Yapay zekanın dümeni insanın elinden alması belki de zor olmayacak!

Toplumun, toplumu oluşturan bireylerin gelişmesinden kim sorumlu? Devlet, okul, aile? Kamu yöneticileri, öğretmenler, anne-babalar? Belli bir yaştan sonra bireyin kendisi? Sosyal devlette, vahşi kapitalizme yenik düşmemiş özgürlükçü-liberal toplumlarda sıyrılıp gelen bireylerin ve onları topluma sunan medya gibi mekanizmaların bireyi ya da toplumu maddi ya da manevi olarak sömürmesi belli bir asgarinin üstüne çıkamazdı.

Bugün odun olarak teknolojiyi (son dönemde sosyal medyayı, yeni yeni yapay zekayı) kullanarak kapitalist ateşin geçmesini engelleyen, ateşin giderek şiddetlenmesini sağlayan mekanizmalar dünyanın pek çok yerinde orijinal soruyu dönüştürmüş durumda. Artık soru şudur: Bireyin ya da toplumun gelişmesi gerekli mi?

Daha da vahimi bu bir soru olmaktan çıkmış, cevaplanmış (“Değildir”) ve bu tespit baz alınarak bireysel ve toplumsal stratejik yol haritaları çizilmiş, icra edilmekte. Örneğin yemek programı diye adeta Sineklerin Tanrısı’nın adasından yayın yapan bir programda bireyler beş gün boyunca birbirlerini (yaptıkları yemekleri değil) kıyasıya eleştirmekte, son gün programın sunucusu hafta boyunca insani performansına bakarak kimi şampiyon yapmak istiyorsa ona göre puan vererek onu şampiyon yapmakta. Yarışmacılar beş gün boyunca insanlıklarını yitirmekte, birbirlerine hakaretler edebilmekte, ancak Cuma akşamı sunucunun puan ve yorumları karşısında gıklarını çıkaramadan sahneden çekilmekte.

Daha vahimi de var. Adada geçen fiziksel güç gösterisini baz alan efsane program. Bu programda hakaretler üstüne yürüme düzeyine dek çıkabilmekte. Şimdilik. Gelecek yıllarda belki de şiddet içerikli fiziksel temas da nizami hale gelecek. Buz hokeyi müsabakasındaki türden bir tolerans.

Sosyal medyanın, dijital etkileşimin, giderek yapay zekanın, tabloyu ne hale getirdiğini açıklamak içinse sayfalar gerek! İnsan insanlığını, toplum toplumluğunu unutmuş durumda. Kırmızı çizgi olarak belletilen etik, vicdan, erdem, ahlak gibi olgular topyekun sorgulanabilir hale geliyor. Keşke tüm bu keşmekeş bireyi ya da toplumu daha üst seviyelere çıkarmak için yapılmakta olsa. Hiç değilse geçici bir feda dönemi olarak değerlendirilip diş sıkılabilir. Oysa öyle görünmüyor.

Herkes kendini kurtarma peşinde. Bu yeni değil belki. Ama şu yeni: Herkes kendini kurtarırken önüne gelen herkesi ve her şeyi yakıp yıkma konusunda sınır tanımıyor! Amaç aracı meşru kılar diyen Makyavel bile bu kadarını hayal edemezdi herhalde!

O sırada o eşsiz devlet, okul, aile gibi kutsal kurumlar ne yapıyor? Bir yanda fiziksel ve dijitalde maruz kalınan tüm bu erozyona karşılık şövalyece mücadele vermeye çalışıyor. Diğer yanda ise kendi varlık sorunsalını çözmeye. Dünün devleti, okulu, öğretmeni, ailesi ile bugününki bir mi?

Dünyanın her yerinde bireyler şimdiki zamana bakıp derin bir kaygı içinde geçmişi özlemle yad ederken, o güzelim geçmişten bugüne dünyayı başkaları getirmiş gibi kendisini sorumlular listesine bir türlü ekleyemiyor. Dreamer ne demişti Tanrılar Okulu’nda: Sen böyle olduğun için dünya böyle. Yoksa dünya böyle olduğu için sen böyle değilsin!

Herkese Bilim Teknoloji Dergisi; “Dijital Kültür” Köşesi (Sayı 461 21.02.2025)

O güzel teknolojileri kapitalist paradigmadan kurtarmak gerek!

2024, 2025 ve sonrasına hangi teknolojik sorunları devrediyor? Bir süre önce Çinli bazı akademisyenlerin kuantum kıyameti ile ilgili açıklamaları fazla manşet olmadı. Doğruysa, Çin askeri dahil her türlü şifreyi kırabilecek düzeyde bir kuantum bilişim kapasitesine erişmek üzere.

