksa hayat eskidikçe her zaman mı zordu?

Z ya da Alfa kuşağı belki de dünya dışında sürekli yaşamayı başaran ilk kuşak olacak. Dünyaya bağımlı olmadan. Dünyaya dönme gereği duymadan. Topraktan yetiştirilmiş şeylerle beslenme gereği duymayacaklar belki. Yiyeceklerini dijitalleştirecekler. Bu hantal vücutlara gerek duymadan varlıklarını sürdürmeyi icat eden, öğrenen ilk kuşaklar da belki onlar olacak. Zihinlerdeki kırmızı çizgiler kalktığında katedilecek çok uzun bir yol olduğu anlaşılacaktır! Yaşlıların yapabilmiş oldukları yapılmayı bekleyenlerin yanında neredeyse bir hiç çünkü! Her zaman!

Herkese Bilim Teknoloji Dergisi; “Dijital Kültür” Köşesi (Sayı 410 15.02.2024)

“Ağ üzerindeki enformasyona karar veren kişi egemendir”

Byung-Chul Han’ın her kitabı Muhammed Ali’nin demir yumruğu gibi. Okur bir an normal, bir sonraki anda ise kendini bayılmış da ayılırken buluyor. Han’ın ustalığı ise bunu yüz sayfayı bile tutmayan risale kıvamındaki metinleriyle yapması. Geçen Ekim ayında Ketebe Yayınları’ndan çıkan Enfokrasi adlı kitabı da dijitalleşme çerçevesinde demokrasinin nasıl bir dönüşüme tabi tutulduğunu irdeliyor. Ya da iğdiş edildiğini mi demeli?

Gerçi Aristoteles’e göre demokrasinin kendisi de aristokrasinin iğdiş edilmiş hali değil miydi? Akla Baudrillard’ı getiriyor. Kapitalist toplum bir simülasyonsa, elektronikleşme-dijitalleşme olsa olsa simülasyonun simülasyonu olabilir! Buna belki de “başlangıç noktası sendromu” demek gerek. Şeyleri açıklamaya başlarken kim zamandaki hangi noktayı başlangıç olarak kabul ediyor? Y ve Z kuşağı belki de değil Aristoteles ya da Baudrillard, webin ilk zamanlarını başlangıç kabul ederek şeyleri kategorize edecek! Onlar için hakikat belki de MSN’li zamanlardı. Sonra sosyal medya çıktı ve birinci simülasyon başladı. Şimdi de metaverse! İkinci simülasyon!

Han için enformasyon tabanlı dijitalleşme yeni bir tahakküm biçimidir. Han daha ilk cümlesinde bunu “enformasyon rejimi” olarak adlandırıp tanımını yapar: “Algoritmalar ve yapay zekâ kullanılarak enformasyonun ve [onun] işlenmesinin toplumsal, ekonomik ve politik süreçler üzerinde belirleyici bir etkiye sahip olduğu tahakküm biçime enformasyon rejimi diyoruz” (s.7).

Han her kitabında konuyla ilgili aydınlanmacı, modernist düşünürlerin eserleri ile kıyaslama yaparak ilerler. Onlar kimi zaman Han’ın öne sürdüğü tezleri desteklemek üzere resme dahil edilirler. Kimi zaman da yetersiz kaldıklarının tespiti için! Enfokrasi’de de Han Michel Faucault’un Hapishanenin Doğuşu kitabında ele aldığı panoptikon kavramının bir anlamda “dijital dönüşümü”nü irdeler. Bunun için şeffaflık kavramına başvurur. Modernist-liberal “disiplin toplumu”nda otorite kendisini göstermekteyken, şeffaflaşmış enformasyon toplumunda tahakküme maruz kalanlar kendilerini göstermeye zorlanmaktadır. Sosyal medya bireyin her gün kendisi hakkında yeni enformasyon ürettiği; aynı zamanda paradoksal şekilde kendini tükettiği bir mecradır. “İnsanlar enformasyonun esiridir (…) Dijital hapishane şeffaftır” (s.11). “Like, herhangi bir devrim düşüncesini ortadan kaldırır” (s.12). “Sosyal medya bir kilise gibidir. Like âmin demektir. Paylaşmak birliktir. Tüketmek kurtuluştur” (s.13). “Enformasyon rejiminde özgür olmak; eylemde bulunmak değil, tıklamak, beğenmek ve paylaşmak anlamına gelir” (s.13).

