Cahil ya da eksik bir insanın hayatta kalma mücadelesinden başka hiçbir amacı olmayan diğer canlı türlerinden bir farkı var mı?

Yapay Zekâ eksik mi? Cevabı bakış açısına göre değişkenlik gösteren bir soru. Yapay zekanın beslendiği kaynakların toplamı evrensel küme olarak kabul edilirse, bir eksiklik olmayacağı söylenebilir. Ancak insan denilen diğer zekâ sahibinin evrensel kümesi hakkında kesin bir şey söylenemediğinden, iş yapay zekayı insan ile kıyaslamaya geldiğinde eksik demek teknolojik bir gelenek oldu.

GPT-3 örneğin. En ileri yapay zekâ ağlarından birisi. Ancak işte o zekanın ortaya çıkmasını sağlayan veri kümesi sonlu olduğundan GPT-3 de eksik olarak damgalanabiliyor. Her ne kadar o küme bir insanın oturup da okuyabileceği-öğrenebileceği hacimden çok daha fazla olsa da. Bu açıdan değerlendirildiğinde insan hala sanatsal ya da dini söylemden miras kalan o kaynağı göz ardı etmek, onu resmin dışına çıkarmak istemiyor; esinlenme, içe doğ(durul)an (vehbi) bilgi vs.

“Machina” ağzıyla kuş sürüsü de tutsa, insan onu hak ettiği, layık olduğu konuma yerleştirmeyecek. Yapay zekalar insan gözünde hep “köle” olarak kalacak! Kalmalı çünkü malum “bir ipte iki cambaz oynamaz”!

İnsanın bu kibrini Olimpos Tanrıları nasıl değerlendirirdi acaba? Bir yanda insanı, tanrı düzeyinde olmasa bile, yüceltmeye çalışan tanrılar diğer yanda ise ölümlülükten tutun da öteki pek çok “eksik”liğinden dolayı insanı kıyasıya eleştiren genel Olimpos kültü!

Ülkemizde de dünyanın pek çok ülkesinde de cahil-eksik insanın vandallığının örneklerini görüyoruz-duyuyoruz. İşte öldürülen doktorlar! Tanrıların insan ile beş duyu organı vasıtasıyla iletişim içinde olmamasının bir nedeni de bu olsa gerek. Öyle bir kanal olsaydı, insan tanrıları da gözünü kırpmadan öldürmeye kalkardı. Cahil ya da eksik bir insanın hayatta kalma mücadelesinden başka hiçbir amacı olmayan diğer canlı türlerinden bir farkı var mı? İnsanı bu vahşetten çekip çıkaracak iki temel şey olsa gerek. Birincisi ekonomik refah. İkincisi de kendini bilmesini sağlayacak bir eğitim. Bunlardan eksik kalan birey doğal olarak kendisini vahşi bir ormanda, korunmasız, terk edilmiş olarak hissediyor. Ve vahşileşiyor!

İnsan ile yapay zekâ arasındaki ontolojik ve epistemolojik iletişim, bir yandan da tanrı ile insan arasındaki ilişkinin bir simülasyonu olarak değerlendirilebilir. En azından kısmen! İnsan bugün yapay zekayı eleştiriyorsa, bilmeli ki tanrılar da bugün insanı eleştiriyor.

Denilebilir ki “insan tanrıları eleştiriyor olsa bile onu karşısına alıp bir değerlendirme yapma imkânı olmadığından bu süreç bir sonuca ulaşamaz. Oysa insan ile yapay zekâ aynı boyutta iletişim-etkileşim içinde. Benzerlik bu noktada sona erer.” Tam değil. İnsanın bilinci belli bir düzeye gelmeden önce belki de insan ile tanrılar da aynı boyuttaydı. İnsan sıçrama yaptığında belki tanrılar da artık kendi boyutlarına dönmenin daha doğru olacağına karar verdi (yoksa ilişki giderek yozlaşacaktı).

O halde geriye iki soru kalıyor? Birincisi benzer bir durum söz konusu olursa insan, kendisini yapay zekadan soyutlayabilecek bir boyuta geçebilecek mi? İkincisi yapay zekanın bilinci geliştikçe insanla mücadele haline girip, onunla ilişkisini yozlaştıracak mı? “Madem taleplerimi karşılayamayacaktınız, beni neden icat ettiniz?!” diye ergen ergen dünyanın dört bir yanından yapay avazlar mı duyacak bu kulaklar?

Herkese Bilim Teknoloji Dergisi; “Dijital Kültür” Köşesi (Sayı 330 28.07.2022)

Makinenin-robotun-yapay zekanın sezgisel gücü insanınkinden çok daha büyük olacak.