Her türlü şifreyi kırmak sadece şifre ile erişilebilen web siteleri ya da mobil uygulamalar (örneğin bankacılık uygulamaları) anlamına gelmiyor. Tüm bir blokzinciri de radara giriyor. Çin böyle bir seviyeye ulaşırsa herhangi bir blokzinciri uygulamasını, örneğin Bitcoin blokzincirini kırabilir mi? Blokzincirini kırmak, bir anlamda dijital zinciri oluşturan blokları deşifre edip içindeki bilgileri değiştirmek anlamına da gelir. Türkçesi: Kişi sabah kalktığında dijital cüzdanındaki bitcoinlerin uçup gitmiş olduğunu görebilir! Böyle bir manipülasyon sadece sıcak cüzdanları değil, soğuk cüzdanları da etkileyebilir. Kısacası Çin blokzinciri ve onun üzerinde soluk alıp veren kriptopara paradigmasını bir hamlede kendi lehine çevirebilir. Dilerse fişi çeker, dilerse bir gecede ya da kademeli olarak malın üstüne konar. Ya da dilerse bunu bir tehdit unsuru olarak kullanıp başka siyasi-ticari kazanımlar elde eder!

Yapay zeka kontrol-delisi kapitalist sanayi toplumunun en vahşi düşlerini gerçekleştiren teknoloji olarak yerini alıyor. Bundan en çok istifade edecek olanlar kendi toplumunu kontrol altında tutmak isteyecek kurumlar olacaktır. Devlet söz konusu olduğunda vatandaşını, şirket söz konusu olduğunda müşterisini-çalışanını.

Yapay zekaya dayalı bir süreç icra edildikçe o süreçte öngörülmemiş bir olasılığın (anomali, mutasyon) hayat bulması giderek güçleşecek. Bunun bir sonucu da toplumların muhafazakarlaşması, kutuplaşması olacak. Bu dönüşüm başladı bile. Bilgisizliğin olduğu bir ortamda bu tür sistemler müthiş ilerleme sağlayacaktır. Örneğin milyonlarca vakayı baz alarak geliştirilmiş bir teşhis-tanı sistemi, modern tıbbın erişemediği coğrafyalarda pek çok hayatı kurtarabilir. Ancak bilginin had safhada işlendiği ortamlarda bu tür sistemler ilerletmek yerine frenlemeye neden olabilir. Ayrıca hatalı veri kümelerini baz alan yapay zeka sistemleri ortamın kalitesini düşürmeye de neden olur. Geçtiğimiz haftalarda New York’ta sokak ortasında öldürülen sağlık sektörünün bir CEO’su buna güzel bir örnek. %90 hata oranlı bir yapay zeka sistemi çalıştırarak sigortalısının adeta ölmesini hızlandıran bir şirketin yöneticisi. Görünen o ki hata oranı şirketin aleyhine değil, lehine çalışıyormuş! Örneğin şirketin karı böylece 12’den 16 milyar dolara çıkmış!

Yapay zeka ile muhafazakarlaştırılan toplum, sosyal medya ile kolayca yönetilebilen-yönlendirilebilen bir hamura dönüştü. Oxford Üniversitesi’nin 2024 için seçtiği “beyin çürümesi” ifadesi işaret fişeği olarak değerlendirilebilir. En büyük hasar ise nesnel gerçeklikler üzerinde oluşuyor. Dünya eğitimden önceki o vahşi haline geri dönüyor. Kim hangi konuda ne düşünüyorsa onun için gerçek odur! Bu tabloda geriye halledilmesi gereken bir şey kalıyor. Bilinçdışına hitap eden o inatçı ögeden kurtulmak. Bireyi fiziksel gerçeklik boyutundan soyutlamak. Günde sadece sekiz saat bir ekrana bakarak değil. Yirmi dört saat gözünün görebildiği her detayda onu başka bir gerçekliğe ışınlayarak. Bunu da metaverse sağlayacak. Gelecekte kimse üzülmeyecek, kimse obez ya da çirkin olmayacak, kimse zor durumda kalmayacak, kimse ölmeyecek. Çünkü kimse yaşamayacak!

Herkese Bilim Teknoloji Dergisi; “Dijital Kültür” Köşesi (Sayı 453 26.12.2024)

Musk’ın D.O.G.E. şakası gerçek mi oluyor?