Madem egemenlik konuşuluyor, Han sözü Carl Schmitt’e de getirir. Onun iki dünya savaşı sonrasıyla ilgili yaptığı yorumlara, görseydi dijital enformasyon çağı için de şöyle derdi diyerek üçüncü bir yorum ekler. Schmitt’in yorumları şöyledir: “Birinci Dünya Savaşı’ndan sonra şöyle dedim: Olağanüstü hale karar veren kişi egemendir. İkinci Dünya Savaşı’ndan sonra, ölüme yakınken, şimdi şöyle diyorum: Uzaydaki dalgaların kullanımına karar veren kişi egemendir.” (s.15). Han ise onun konuşmasını şöyle sürdürür: “Ağ üzerindeki enformasyona karar veren kişi egemendir” (s.16).

64 yaşındaki Han G. Kore doğumlu. 21 yaşından beri Almanya’da yaşıyor. Şeylere sanayi toplumu paradigmasından yaklaşıyor. Eleştirisini de aynı paradigmayı baz alarak yaptığından, son kertede “olumsuzlukları tespit”ten öteye geçmiyor. Devrimden söz etmeyi arzu ettiğini ima ediyor ama pratikte yaptığı mevcut yolda devam edilirken dikkat edilecek hususları gösterme seviyesinde kalıyor!

Herkese Bilim Teknoloji Dergisi; “Dijital Kültür” Köşesi (Sayı 361 02.03.2023)

Ey kriptofobikler! Ya internet kapatılırsa? Milyar dolarlık e-ticaret şirketleri ne yapar?

Bir sonucun kime ne fayda sağladığına bakarak onun sebebine ulaşmak olsa olsa emekli istihbaratçılarla, çakma danışmanların ekmeğine yağ sürer. Önemli olan sonuç gerçekleşmeden önce kimin ne yaptığını-yapmaya çalıştığını tespit edebilmek. Tümdengelimci birinci model en iyi şartlarda “değişime ayak uydurmayı” destekler. Tümevarımcı ikinci model ise “değiştiren özne” yapar!

Komplo teorisyenleri Bill Gates’in arkasında koşmaya devam etsin, Bezos gibi e-ticaretçilerin pandemiden en karlı çıkan grup olduğu anlaşılıyor. Elon Musk da aynı kategoride ama o büyük (ve orta-uzun vadeli) oynuyor! Dünya yaşanmaz hale geldikçe uzaya gitmek isteyenlerin sayısı da artacaktır; ölü ya da diri!

Bu tablodan yola çıkarak pandeminin arkasında Bezos, Musk gibi milyarderlerin olduğu söylenebilir mi? Evet. Doğru olma olasılığı var mı? Evet. Daha önemlisi şu: Doğru olsa ne fark ederdi? Uyum sağlayabildin mi? Hatta bir sonraki sefer değiştiren olmayı arzu ettin mi?

Bu sürece ülkemizde en iyi uyum sağlayanlar e-ticaretçilerden önce “lojistikçiler” oldu! Eskiden sadece kısa mesafe zarf-paket-koli taşıyan moto-kurye sistemi pandemi ile birlikte patlama yaptı. Büyük şehirlerde artık bir liralık jiklet kapısına gelsin diye taşıyıcı firmaya on lira kurye ücreti vermeye hazır bir profil oluşuyor!

Öte yandan taşıyıcılara kıyasla daha uzun bir mazisi olan e-ticaret şirketleri yabancı yatırımcılara satılmaya başladı. Türkiye’nin de artık en az bir milyar dolar değerinde satılan tekboynuzlu (unicorn) firmaları var. Sahi “ya bilgisayarları kapatırlarsa” diye korkarak kriptopara olayına temkinli yaklaşanlar acaba buna ne diyecek? Ya interneti kapatırlarsa? Milyar dolarlık bu e-şirketler nasıl satış yapacak?

