Marifet, hakikati paylaşmaktır!

Hakikate ulaştıktan sonra ne yapılır? Elbette çeşitli olasılıklar var. Bunlardan bazıları farklı isimlerle anılsa da benzer bir şeye işaret etmekte: Hakikati ötekilerle, ona ulaşmamış olanlarla paylaşmak!

Doğaldır ki kişinin ulaştığı şeyin “hakikat” olup olmadığı tartışma konusu yapılabilecek bir olgu çünkü “mutlak hakikat”in ne olduğu-nasıl olduğu konusunda ortak bir dil oluşturmak olası değil. Ancak hakikat derken “mutlak hakikat” değil de belki de onun herhangi bir alt kümesine odaklanılırsa işler kolaylaşır. O zaman yıllarını verip herhangi bir konuda uzman olmuş bir kişinin deneyimlerini ardından gelen tecrübesizlerle paylaşması bu çerçevede bir örnek olarak sunulabilir.

Örneğin Japonya’da emeklilik yaşı gelmiş kıdemli çalışanlar, kendileri istemediği sürece emekli edilmemekte ancak gündelik iş yükleri oldukça hafifletilerek çalışmaya devam edebilmekte. Hem de aylık ücretlerinde herhangi bir kısıntıya gidilmeden. Böylece bu çalışanlar kurumdaki genç yeteneklere yaşamış oldukları deneyimleri aktaran birer danışman pozisyonuna geçmekte. Bu modelin çeşitli avantajları var: Hayatının en verimli yıllarını kurumda yoğun olarak çalışmaya adamış bu kişilere yaşlılık yıllarında gösterilen bir vefa. Bu vefanın kurumda çalışan gençler üzerindeki olumlu psikolojik etkisi (“başka kuruma gitmek yerine ben de burada çalışırsam, yaşlılığımda ben de bu şekilde itibar göreceğim”). Ayrıca “kurum hafızası” erozyonunun asgariye indirilmesi (“geçmişte yapılan bir hatanın tekrar etmesinin engellenmesi”, “bir işin en verimli şekilde nasıl yapılabileceği” vb.). Her ne kadar bunun kurumların personel giderleri üzerinde olumsuz(!) bir etkisinden bahsedilse de örneğin kriz dönemlerinde Japon firmalarının batılı muadillerine kıyasla çok daha hızlı şekilde toparlanmalarının gerisinde yatan unsurlardan birisinin de bu çalışma modeli olduğu tespit edilmiş durumda.

Peki böyle olmazsa ne olur? Daha da vahimi günümüzün bilgiye-deneyime değer verilmediği, dezenformasyon-mezenformasyon ikilisinin zirve yaptığı, ana akım ve sosyal medya mecralarında önüne gelenin ağzına geleni “doğrusu budur” diye kolayca sunabildiği kaotik ortamda? Öncelikle genç ve tecrübesiz bireyler bu içerikler içinde en popüler, en çok öne çıkanların yörüngesine girip, bunları gerçek-doğru olarak algılama riskiyle karşı karşıya kalmakta. Dinini bilmeyen birey, bu konuda otorite görünümündeki birilerinin safsatalarını mutlak doğru olarak kabul etmek zorunda bırakılabilir. İş deneyimi olmayan birisi kendisine danışman-mentor vb. diyen birilerinin yönlendirmelerine maruz kalabilir vb.

Dünyanın içinden geçmekte olduğu bu ikinci cehalet döneminde kendi uzmanlık alanlarında “hakikate ulaşmış” bir başka deyişle kayda değer bir bilgi ve deneyim sahibi olmuş bireylerin üstüne düşen bir görev var. Bu deneyimi yetişmekte olan, kafası karışık genç kuşaklara dolaysız yollardan aktarabilmek! Hangi meslekten olursa olsun! Bu süreç de kendi bünyesinde riskler içermekte. “Organik sebze-meyve” sürecinde yaşanmakta olan türden. Gerçek organik ürünlerin yanı sıra organik olmadığı halde organik diye piyasaya sürülenler var. Benzer şekilde ben şu konunun uzmanıyım diye boy gösterecek sahtekarlar da olacaktır. Ancak internet bu tür sahtekarların foyasını kolayca ortaya çıkarır. Yeter ki neyi nerede araştırmak gerektiği bilinsin! Hakikat kapısına ulaşanların yolculuğu orada bitmez, marifet kapısına ulaşmaları gerekir. Marifet, hakikati paylaşmaktır!