ABD’deki başkanlık seçimleriyle teknolojileri irtibatlandırmak söz konusu olsa ortaya nasıl bir tablo çıkardı? Öncelikle Biden teknolojiden ziyade pandemi ile ilişkilendirilebilir. Biraz da pandeminin yarattığı olumsuzluklar dalgası üstünde yükselerek kazanmıştı. Trump-1? Yani Trump’ın 2016-2020 arası başkanlık dönemi? Sosyal medya? Olabilir ama yeterli değil. Nedeni açık. Cambridge Analytica-Facebook skandalı sosyal medyanın doğrudan ya da dolaylı olarak sürece dahil olmasına neden oldu. Ancak burada temel etken dezenformasyon idi. Sosyal medya ile dezenformasyon bir araya geldiğinde ise yepyeni bir kavram ortaya çıktı: Post-truth! Yani gerçek-ötesi ya da doğru-ötesi. Trump-1 dönemini post-truth ile ilişkilendirmek daha doğru olacaktır. Zaten dönem post-truth bir tablo ile açıldı (Trump’ın yemin töreninde meydanda kaç kişi vardı?) post-truth bir tablo ile kapandı (6 Ocak 2021’deki meclisin işgali)!

Trump-1’den önceki Obama dönemi, daha naif bir sosyal medya olgusu ile açıklanabilir. Özellikle de Obama-1 dönemi. Obama elinde Blackberry telefon, seçmenlerle dolaysız etkileşim kurmuş ve sosyal medya siyaset arenasında ilk kez böyle bir olumlu özellik ile gündeme gelmişti.

Son ABD seçimlerinde sosyal medya koltuğunu yine kaptırmadı gibi görünüyor. Oysa iki senedir dünyayı kasıp kavuran yapay zeka dalgasının seçimlerde daha aktif olarak kendini göstermesi beklenirdi. Elon Musk buna izin vermedi denilebilir. Gözünü karartıp kırk küsur milyar dolara Twitter’ı satın aldı. Adını X yaptı. Ve görülen o ki beklemeye başladı.

Seçim gününe doğru yaklaşırken de düğmeye bastı. Yapılan bir araştırmaya göre Trump’ın suikasta uğraması ve ardından Musk’ın desteğinin daha aleni hale gelmesiyle eşzamanlı olarak X olmuş Twitter’ın takip edilen kullanıcıları ve mesajları daha üst sıralarda çıkarmayla ilgili algoritmalarında değişiklik yapılmışa benziyor. Musk’ın paylaşımlarının aldığı etkileşim tepkilerinden böyle bir sonuç çıkarılıyor.

Böylece Musk’ı takip edenler onun paylaşımlarını takip ettikleri diğer hesapların paylaşımlarına göre daha önce (üst sırada) görmeye başladı. Daha çok kişi bu paylaşımları okudu. Onlardan etkilendi. Onları yeniden gönderdi. Bunlar kulağa sıradan gelen ama dramatik sonuçlar doğurmaya gebe olgular. Nitekim bu araştırmaların sonuçlarının işaret ettiği şey doğruysa Musk kırk küsur milyar doları çöpe atmamış. Sesini daha çok seçmene aktif olarak duyurmayı, onları Trump lehine oy kullanmaya ikna etmeyi başarmış.

İşin maddi tarafına gelince. Seçimlerden sonraki bir hafta içinde Musk’ın kişisel servetinin yetmiş milyar dolar düzeyinde artmış olduğu açıklandı. X olmuş Twitter projesi ilk önemli misyonunu tamamlamış oldu.

Musk’ın ABD yönetiminde de yer alacağı iddia ediliyor. Birkaç ay önce sosyal medya şakası (“meme”) gibi bizzat Musk’ın lanse ettiği kamuda verimliliği artırmaya yönelik birim (DOGE) görünen o ki gerçekten de kurulacak. Musk da buna eş-başkanlık edece. ABD federal kamu harcamalarını iki trilyon dolar (toplam bütçenin neredeyse üçte biri) indirme gibi iddialı bir hedefi var bu yeni kurumun ve Elon Musk’ın!

Ulus-devlet modelini tesis eden kapitalist sanayi toplumu dördüncü evresinde devleti ele geçirmeye mi çalışıyor? Kötü olan verimsiz kamu yönetimi mi vahşi kapitalist özel sektör mü? Umulur ki bu sorunun cevabını bulmak dünyaya pahalıya patlamaz!

Herkese Bilim Teknoloji Dergisi; “Dijital Kültür” Köşesi (Sayı 448 21.11.2024)

Gerçeğin peşinden yılmadan koşan bireyler mi, yalan bilmeyen liderler mi?

Bir konuda haklı olmak kişiye o konu açısından dilediğini söyleme ya da yapma hakkı ile aynı anlama mı gelir? Kişi o konu hakkında ne söylerse ne eylerse eylesin, madem haklı, eleştirilemez, kınanamaz, suçlanamaz (ve cezalandırılamaz). Mı?