Dijital dönüşüm sürecinde bilginin dijitalleşmesinden sonra süreçler dijitalleşmişti. Bu kapsamda ticari süreçler de internet üzerinden yapılabilir hale geldi. e-ticaret siteleri 90’ların ikinci yarısından itibaren tüm dünyaya yayıldı. Süreçlerin dijitalleşmesi mevcut aracıları ortadan kaldırmaya başladı ya da en iyi ihtimalle kendilerini dönüştürmeye zorladı. Ancak e-ticaret, özellikle de pandemiden sonra, yeni aracıların ortaya çıkmasına da neden oldu; oluyor! “Türkü yine o türkü; sazlarda teller değişti”. Yeni aracılar, tüketicilerin otuz sene öncesine kadar varolmayan yeni gereksinimlerini karşılamak üzere, yine sürece değer katarak, ortaya çıktı; çıkıyor! Bir kısmı müstakil, bir kısmı e-ticaret şirketlerinin bünyesinde. Ancak bu süreçte özellikle birinci kuşak e-ticaret şirketlerinin geride kaldığının altını çizmek gerek.

Eskiden (hamile kadınlar hariç) canım şunu çekti türünden talepler çoğunlukta karşılanmadan uçup gidiyordu. Şimdi mobil uygulamalar var. Günün her saati ne isterseniz! (O arada işin mutluluk boyutu ne olacak? Karşılanan gereksinimler olgusunu mutluluk ile irtibatlandırmak feodal toplumdan miras arkaik bir kültürel ögeye mi dönüşüyor? Karşılanan gereksinimler artık olsa olsa karşılanmayı bekleyen gereksinimler ile irtibatlandırılabilir. “Şimdi ne yiyoruz / yapıyoruz / alıyoruz?”)

Tarım örneğin! Belli ki birkaç on yıl içinde kritik bir üretim süreci haline gelecek. Yeniden. Ancak bu kez bilgi ile teknoloji ile donatılmış olarak. Bu konuda devlet, kamu, özel sektör, şirket, birey stratejik yatırım yapan var mı? Yoksa umudumuz tek kullanımlık ithal tohumlarla GDO’lar mı? Bir koy on al, vur-kaç! Köprü altlarındaki üçkağıtçılar gibi! Hala!

Herkese Bilim Teknoloji Dergisi; “Dijital Kültür” Köşesi (Sayı 306 03.02.2022)

Yüzlerce binlerce genel yapay zekalar, on yıl içinde birleşik bir süper zekaya dönüşebilir!

Toplumsal zekâ kavramı daha ziyade bir metafor. Toplumların da bir zekâsı olduğundan bahsedilebilir belki ama bu, insandaki zekanın binlerce-milyonlarca misli daha geniş kapasiteli versiyonu anlamına gelmez! Yapay zekanın “genel” denilen seviyeye ulaşıp da “insan gibi” işler hale gelmesi her ne kadar dramatik bir toplumsal dönüşüme neden olacaksa da sonraki olası üçüncü aşama “zekâ” olgusunun bireyselden toplumsala geçmesinin bir başka adı olarak değerlendirilebilir.

Bazı uzmanlar, yapay zekanın üç evresinden bahsederken ikinci evre olan genel yapay zekâ seviyesi bile ulaşılması arzu edilen-beklenen-talep edilen bir düzey olup olmadığı tartışmaları devam etmektedir. İnsanlık gerçekten de kendisi gibi muhakeme yeteneğine sahip, doğaya-dünyaya hükmetme haklarını “paylaşacağı” bir başka “canlı türü”nü geliştirmek istiyor mu? Öyle bir rakip ki ipin ucunu biraz kaçırsan, insanlığı da kontrol altına alma potansiyeline sahip! Aynı uzmanların üçüncü evre dediği, süper yapay zekâ buna işaret ediyor.

Gerek konu zenginliği (genişlik) gerekse de bu konuların her birinde detay zenginliği (derinlik) boyutlarından insan seviyesine ulaşacak bir yapay zekâ modelinin, eğer bu iki boyutlu seviyeye ulaşabilirse, yerinde de durmayacağından ve daha da gelişeceğinden korkuluyor! Marks ile Engels’in Komünist Manifesto’daki seslenişine işçiler değil belki ama yapay zekâ cevap verebilir. Birleşebilirler! Süper yapay zekayı oluşturmak üzere!

