Bilim insanını icat çıkarmaya (bilim yapmaya) güdüleyen şey merak ama iş insanını o bilimden teknoloji üretmeye güdüleyen şey para!

Herkes “yapay zekadan bö geldi; kusacağım” derken Eric Schmidt tersini düşüyor. Geçen ay TED’de yaptığı konuşmada yapay zekanın hayata katacaklarının muhteşemliğini heyecanla anlattıktan sonra “gereğinden fazla abartmak (over-hyped) ne demek tam tersi hala hak ettiği ilgiyi görmediğinin (under-hyped)” altını çizdi. Schmidt yıllar önce, Google’da CEO iken “Teknoloji özünde yıkıcıdır” (doğru) tespitini de yapmıştı.

Teknoloji gerçekten de yıkıcı! Yıktığı şey eski teknoloji olsa da insanın derdi başka! Yıkıcı etkiyi insan ancak yeni teknolojiden olumsuz yönde etkilediğinde idrak ediyor. Kişisel bilgisayarların gündelik hayatta yaygınlaşması örneğin. Bugün altmış yaşın altındaki pek çok kişi için kişisel bilgisayar hayatı olumlu anlamda dönüştürmüş bir teknoloji. Siz bir de onu 70’li-80’li yıllarda daktilo dünyasında (kullanıcısı, üreticisi, tamircisi, sarf malzeme sağlayıcısı olarak) yaşayanlara sorun! Kişisel bilgisayar daktiloyu yıktı; olan onca insana oldu!

Yapay zeka yaşı otuzun altında olanlara müthiş bir sıçrama imkanı sunarken, üstünde olanlar için er ya da geç yıkıcı bir teknoloji olacak. İşte en popüler tahmin: Gelecek beş-on sene içinde günümüzde insan işgücüne bel bağlayan pek çok meslek yapay zeka destekli yazılım ya da donanımın kontrolüne geçecek. Ve o insan işgücünü işsiz bırakacak.

Hal böyleyken nasıl olur da yapay zeka hala hak ettiği yeri alamamış olabilir? Üstelik bunu altmışını geçmiş birisi söylüyor! Cevap basit. Eğer otuzun üstündeysen ama milyar (olmadı) milyon dolar(lar)la oynuyorsan, gelmekte olan teknolojinin yıkıcılığından kendini kurtaracak imkanlar bulabilirsin. Çünkü o teknolojinin gelmesinde aktif rol alacak potansiyelin var demektir! Schmidt de onlardan birisi (aynı konuşmada, sanki herkesin yaptığı bir şeymiş gibi “geçenlerde bir roket firması satın aldım” demişliği var).

Bellidir ki gelecek beş-on sene içinde yapay zeka insanlığa bir başka kuantum sıçrama yaptıracak. Örneğin en küçük yerleşim bölgesinde bile her konuda dünyanın en bilgili (yapay) doktorlarının çalıştığını düşünün! Böyle bir dünyada sağlık sorunlarının çözümü kolaylaşmaz mıydı? Ya da bir ilacın toplam üretim maliyetinin milyon olmadı bin misli azaldığı bir dünya? Ya da her çocuğun üniversite eğitimine dek kendi anadilinde dünyanın en iyi (yapay) öğretmenleri tarafından yetiştirildiği bir dünya? Soru şu: Hangi tarihsel dönemeçte bu tür sıçramalar insanlığın iyiliği için düşünülmüş de yapay zeka ile de düşünülecek? Hangi firma ürettiği ilacı bedavaya sunuyor? Hangi sağlık sistemi? Sosyal devletin sübvansiyonları olmasa? Bilim insanını icat çıkarmaya (bilim yapmaya) güdüleyen şey merak ama iş insanını o bilimden teknoloji üretmeye güdüleyen şey para!

Schmidt’in yapay genel zeka (AGI) çalışmalarıyla ilgili değerlendirmesi de ilginç bir olasılığa işaret ediyor. Acaba üçüncü dünya savaşını AGI’yi üretim süreci tetikleyebilir mi? Eğer gücün aydınlık tarafı AGI’yi ilk üreten olursa, karanlık taraf onların veri merkezlerini bombalar mı? Peki ilk ulaşan karanlık taraf olursa? Aydınlık taraf sadece veri merkezlerini bombalamakla mı kalır? Şurası bir gerçek ki dünya bu tür problemlerin sadece bir grup insana-ülkeye yarayacak şeylerle çözülmesine olanak sağlamayacak kadar büyük ve çok bilinmeyene sahip.