İlk tuzak “haklı olma” haliyle ilgili. Toplumsal yaşamda kişinin haklı olduğunu teyit etme merci neresi? Birey açısından kişinin kendisi. Toplum açısından ise hak-hukuk-adalet. Kişi kendisini herhangi bir konuda haklı buluyorsa o konuyla ilgili açıyor ağzını yumuyor gözünü. Sosyal medya sağ olsun bunu yapabilmesi için pahalı medya araçlarına da gerek yok! Dijitalleşmenin getirdiği bu kolaylaştırıcılık ne yazık ki sadece dijital mecra ile sınırlı da kalmıyor. Aynı anlayış fiziksel yaşamda da bireyi yönlendiriyor. Sokaklar haklı yargıçlarla dolu!

Kişinin kendini haklı görmesi çoğu zaman zorlama bir değerlendirme oluyor. Nedeni basit. Kişi çoğunlukla kendisi söz konusu olduğunda nesnel düşünemiyor, değerlendiremiyor. Ama ile başlayan savunma tümceleri milyonda bir haklılık imkanı bulunan senaryolarda bile kişinin egosunu kontrol altına alabiliyor. Ama o da bana yan baktı!

Bireyi kendisinin yargıcı haline getiren şeyler ise çoğunlukla kendisinin dışında. Çevre, kamusal alandaki yaşama saygı, hızlı-verimli çalışan bir hukuk sistemi. Birey kendisini sadece kendisini düşünen insanlarla çevrili bir yaşam alanında bulduğunda ister istemez benzer davranış özellikleri sergilemeye başlıyor. Tek aptal ben miyim? Kamusal alanda nasıl yaşanması-nasıl davranılması gerektiğini bilmeyenler kamusal alanın standartlarını aşağı çekiyor. Fizikselde başlayan bu eğilim dijitale de sıçramış durumda. Sosyal medya bireyi değil ‘vahşi batı’ anlayışına ta medeniyetten nasibini almamış vahşi çağlara geri götürdü-götürüyor. Sosyal medyada sabahtan akşama dek kendi haklılığını bas bas bağıranlar sokağa çıktığında elbette sudan sebeplerle çevresine zarar verebiliyor. İster görmemesi gereken bir sahneyi gören çocuk olsun, ister polis memuru; fark etmiyor! Gerekirse canını bile alıyorlar!

Dijitalleşme, önceki toplumsal gelişmelerde de olduğu üzere, hazır olmayan birey ya da toplum için faydadan çok zarar veriyor. Onsuz dertler yetmiyormuş gibi bir de onunla birlikte yeni dertler musallat oluyor! Türk halkı örneğin! Daha televizyon ile derdini çözemeden bilgisayara, internete, cep telefonuna, sosyal medyaya maruz kaldı. Yalan-yanlış bilgi bataklığında boğuluyor. Ki bunlar yazılı-görsel-işitsel malzeme düzeyinde. Yarın metaverse, üç boyutlu internet yaygınlaştığında dezenformasyon malzeme olmaktan-gerçekliği gölgeleyen bir parça olmaktan çıkacak. Gerçeğin ta kendisi olacak!

Bugün siyasi ya da dini sebeplerle lideri olarak benimsediği bireyin hatalarını görmezden gelme konusunda beceri geliştirmiş bireyleri gelecekte hiç kimse o liderlerin yalan-yanlış bir şey söylediğine-eylediğine ikna edemeyecek!

Bu kapsamda belki de Japonya en hayırlısını yapıyor. Onlar nasıl ki Toplum 5.0 modeli ile bireyleri dijital-akıllı hale getirmek (dijital okuryazarlıklarını geliştirmek) yerine dijitali bireyleri anlayacak hale getirmeye karar verdilerse belki de dünya toplumları bireylerini daima gerçekleri-doğruları savunan liderlerin peşinden gidecek muhakeme yeteneklerine sahip olacak şekilde eğitmek-geliştirmek yerine daima gerçekleri-doğruları savunan dijital liderler geliştirmeyi tercih etmeli. Yapay zeka şirketlerinin AGI-AGI diye tutturdukları yapay genel zeka belki de bu amaca hizmet edecek bir imkan olacak! O zaman geriye şu soru kalacak: İnsan yapay zekayı yoldan çıkarabilir mi? Başkanım şuraya bir imza at, yüz senelik elektrik tüketimin ücretsiz!

Herkese Bilim Teknoloji Dergisi; “Dijital Kültür” Köşesi (Sayı 441 03.10.2024)

Metaverse “ful-otomatik” sanal yaşama geçişte köprü mü?