Herkese Bilim Teknoloji Dergisi; “Dijital Kültür” Köşesi (Sayı 504 02.01.2026)

Yapay zeka doktorlardan oluşan sanal bir hastane!

Yapay zeka “genel” düzeye evrimsel mi yoksa devrimsel bir sıçrama ile mi ulaşacak? Geçtiğimiz aylarda OpenAI üst düzey yöneticilerinden Mira Murati GPT’nin zeka seviyesindeki gelişme eğrisini şu metaforu kullanarak açıkladı: GPT3 bebek düzeyi ise GPT4 parlak bir kolej öğrencisi, (12-18 ay içinde piyasaya çıkarmayı hedefledikleri) GPT5 ise doktorasını tamamlamış bir yetişkin! Bir bebeğin doktora düzeyinde bir eğitimi tamamlaması kabaca otuz sene sürdüğüne göre GPT bunu 3-4 senede tamamlayacak gibi görünüyor (GPT3 2022 Kasım ayında duyurulmuştu).

Sınırlı, dar diyerek kuramcıların belki de dönüp yüzüne bakmadığı bugünkü yapay zeka demek ki insanın gelişim hızına göre on kat daha hızlı ilerliyor. Aslında bu kadar “yavaş” ilerlemesi yine insani sebeplerden dolayı. Murati’nin bir başka konuşmasında altını çizdiği gibi yapay zekanın gelişiminde üç kritik parametre var: Veri, işlem gücü ve algoritma! Bunların üçü de şimdilik (doğrudan ya da dolaylı olarak) insana bağlı.

Doktora düzeyine ulaşmış GPT5 bile hala “dar” yapay zeka olarak nitelendirilecek. Yani belli bir konuda doktoralı. Her konuda değil. Diyelim ki bu düzeyde yapay bir doktor üretildi. Bu doktorun bireye ve topluma faydası sadece o alandaki ortalama bir doktordan daha iyi teşhis koyması ile sınırlı kalmayacak. Genelin erişimine sunulan böyle bir yapay doktor hastanın doktora ulaşma sürecini de geliştirmiş olacak. Hem süre hem de maliyet açısından.

Bu aşama genel yapay zekaya (AGI) sıçramak için yeterince yakın mı? Tablo net değil! Çünkü bu aşamada süreç çok boyutlu bir hal alabilmeli. Aynı doktor bir yandan da doktoralı bir mimar düzeyine gelebilir mi? Doktoralı bir arkeolog? Doktoralı bir roman yazarı? GPT5 gibi bir doktoralı ancak müstakil doktoralı yapay bireyler oluşturmanın altyapısına dönüşebilir. Ancak bunlar kendi içlerinde hala tek boyutlu kalacaktır. Doktor, mimar, yazar!

O aşamada bir meta-yapay-zeka oluşturulup bu müstakil doktoralılar bir araya getirilebilir mi? Bütünleştirilmeden? Olabilir. Tıpkı bir yapay hastane gibi. Cildiyeci birinci katta, KBB’ci ikinci katta. Ama hepsi tek bir çatı altında.

Yeterince işlem gücü temin edilirse dışarıdan etkileşim kuran birisi için muhatabının bir araya getirilmiş ama müstakil yapay zekalar olup olmaması ne derece önemlidir? Hastaneye giden birisi farklı branşlarda birden çok doktora muayene olduğu için şikayetçi oluyor mu? Tam tersi her biri belli bir uzmanlık alanını temsil ettiği için kişiye bir güven veriyor. Ne çektiysek herbokologlardan çekmiyor muyuz?

Öte yandan hastaneye gitme imkanı olmayan birisi karşısında bir doktor bulduğunda onun hangi alanda uzman olduğunu sorgulamadan derhal derdini anlatıp derman talep etmekten de geri kalmıyor. İmkan varsa monşer olmalarında bir sorun yok ama imkan yoksa uzmanlaşmış olmak monşerlikle, kibir ile, burun büyüklüğü ile kolayca irtibatlandırılabiliyor.

Yapay zekanın üç senede otuz senelik yol katetmesi üzerinde ciddi düşünülmesi gereken bir husus. Kuantum bilişim gibi yeni paradigmaların sıçratıcı imkanları dikkate alınmasa bile gelecek on sene içinde yapay zekanın ortalama bir insanın hayal gücünü zorlayıcı seviyelere ulaşacağı neredeyse kesin gibi. Birileri düğmeye basıp dünya savaşı çıkarmazsa tabi.