Aslında biyolojik evrimde bu tür bir çok-boyutluluğa geçişten bahsedildiği biliniyor. Tek hücrelilerden çok hücrelilere geçiş aslında bir tür “birleşme”! “Kendi” olma halini daha Büyük Bir içinde eritmeye feda eden bir evrilme! Öyle bir evrimsel sıçrama ki yaşamı bugün bilinen haliyle müthiş zengin bir düzeye ulaştırmış.

Benzer bir durumun, çok daha karmaşık bir zekâ modeline sahip yapay zekanın evriminde de gerçekleşmemesi için hiçbir sebep yok! İnsan-gibi düzeyine ulaşmış yapay zekalar, bir adım daha ileri gidip, kolayca birleşik yapay zekâ halini alabilirler! İnsan-gibi genel yapay zekâ seviyesine gelecek 70-100 sene içinde ulaşılabileceğini öngören uzmanlara göre bundan sonrası için fazladan bir on yıl yeterli olacaktır. Yüzlerce binlerce genel yapay zekalar, on yıl içinde birleşik bir süper zekaya dönüşebilir!

Bu aşamada iki kritik soru gündeme getirilebilir. İlki, daha önce de belirtildiği gibi, insanlık “makine”nin bu düzeye ulaşmasını gerçekten istiyor mu? İkincisi ise genel seviyeye ulaşmış yapay zekalar, birleşik bir yapay zekanın parçası olmayı “kabul eder” mi?

İnsanlık makinenin hangi düzeye gelmesini isteme konusunda herhangi bir uzlaşıya varabilmiş değil. Bir kısım bilim insanı “makinesin sen makine kal” nakaratını baz alarak, böyle bir zekâ seviyesine yükseltmeyi gerekli görmemekte. Bu görüş günümüzün standart kapitalist bakış açısını da yansıtmaktadır. İnsanlık yapay zekayı, işleri daha verimli ve daha ucuza yapsın diye istiyor. Tıpkı öteki bütün makineleri, genelde teknolojiyi, istediği gibi. Ama teknoloji kimi zaman pek de arzu edilen yönde gelişmiyor. İnsanlık uzaya gitmek isterken bilgisayarı icat etti! Şimdi sorun şundan dolayı da karmaşıklaşıyor: Artık bu kararı sadece insan vermeyecek! Gün geçtikçe güçlenen “makine” de gün gelecek; karar verme sürecine ortak olacak! Peki tüm bu dönüşüm süreci; insan ile tanrı ontolojik birlikteliğini analiz etmede bir simülasyon olarak kullanılabilir mi?

Herkese Bilim Teknoloji Dergisi; “Dijital Kültür” Köşesi (Sayı 295 18.11.2021)

Internet sosyalist ise, blokzinciri belki de gelmiş geçmiş en “komünist” teknoloji!

Kapitalizmin kara delik gibi her şeyi yutup kendi bünyesine katması sadece ekonomik alan ile sınırlı değil. Benzer bir durum sosyokültürel boyutta da gözlenebilir, bilim ve teknoloji üretiminde de. O halde kök soru şudur: Kapitalizmin bağrından çıkacak bir “icat” onu yıkabilir mi?

Teknoloji, özde, yıkmasını bilen bir kavram. İleri teknolojilerin bir adı da “yıkıcı teknoloji”. Ancak onun yıkıcılığı bugüne dek hep kendi bünyesinde gerçekleşti. Yeni gelen bir teknoloji eskisinin pabucunu dama attı. Ancak teknoloji, örneğin, kapitalizmi yıkmak ve daha adil, daha sosyal bir dünya kurmak için çaba sarf etmedi. Edemez(di) de. Çünkü dizginleri ona araştırma yapsın diye kaynak temin edenlerin elinde(ydi).

Kapitalizmin ve onunla gelen global toplumsal düzenin değişmesi-dönüşebilmesi için, bellidir ki, global ekonomik paradigmanın değişmesi-dönüşmesi gerek! Bolca petrol, doğal kaynak, mal ya da hizmete sahip olmak ne yazık ki bu toplum modelini değiştirmek için yeterli değil. Olmadığı da on yıllardır dünyanın dört bir yanında görülmekte!