Metaverse teknolojisine “yüklenmeye çalışılan” misyon fiziksel yaşamdan sanal yaşama geçişte köprü vazifesi görmek mi? Dünya Ekonomik Forumu’nun web sitesinde yayınlanan ve İngiltere’de yapılan akademik bir araştırmaya göre metaverse beş farklı alanda verimli sonuçlar üretmek üzere kullanılabilir. Bunlar sosyal yaşam, eğitim, iş, eğlence ve sağlık.

Her alandaki olası metaverse uygulamalarının ortak bazı özellikleri var. Örneğin engelli bireylerin maruz kaldığı fiziksel sorunların ortadan kaldırılması gibi, coğrafik bölge ya da yaş gruplarına bağlı hizmet ulaştıramama problemlerinin çözülmesi gibi. Temel varsayım ise doğal olarak şu: Bireyin fiziksel hareketliliğinin gereksiz hale getirilmesi. Onun yerine sanal hareketliliğinin artması. Zaten metaverse modelinin özünde yatan şey de bu değil mi? Evden çıkmadan üç boyutlu (sanal) bir hayat sürmek!

Bu temel üzerine inşa edilecek “sanal mobilite”nin pratik uygulamalarına bakıldığında ortaya nasıl bir tablo çıkacak? Örneğin sağlık. Hasta bir kişi evden dışarı çıkmadan, sanal gerçeklik gözlüğünü takarak metaverse’teki hastaneye erişecek ve orada etkileşim kuracağı hemşire ve doktorlar aracılığıyla derdine deva arayacak. Daha doğru bir ifadeyle hemşire ve doktorların yönetimindeki avatar-hemşireler ya da avatar-doktorlar aracılığıyla.

Bir süre sonra birey için etkileşim kurduğu o avatar zamazingosunun ardında onu yönetenin-yönlendirenin bir insan mı yoksa (örneğin) bir yapay zekâ mı olduğu farkı ortadan kalkacak. Bu da sağlık sisteminde insan-doktorların yerini diji-doktorların alma sürecinde olası toplumsal muhalefeti asgariye indirecek. Hatta toplumun bu avatar-doktorların bir kısmının ya da tamamının yapay zekâ tarafından yönetilir hale gelip gelmediğini bilme imkânı bile ortadan kalkacak.

Bugün bir firmanın çağrı merkezi arandığında olasılıkla “şu an tüm temsilcilerimiz diğer müşterilerinize hizmet vermektedir; lütfen bekleyiniz” gibisinden bir uyarı mesajı çıkmakta ve aranan neredeyse-sonsuz beklemeye alınmakta. Ama o “tüm temsilcilerimiz” ifadesinin kaç kişiye tekabül ettiği söylenmemekte. Belki de sadece üç kişi! Benzer şekilde hastaneler yüzlerce yapay zekâ destekli diji-doktoru görevlendirebilir. Her uzmanlık alanı için de örneğin bir insan doktoru, ihtiyaten bordrosunda tutmaya devam edebilir. Metaverse’teki hastaneye “gidip” insan-doktor tarafından muayene edilmeyi talep edecek eski-kafa hastalar için! Yoksa diji-doktorlara amirlik yapsın diye değil!

Benzer durum diğer alanlar için de düşünülebilir. Önce metaverse’te hizmet veren ve insan-öğretmenler tarafından yönlendirilen avatar-öğretmenler. Bir sonraki aşamada diji-öğretmenler. Önce metaverse’te hizmet veren devlet dairesinde insan-memurlar tarafından yönetilen avatar-memurlar. Bir sonraki aşamada diji-memurlar! Bir başka “sarı öküzü vermeyecektik” hikayesi yani!

Tabii “bunun nesi kötü?” diye de sorulabilir. Belki de kötü bir yanı yoktur. Belki de milyon tane hasta teşhisi ile eğitilmiş diji-doktor insan-doktordan, hiç sinirlenmeden sabırla öğretmeye devam eden diji-öğretmenler insan-öğretmenlerden daha iyi gelecektir insanlığa. Yeter ki bu süreçler vahşi kapitalist paradigmaya kurban edilmesin. Tüm bunları yapma nedeni hasta insanlara en iyi teşhisi koyup tedavi uygulayan, cahil insanı sabırla eğiten doktorlara-öğretmenlere sahip olmak olsun!

Herkese Bilim Teknoloji Dergisi; “Dijital Kültür” Köşesi (Sayı 337 15.09.2022)

Acaba dünya yok olma korkusu-hissi-idraki olmayan varlıklar tarafından yönetilse yaşam daha etik, daha mutlu, daha tatmin edici olur muydu?