Herkese Bilim Teknoloji Dergisi; “Dijital Kültür” Köşesi (Sayı 478 04.07.2025)

Devletin vatandaşını izlemesinin bir sınırı olmalı mı ve Fransa örneği.

Üst Akıl

Kamu yönetiminin daha verimli çalışması için gerekli olan itici gücü vatandaşın bilinçli talebi sağlar.

Google’sız bir dünya acaba mümkün mü? Kısa cevap evet. Internet Google’dan önce de vardı. Ancak şu iki noktayı unutmamak gerekir: Birincisi arama motorsuz bir internet mevcut dijital kaosu daha da yükseltir. İkincisi Google’dan başka arama motorları da var! Google dijital dünyanın içine doğduğu sıralarda genel kabul görmüş tespit arama motoru savaşlarının çoktan bittiği ve savaşı Yahoo’nun kazandığı yönündeydi. Bir başka deyişle Google piyasaya çıktığında değil on sene içinde dünya devi haline gelmesi, varlığını bile sürdürmesi çok zor hatta imkasıza yakındı.

Google’ın kazananı belli, rakipsiz bir cephede bu denli yükselmesini sağlayan neydi peki? Cevap masabaşı oyunlar değil; teknoloji. Google o zamanki dünya lideri Yahoo’nun modelinden çok farklı (tartışmalı da olsa özünde çok daha liberal) bir algoritma geliştirdiği için en arkalardan geldi, liderliği ele geçirdi ve büyük bir farkla dijital dünyanın beş atlısından birisi oldu (diğerleri Apple, Facebook, Microsoft ve Amazon).

Son yıllarda Google AB ve Rusya’da yaptırımlarla ve cezalarla karşılaştı. Benzer bir durum dört yıllık bir süreç sonucunda Türkiye’de de ortaya çıktı. Tekel oluşturmanın önüne geçilmesi açısından iyi bir gelişme. Google’a yaptırım uygulanmasının gerisinde ise algoritması yer almıyor. Özellikle mobil piyasada en büyük pazar payına sahip Android adlı işletim sistemi odaktaki unsur. Türkiye’de Rekabet Kurumu’nun AB ve Rusya’yı emsal göstererek almış olduğu kararda hatalı bir durum yok. Google madem Rekabet Kurumu’nun dikte ettirdiği yaptırımlardan çok daha fazlasını AB’de yapmış, Türkiye’de de kendisinden talep edilen şeyleri yerine getirmesi gerekir. Öte yandan dört yıllık bu süreci Google’ın rakibi olan Rus merkezli Yandex’in Türkiye temsilciğinin başlatmış olması manidar. AB’deki süreç de benzer denilebilir. Ancak oradaki şikayetçi Google gelene dek Çekya’da bir numara olan bir rakip (Seznam). Ayrıca Rekabet Kurumu’nun bu süreçte iki kez Google aleyhine karar almamış olduğu da unutmamalı!

Türkiye’de rekabet olgusu maalesef liberal pazar kuralları baz alınarak gerçekleşmiyor. Zor, başarılı olana hükmedebiliyor. Zaman zaman kamunun da bu resme dahil olduğu-edildiği görülebiliyor. Oysa bugünün dijitalleşen dünyasında bireylerin seçme hakkı zorla yönlendirilmemeli. Örneğin dileyen dilediği web sitesi üzerinden konaklama hizmeti alabilmeli, dilediği platform üzerinden kiraladığı araçla seyahat edebilmeli. Ancak Booking ya da Uber kararları bununla çelişiyor.

Türkiye pazarında yer alan, hizmet veren, para kazanan firmalar Türkiye Cumhuriyeti Devleti’nin kanunlarına tabii olmalıdır. O net. Ancak kamu yönetiminin de gelişmekte olan dijital teknolojiler çerçevesinde kanun ve yönetmeliklerini sürekli güncel tutması gerekir. Dünyanın pek çok ülkesinde konunun detaylarına hakim olmayan kamu yönetimi çareyi yasak veya kısıtlama getirmekte bulabiliyor. Bu belki seçmen kitlesi karşısında politikacıların günü kurtarmasını sağlıyor ancak vatandaşının yaşam kalitesinin de yerinde saymasına neden oluyor. Bir gerçek daha var: Kamu yönetiminin daha verimli çalışması için gerekli olan itici gücü vatandaşın bilinçli ve kararlı talebi sağlar. Peki ya böyle bir talep yoksa?

Herkese Bilim Teknoloji Dergisi; “Dijital Kültür” Köşesi (Sayı 196– 27.12.2019)