Kapitalizm ile gelen ekonomik paradigmayı değiştirmek ancak merkezdeki kritik “güvenilir üçüncü şahıs”ı (GÜŞ) ortadan kaldırmakla mümkün olabilir. Bugünün sanayi toplumunda bu GÜŞ makamını merkez bankaları işgal etmiş durumda. GÜŞ’ün ortadan kalkabilmesi için onun varlığının temin ettiği temel şeye gerek kalmaması lazım: Güven! Güvene gerek kalmaması güvensizlik demek değil. Daha ziyade güven duygusunu gerekli kılan korku, belirsizlik ve endişenin ortadan kalkmasıdır. Dün “dünyayı değiştirmeye kalkmadıktan sonra yaptıkların ne işe yarar” bakışında olan filozofların önerdiği Marksist söylem, bugün yerini internetin birbirine kenetlediği bireylerin kullanımına sunulan blokzinciri yapısıyla hayata geçirilmeye çalışılıyor. Internet sosyalist ise, blokzinciri belki de gelmiş geçmiş en “komünist” teknoloji!

Kriptopara fiyatlarının son birkaç haftadır (yeniden) tepetaklak olması ne bütünüyle Elon Musk’ın bir öyle bir böyle açıklamalarına bağlanabilir. Ne de Çin’in ilan ettiği yeni ekonomik kısıtlamalara. Bir yanda GÜŞ’leri ortadan kaldırma, yeni bir toplumsal düzenin ortaya çıkmasını sağlama potansiyeline sahip bir teknoloji var. Diğer yanda ise kapitalist kara delik (KKK) anlayışı. KKK bugüne dek hep galip geldi! Bu kadar başarılı olmasındaki temel motivasyon da Karl Marx’tan beri “eğer öyle yapmazsa yok olacağını” idrak etmiş olması. Kapitalizm girdiği her mücadeleyi ölüm-kalım savaşı olarak değerlendiriyor. O nedenle vahşi, o nedenle muzaffer!

Yeni bir toplumsal model, GÜŞ’leri ortadan kaldırmanın yanı sıra yeni bir ekonomik akar modelini de icat etmeli. Sanayi toplumu, tarımı bu şekilde yenmedi mi? Toprağa, tarıma dayalı feodal ekonomi modeli fabrikaya-makineye dayalı sanayi modeline yenildi. Bugünün temel dinamosu ise ancak “dijital” tabanlı bir model olabilir. Dijital toplumdan bahsedilecekse, ekonomik değer yaratan, ekonomik takasa tabi metanın da dijital olması gerekir. Benzer şekilde fabrikaya-makineye enerjiyi nasıl ki petrol temin etmekteyse dijital için de gerekli olan enerjinin kaynağı bellidir: Veri! Öte yandan bu modelin geçerliliği, Marksist söylemdeki gibi süresiz-sınırsız değildir! Bir gün herkes blokzincirinin değerini anlamayacak! Ufukta yeni bir rakip belirdi bile: Marsa ve uzaya açılım!

Herkese Bilim Teknoloji Dergisi; “Dijital Kültür” Köşesi (Sayı 270 27.05.2021)

Yaşayan beş kuşağın travmaları ve çıkış yolları neydi-ne olacak? İnsanlık kara lordlardan kurtulabilecek mi?

Çeşitli vesilelerle dile getiriliyor. (Parantez içinde batı kültürüne özgü olduğu belirtilmeden) Yaşayan nüfus beş kuşakta sınıflandırılıyor ve bu beş kuşak bıçakla karpuz keser gibi ortadan ikiye bölünüyor: Üç yüzük “Dijital Göçmen”lere, iki yüzük “Dijital Yerli”lere! Karpuzun ortası 1981. 1.1.1981’den önce doğanlar (toplum baskısı sonucu) dijital becerileri öğrenmek zorunda bırakıldıklarından “dijital göçmen”. Sonra doğanlar ise “dijitalin içinden”! Soru şu: Bu beş kuşağın her birinin hayatındaki en büyük travma ve bundan çıkış yolu neydi-nedir-ne olabilir?