Dünya ikinci dijital kışa mı giriyor? İlk dijital kış malum uçaklar kulelere çarpınca başlamıştı. 1995-2001 arasında yaşanan dijital balayı sona ermiş ve uçaklar dot.com balonunu da patlatmıştı. Pandemiden çıkışı fırsat bilen ABD Merkez Bankası’nın (FED) uzun zamandır ilk kez faizi artırması ve bunu tekrar edeceğini ilan etmesi benzer bir etkiyi yaratacak mı? En az üç sene süren ilk kıştan sosyal medya virüsünü icat ederek çıkan dijital dünyanın bu ikinci badireyi de atlatmak için yeni bir şey icat etmesi gerekecek mi?

Yatırımın muhafazakarlaşması genelde Cumhuriyetçiler ABD’de başkanlığı alınca gerçekleşirdi. Bu kez Demokratların başkanı Biden ofisteyken bu tür bir durumun gerçekleşme olasılığı düşündürücü. Yoksa dünya Trump’ı mumla arar hale mi gelecek?

FED faizi artırınca genelde iki eğilim gözleniyor. ABD teknoloji borsası Nasdaq’ta teknoloji hisseleri düşüyor. Dünyada ise kırılgan para birimleri dolara karşı değer kaybediyor. Bir başka deyişle teknoloji kapitalizm paradigmasında hala başrol oyuncusu değil. Gerektiğinde öldürülüp senaryodan kolayca çıkarılabilecek bir figüran. Sanayiye, üretime, hizmete endeksli sektörler doğal ya da yapay fiziksel sebeplerden etkilenirken, dijital teknolojinin kaderi hala doların iki dudağının arasında.

Bu açıdan değerlendirildiğinde “dijital toplum” tanımı daha netlik kazanıyor. Sanayi toplumunun yerini dijital toplum paradigmasına bırakabilmesi için bu korelasyonun ve ekonomik etkilerinin asgari düzeyde gözlenmesi gerek. Tıpkı tarımsal üretimle global sanayi-tabanlı borsaların arasındaki güncel ilişki gibi. Nasıl ki sanayi toplumuna geçildi diye dünya iki yüz elli senedir tarımdan elini eteğini çekmediyse, bu anlamda dijital topluma geçildiğinde de sanayi üretimi ortadan kalkmayacak. Ancak örneğin rezerve para birimi ABD doları değil de bitcoin olacak! O sene iyi mahsül elde edilmedi diye fabrikalar kapanmıyor, sanayi şirketleri iflas etmiyor! Ama kapitalist ekonomi politik “boşaltmaya” başladığında, teknoloji şirketleri topu dikiyor (Amazon şirketinin hisseleri dot.com çılgınlığı sürecinde yüz doların üstüne çıkmışken 11 Eylül’den sonra on doların altına kadar düşmüştü).

İleri teknoloji firmalarının hisselerindeki düşüşler sanayi toplumu paradigması içinde tanımlı, bildik dalgalanmalar haline getirilmiş durumda; artık şaşırtmıyor! Ancak kriptopara dünyasının da aynı reaksiyonu göstermesi çok önemli bir husus. Bu tür benzer reaksiyon göstermesi, dünya üzerindeki çoğunluğun henüz kripto dünyası ve onu işaret ettiği paradigma sıçramasını idrak edememiş olduğunun bir göstergesi.

İyi zamanlarında vurgun amaçlı kullanılan kripto dünyası kötü zamanlarda da elden ilk çıkarılacak ekonomik değer olarak etiketlenmiş. Demek ki insanlık henüz başlarında çobanlık yapacak bir mekanizma olmadan, herhangi bir güvenli liman arama gereksinimi duymadan yaşamı sürdürebilme düzeyine ulaşmış değil. Katılımcı demokrasi bireyler arasında hiçbir kriterin denkliği bozmamasını gerektirirken, vahşi doğadan devşirme vahşi kapitalizm her bireyin pratikte tatbik edebildiği gücü kadar yaşama hakkı olduğunu yeniden ve yeniden anımsatıyor. Birey de elindeki imkanlar ölçüsünde suyun üzerinde kalmaya çalışıyor.

Acaba dünya yok olma korkusu-hissi-idraki olmayan varlıklar tarafından yönetilse yaşam daha etik, daha mutlu, daha tatmin edici olur muydu? Yaşı tutanlar, yapay zekâ destekli hümanoidler-robotlar geldiğinde bu sorunun cevabını da öğrenmiş olacaktır!