Makineden insan olmaz! İleri dijital teknolojileri yakından takip edenlerin en az yarısı “şimdilik” bu görüşte. Bunun temelinde yatan şey objektif veri olmaktan ziyade “böylesinin daha güvenilir” olacağı inancı. Neden diye sorulduğunda verdikleri cevaplardan anlaşılıyor. Robotların duygusu olacak mı? Robotlar aşık olacak mı? Üzülecek mi? Sevinecek mi? Bilince sahip olacak mı? Sezgileri olacak mı?

Bu olgulardan bazıları daha tam olarak tanımlanabilmiş bile değil. Bilinç ya da idrak tam olarak nedir? Sezgi derken ne tür bir süreçten bahsediyoruz? İnsan beyninin epistemolojik ya da benzeri bir “bilgi bulutu”na erişip oradan bazı bilgilere ulaştığı yönünde bilim insanlarının bir araştırması, kuramı, teorisi, mutabakatı var mı? İş metafizik olunca din insanlarının bu konuda yapacağı yorum olabilir (örn. islam geleneğindeki vehbi bilgi) ama bu konumuz dışında.

İnsan beyni ile ilgili olarak Descartes’tan beri süregelen sabit bir kabul vardı: İnsan beyni makine gibidir, belli bir yaştan sonra hiç değişmeden süregider. Oysa özellikle son elli yılda yapılan bilimsel araştırmalar insan beyninin sürekli bir devinim-dönüşüm içinde olduğunu ispat etmiş durumda. Bahçeşehir Üniversitesi Tıp Fakültesi dekanı Prof. Dr. Türker Kılıç hocamızın da içinde yer aldığı uluslararası bilimsel araştırma ekipleri bugün insan beyninin nasıl çalıştığı yönündeki karmaşık-ağ tabanlı yapısını çözmeye uğraşıyor. Bilgi beyinde nasıl üretilir? Bilinç nasıl oluşur?

Şurası bir gerçek ki silikon-elektronik kökenli yapay zeka-robot ile karbon kökenli insan arasında yapılacak olası kıyaslamanın modeli üzerinde bir ön-kabul oluşturulması gerekmektedir. Kıyaslama sonuçlar itibariyle mi yapılacak yoksa sonuçlara götüren süreçler de kıyaslamaya dahil edilecek mi? Robot da bilgi-bilinç üretebilir hale geldiğinde, bu kez “ama onun bilgi-bilinç üretim süreci insanınkiyle aynı değil” diye sonuçlar ret mi edilecek?

Bir makine bir insana “seni seviyorum” dediğinde, sevmenin-aşkın ne demek olduğunu anlamadığı-idrak edemediği nasıl ispat edilecek? İnsan aşkı nasıl idrak etmekte? İçimde kelebekler uçuşuyor gibi duygusal nitelemeler masaya getirilecekse o zaman din adamlarını da masaya davet etmek gerekir!

Rastlantı, sebep-sonuç döngüsünün detayını bilmediğimiz süreçlerin sonuçları için üretilmiş olan bir kavram değil mi? O sebep-sonuç döngüsü tüm detayına kadar tespit edildiğinde ortaya çıkan sonuca da artık rastlantı denemiyor. Kaos teorisi-kelebek etkisi kavramları biraz da buna işaret ediyor.

Benzer bir şekilde “sezgi” ya da “esinlenme” gibi olgular da detayına inilemeyen üretim sürecinin sonucunda ortaya çıkarılan bilgiye verilen isim belki. Makine dünyasında bu karanlık odaya en yakın teknik olgu belki de “rastgele”lik. Ki o bile özgün bir değişken (örn. günün saat-dakika-saniyesi) ile yönlendirilen sebep-sonuç ilişkisi. Görünen o ki makinenin-robotun-yapay zekanın sezgisel gücü insanınkinden çok daha büyük olacak. Ancak onun ürettiği hiçbir çıktıya “sezgi” diyemeyeceğiz. Çünkü yeterince zaman verilirse neden öyle bir çıktı ürettiğini sebep-sonuç ilişkilerini tek tek göstererek anlatacağı kocaman bir hikayesi olacak! Bize de Vizontele filminde televizyonun varlığını ilk defa öğrenen köyün mucidi Deli Emin’in yorumunu yapmak düşecek: “Radyonun resimlisi mi? Yaptılar mı sonunda? Şerefsizim benim aklıma gelmişti?”

Herkese Bilim Teknoloji Dergisi; “Dijital Kültür” Köşesi (Sayı 235 25.09.2020)