En eskisi “Sessiz Kuşak”! 1945’ten önce doğanlar. Bu kuşağın iki temel travması belli. Dünya savaşları! Peki çıkış yolu? Olasılıkla 1945 sonrası yaşanan nüfus patlaması ve ardından gelen nihilist rehavet! Göçmenlerin asıl tarihe geçen kuşağı ise o rehavetin çocukları: Bebek-Patlaması Kuşağı. Bu kuşağın en büyük travması belki de soğuk savaş! Dünya savaşları gibi konsantre bir darbe yerine on yıllara yayılmış bir sürekli-travma! “Sevgiden öte, sürekli ölüm!”

Bebek Patlaması kuşağı travmasını atlatmak için çeşitli yollara başvurdu! Metafizik, uyuşturucu, seks. Olmadı! “Uzay” tam liderliği ele geçirecekti ki türbülansa girip yere çakıldı! Nihayet travmadan interneti-bilgisayarı-cep telefonunu icat ederek çıktılar! Özel sektör sermayesi bilgisayara ve cep telefonuna erişip, 90’ların ortasına kadar internetin yanına yaklaştırılmadığı için, yıldızı ilk parlayanlar bu ikisi oldu. Böylece sanayi toplumu da üçüncü evresine girdi!

Yanına rakip yaklaştırmayacak kadar görkemli bir egoya-kibire sahip “patlak kuşak” kendisini izleyen X Kuşağı’nı da esir-kahya yapmaktan geri kalmadı. 65-80 döneminde doğanlar sessiz ötesi, siliktir-eziktir! Doğuştan “eks”tir! En büyük travması belki de budur! Kendine ait bir kimliğinin olmaması! Ne çok sorumlu ne çok vurdumduymaz. Ne çok devrimci, ne çok muhafazakar! Ne o, ne bu! Peki travmasını atlatabilmiş mi? Tam olarak tanımlayamadığı için atlatmış olup olmadığı da anlaşılmıyor! X için çıkış belki de kendisini bu “özgün akışa” bırakmaktan geçiyor! Gözlerden uzak “sinsi plan”ıyla birlikte!

Y Kuşağı, dijital yerli kuşakların ilki. Onların travması belki de tek kelimeyle “eşsizlik”. Her biri sadece eşsiz bir insan değil, sanki eşsiz bir canlı türü! Star Wars filmlerindeki bar sahnelerinde fonda görülen tipler! Her biri başka bir gezegenden gelmiş! Buna inandırılmışlar. X Kuşağı’nın sinsi planı bu olsa gerek! Baskın patlaklara karşı hiçbir şey yapmıyormuş gibi yaşayıp ortaya bir “eşsizler pandemisi” çıkarmak!

Her ne kadar vakit X, Y ve Z’nin vakti olsa da geri plandaki “yaşlı kurt” varlığını sürdürüyor! Patlaklar (Star Wars’tan devam etmek gerekirse) Darth lakaplı kara lordlar gibi. Perde arkasından, olabildiğince, “benden sonra devam melodisi” duyuluyor! Eşsiz Y Kuşağı Kovid-19 pandemisi ile dize getirilebilir mi? Yoksa pandemi onlar için travmadan çıkış için bir fırsat mı olacak?

Ve Z Kuşağı! Başka bir gezegenden gelmiş oldukları konusunda elde güvenilir deliller var! Dijital gezegen! O halde yaşamın son sürat karbon-fizikselden silikon-dijitale dönüşmesine şaşırmamalı. Z Kuşağının travması “canlılık” ise çıkış yolu tekillikle gelecek olan “dijitallik” olabilir! Eski çamlar bardak oldu; eski “human”lar transhuman olacak!

Herkese Bilim Teknoloji Dergisi; “Dijital Kültür” Köşesi (Sayı 247 18.12.2020)

Blokzinciri mimarisi ikinci internet devrimi olabilir. “Güven”in gerekli olmadığı bir internet düşleyin!

Internetle ilgili herkesi ilgilendiren en önemli problemlerin başında belki de güvenlik gelmekte. Bu daha ziyade internetin teknolojik mimarisi ile ilgili. Internetin mimarisinde temel motivasyon verilerin bir noktadan diğerine iletilebilmesidir. Kesinlikle o nedenle olduğu söylenmese de internetin doğumuna neden olan temel tetikleyici unsurun 1950lerde başlayan uzay macerası olduğu düşünülmekte.