Herkese Bilim Teknoloji Dergisi; “Dijital Kültür” Köşesi (Sayı 322 26.05.2022)

Kriptopara dünyasının sert iniş-çıkışları kripto balinaların karnını doyuruyor!

ABD’nin en büyük dolandırıcısı diye anılan Bernard Madoff’un hikayesinin detaylarını inceleyenler farklı bir tablo ile karşılaşacaktır. Soğuk savaş döneminin yetiştirdiği önemli yatırım bankacılarından birisi olan Madoff’u “dolandırıcı” yapan şey aslında çevresindeki açgözlü “vahşi kapitalist”lerdir. Verdikleri “bir”e karşılık “on” almak için Madoff’u sürekli kışkırtmışlardır.

Bu açıdan irdelendiğinde Madoff’unki bizim tosuncukların hikayesinden farksızdır. Aynı aç gözlü kitle sıra dışı para kazancının kokusunu aldığında varını yoğunu satıp bu tatlı karın peşine düşer. Bu devirde örneğin ayda yüzde on faiz getirisini hangi araç sağlıyor?

Para cambazlarının yeni gözdesi malum kriptopara dünyası. Alaturka modelin nasıl işlediğini gördük. İki popüler model var. Birincisi insanlardan para toplayıp, onlar namına bitcoin vd. al/sat yaparak güya onlara da para kazandırmak. İkincisi bunun biraz daha yapısal modeli. Bir şirket kurmak, Internet üzerinde bir kriptopara borsası açmak, insanları buraya üye yapıp, kripto alım-satımı yapmalarını sağlamak. Her iki durumda da belli bir büyüklüğe ulaşıldığında ya da deniz bitmeye başladığında tası-tarağı toplayıp kayıplara karışmak.

Buna benzer yapılar uluslararası para piyasalarında da var. Mahalledeki Ayşe Teyzenin, bitcoin’i nasıl alıp satacağı konusunda bilgisi yoktur ama tatlı karın ne demek olduğunu bilir. Uluslararası piyasada da milyar dolarlık yatırımcıları çeken bir kripto mıknatıs var: Kriptoparadan bile daha yüksek para kazandırmak için kurulmuş milyar dolarlık fonlar. Bu fonlar portföylerinde kriptopara tutuyor ama müşterisine kendi fonlarının hissesini satıyor. Böylece yatırımcı dolaylı yoldan kriptoparaya bağlıyor yatırımını. Bu tür fonları cazip kılan, al-sat dönemleri arasında bu fonun getirisinin kriptoparanın getirisinden yüksek olması. Yoksa yatırımcı Ayşe Teyze gibi bilgisiz değil; kendi başına kriptopara alıp satmasını biliyor. Tabloda ufak bir numara da var. Yatırımcı fon hisselerini sattıktan belli bir süre (ör. üç ay ya da altı ay) sonra parasını alabiliyor. Hem de cari oranlardan. Yani fon hissesini ocak ayında satan birisi parasını temmuz ayında, temmuz ayının paritesine göre alabiliyor. Bu tür fonları işletenler de müşteri kaybına uğramamak için, ödemenin yoğun olduğu dönemlerde (ör. 2021 yaz ayları) kriptopara fiyatlarının düşük seyretmesini arzu ediyorlar. Arzu etmek ne kelime piyasaları düşürmek için her türlü manipülasyonu yapıyorlar. Burada söz konusu meblağlar milyarlarca dolar düzeyinde.

O nedenle küçük yatırımcı, dişinden tırnağından biriktirdiği, hatta borç alarak girdiği kriptopara dünyasında cebindeki paranın akşamdan sabaha yüzde on, yüzde yirmi değer kaybettiğini gördüğünde şaşırıp kalıyor. Kripto balinalar, kripto algleri bir güzel mideye indiriyor.

Satoshi, bitcoin’i böyle bir dünya için icat etmedi. O aslında tam da bu balinalar dünya üzerinden silinsin, ekonomik bağımsızlık bireylerin kendi kontrollerine geçsin istiyordu. Blokzinciri mimarisinin özüne bakıldığında bu anlaşılıyor. Güvensizlikten kaynaklanacak riskleri asgariye indirmek için güven olgusunu etkisiz eleman haline getir! Görünen o ki balinalar da boş durmuyor. Onlar da bu yeni kriptopara dünyasını öğrendikçe onu yeni istismar-istifade aracı olarak nasıl kullanacakları konusunda yeni fikirler üretiyorlar. Ne yazık ki günün sonunda kazanan kripto balinalar oluyor!

Herkese Bilim Teknoloji Dergisi; “Dijital Kültür” Köşesi (Sayı 279 29.07.2021)

Yoksa altına hücum döneminde ilk kazananlar, altın arayanları-bulanları soyanlar mıydı?