Herkese Bilim Teknoloji Dergisi; “Dijital Kültür” Köşesi (Sayı 439 19.09.2024)

Yapay zekâ alanında hem nitel hem de nicel olarak en iyi beceri kümesine sahip eğitim kurumumuz Boğaziçi Üniversitesi.

Türkiye’nin Ulusal Yapay Zekâ Stratejisi geçtiğimiz günlerde açıklandı. 2021-2025 dönemini kapsayan strateji dokümanında altı temel stratejik öncelik belirlenmiş. Bunlar sırasıyla şöyle:

• Yapay Zekâ uzmanlarını yetiştirmek ve alanda istihdamı artırmak
• Araştırma, girişimcilik ve yenilikçiliği desteklemek
• Kaliteli veriye ve teknik altyapıya erişim imkanlarını genişletmek
• Sosyoekonomik uyumu hızlandıracak düzenlemeleri yapmak
• Uluslararası düzeyde iş birliklerini güçlendirmek
• Yapısal ve işgücü dönüşümünü hızlandırmak

Bu altı temel amaca ulaşmak için toplam 24 alt amaç tespit edilmiş. Örneğin YZ uzmanları yetiştirmek için üniversitelerin bu alandaki eğitimini güçlendirecek alt hedefler mevcut. (“Amaç 1.2: Üniversitelerin YZ alanındaki akademik ve teknik kapasitesi geliştirilecek ve yeni programlar açılacaktır”).

Birinci amaç insana odaklanmışken ikincisi Ar-Ge ve inovasyon odaklı. Burada da YZ alanında yeni teknolojilerin üretilmesine destek olacak amaçlar kümesi var. Üçüncü amaç dijital toplumun temel dinamosu olacak “veri” ile ilgili olanları oluştururken, YZ’nin gelir dağılımındaki uçurumu kapatmada kaldıraç olarak kullanılmasını hedefleyen çalışmalar dördüncü grupta. YZ çalışmalarında uluslararası iş birliği beşinci kategoride. Son grupta ise kamu kurumlarında YZ dönüşümünü sağlayacak amaçlar sıralanmış.

Rapordaki bilgilere göre dünyada bugün altmışın üstünde ülke ulusal bir YZ stratejisine sahip. Her ülke kendi dinamiklerine göre bir strateji hazırlıyor. Türkiye’nin stratejisi de genel olarak “YZ’ye Giriş” kıvamında. Bazı iddialı hedefler yok değil. Örneğin 2025’te YZ’nin GSMH’ye katkısının %5 düzeyine çıkarılması, YZ alanında on bin lisans üstü öğrenci, elli bin istihdam yaratılması, Türkiye’nin YZ alanında ilk 20 ülkeden birisi haline getirilmesi gibi.

Strateji dokümanları, tanım gereği, konuyu üst düzeyde ve ana hatlarıyla ele alır. Daha önemlisi bu genel hedefleri ya da amaçları gerçekleştirmek üzere icra edilecek eylem planını oluşturan çalışmalar ve onların çıktılarıdır. Bu kapsamda bir senesi zaten bitmiş olan bu strateji dokümanındaki hedeflerin gelecek dört senede ne kadarının gerçekleştirileceği bütünüyle icracıların performansıyla doğru orantılı olacak.

Raporda yer alan Türkiye’nin durumu ile ilgili veriler incelendiğinde göze çarpan ilginç bir husus da var. Üniversitelerin YZ alanındaki nitel ve nicel çalışmalarına göre oluşturulmuş tablo (Sayfa 44, Şekil 15). Tübitak’ın hazırlamış olduğu bu tabloya göre hem nitel hem de nicel olarak YZ alanında en iyi beceri kümesine sahip eğitim kurumumuz Boğaziçi Üniversitesi. Bu da bir başka “post-truth” ya da “simülasyonun simülasyonu” halimize örnek olsa gerek. YZ alanında önde gelen bir üniversite. Aylardır rektör problemi yaşıyor, kapısında yüzlerce polis nöbet tutuyor. İçinde neredeyse yüz yaşına gelmiş kıdemli hocaları, bulundukları durumu protesto ediyor! Neden yukarıdakini aşağı çekmeye çalışmak yerine, aşağıdakileri yukarı çıkarmaya çalışmıyoruz?

Herkese Bilim Teknoloji Dergisi; “Dijital Kültür” Köşesi (Sayı 284 02.09.2021)