1957’de Ruslar uzaya insanız ilk hava aracını (Sputnik) gönderdiklerinde bunun karşı kıyıdaki değerlendirmesi sadece oniki sene içinde aya insan indirmekle sınırlı değildi. ABD konuyu uzay-savaş bağlamında ele aldı ve şu soruyu irdelemeye başladı: “Bir (nükleer) savaş çıksa devlet kurumları arasındaki iletişim kesintisiz olarak nasıl sürdürülebilir?”

Bugünün internet mimarisinde veri (bitler) kapıyı kapalı bulduğunda o nedenle bacadan, o olmazsa pencereden, ama illa ki açık bir delik bulup oradan ulaşması gereken yere ulaşabiliyor. O nedenle internet mimarisinin temel motivasyonunda güvenlik gibi, kimlik doğrulama gibi, içerik doğrulama gibi olgular ikincil düzeyde ele alınıyor.

İkincil düzeydeki ana olgular itibariyle internet bugün “kontrol altında tutulan” bir yer haline getirilmiştir. Evet bitlerin gönderilmesinde sınırsız bir özgürlük var ama bunları kim gönderdi, nereden gönderdi gibi sorular gündeme geldiğinde, ortaya güvenilir bir üçüncü partinin çıkması gerekiyor. Bu bir eposta adresi, blog sitesi olabileceği gibi sosyal medya sitesi de olabilir.

Blokzinciri mimarisinin neden devrimsel bir nitelik taşıdığı bununla ilgili. Internetin veri iletimine getirdiği otonomiyi blokzinciri mimarisi “güven” olgusu çerçevesindeki olgulara getiriyor. O veriyi kimin gönderdiği, ne zaman gönderdiği, içeriğinin ne olduğu gibi hususlar artık güvenilir bir arabulucu olmadan çözüme kavuşturulabilecek. Bunun için gerekli olan tek şey blokzinciri mimarisi üzerinde geliştirilmiş bir uygulama olacak.

Dijital okur-yazarlığı ileri düzeyde olan bireyin karşısına bugün dijital bir içerik çıktığında, ilk tepkisi içeriğin doğruluğunu teyid etme gereği oluyor. Kim göndermiş, nereden göndermiş, ne zaman göndermiş vs. Öte yandan bu tür içerik paylaşımına maruz kalan her on bireyin sekizinin böyle bir sorgulayıcı reflekse, dijital okuryazarlığa sahip olduğundan söz etmek mümkün değil. Onlar daha ziyade kendi fikir veya inançlarına göre karar veriyor!

Blokzinciri mimarisi sayesinde kurulacak etkileşim dijital bireylerin bu anlamda ileri düzeyde, sorgulayıcı bir dijital okuryazarlık becerisine sahip olmasını gerektirmeyecek. Dijital vatandaş bilecek ki blokzinciri uygulamasından geliyorsa o içerik o kişi tarafından oluşturulmuştur. Bu anlamda blokzincirinin dijital dünyanın güvensizlik olgusuyla başa çıkma modeli köktenci, topyekun bir çözümü baz almaktadır: “Güven”e gerek yok! Güvenmeye gerek kalmayınca bu güvenli mi değil mi diye sormak da anlamını yitirecek.

Bugüne dek tam da bu türden bir güvenceyi bireylere devletler sunmuştur. İstisnai durumlar (savaşlar, rejim değişiklikleri, yozlaşmış kamu yönetimleri vs) hariç! Blokzinciri mimarisi devletin sağladığı “güven”in bireylerin biraraya gelmesiyle gereğini yitireceğinin sözünü veriyor. Biliyorum çoğu okur dudak bükecektir. Unutmamalı! Otuz sene önce de benzer dudak bükmeler internet için yapılıyordu. “Ne? Herhangi bir acenteye gitmeden uçak bileti satın almak mı? Hadi canım, sende!”

Herkese Bilim Teknoloji Dergisi; “Dijital Kültür” Köşesi (Sayı 177 – 16.08.2019)