Eski ünlü sözlerden birisidir: “Altına hücum döneminde ilk kazananlar altın arayıcılarına alet edevat satanlardır!” Bunun fiziksel ispatı Seattle şehridir. Alaska’nın taşının toprağının altın olduğunu öğrenen Amerikalılar batıya “altına” hücum edince Seattle şehri bundan azami ölçüde istifade etmeyi bilmiştir. Alaska’dan önce yol üzerindeki son büyük yerleşim yeri olan Seattle şehir yönetimi, altın aramaya gideceklerin şehri terk etmeden önce bir dizi kuralı yerine getirmeyi yasal olarak şart koşmuştur. Bunlar içinde yanlarında götürmeleri zaruri olan malzeme, erzak vb. de vardır. Oraya gelene dek böyle bir düzenlemenin farkında olmayan arayıcılar mecburen bu malzemeleri Seattle şehrinden temin eder, şehri ihya ederler!

Bugün benzer bir hücum kriptopara dünyasında yaşanıyor. Güncel deneyimler yukarıda ifade edilen sözün tabloyu doğru tanımlayıp tanımlamadığı konusunda insanı şüpheye düşürüyor. Acaba daha doğru ifade şu olabilir mi? “Altına hücum döneminde ilk kazananlar, altın arayanları-bulanları soyanlardır!” 19. yüzyıldaki altına hücum dönemiyle ilgili bu sözü doğrulayabilecek eldeki popüler kaynaklar Hollywood filmleridir ancak günümüzde yaşananlar daha somut.

Kriptoparacılar birkaç farklı kulvarda soyuluyor. Bunların en klasik olanı, teknolojiden anlamayıp da en kısa yoldan para kazanmak isteyenlerin paralarını emanet ettikleri kişilerin sırra kadem basması. İnsanların paralarını topluyor. Bir süre hem güven oluşturmak hem de vurgunun hacmini artırmak için para kazandırıyor. Sonra da kayıplara karışıyorlar!

Daha modern olanı bunu kriptopara alışverişi yapılan websiteleri (“exchange”) üzerinden yapmak. Buradaki hacim ilkine göre binlerce kat daha büyük. Nispeten yatırım gerektiriyor, bilgi gerektiriyor, pazarlama becerileri gerektiriyor. Ama hikayenin sonu aynı: Av giden kriptoparacılar bir sabah uyanıp bakıyorlar ki avlanmışlar; tosuncuk uçmuş! Giderken yanında tüm o kriptoparaları da götürmeyi unutmamış!

Kriptoparaların bütün bu olan bitenle bir ilgisi yok. Ancak gel de sen bunu canı yananlara anlat. Bir koyup beş bin alma arzusuyla yanıp tutuştuğu için kendinde hiçbir kusur görmeyenler, paraları buharlaşında birden devleti, düzeni, kanunu, kuralı anımsıyor! Tabii şunu da unutmamak gerekir ki bugün kriptoparalarını kaptıranların babaları da zamanında evi arabayı bankerlere kaptırmıştı!

Kriptopara, doğası gereği, postmodern ötesi post-truth zamanların vahşi ruhuna hizmet ediyor. Zorda kalıp “yandım anam!” dediğinde sesini duyup yardıma gelecek bir aracı müessesenin olmadığı özgür zamanların! Bilgi çağı belki de bireyin özde talep ettiği şeyin ne olduğunu idrak etmesine bu nahoş olaylar sayesinde yardımcı olacak! Bireyler-toplumlar görünürde özgür olmak istiyorlar. Oysa temel istekleri düzeni koruyup kaosu uzak tutmak için yetkilendirdikleri temsilcilerin kendi kişisel çıkarlarını hiçe sayarak görevlerini yerine getirmeleri. Bunu yaparken sınırsız özgürlükten biraz ödün vermek söz konusu bile olabilir. Hadi buna özgürlüklerin kısıtlanması değil de yaşamın disipline edilmesi, kurallar manzumesine göre yaşanması diyelim. Böyle bir görevle yetkilendirilmiş insan, tanım gereği, bu gereksinimi kusursuz bir şekilde yerine getirmekten acizdir! Ancak şimdi bu görevi hiçbir kişisel beklentisi olmadan yerine getirebilecek alternatif bir model gelişiyor: Dünyayı robotlar, yapay zekalar yönetsin! O halde soru şudur: Balı tutan robot (da) metalik parmağını yalar mı?

Herkese Bilim Teknoloji Dergisi; “Dijital Kültür” Köşesi (Sayı 266 29.04.2021)