Dijital toplum, kendi paradigmasıyla uyumlu birey yetiştirmeyi beceremiyor mu?

Bilgi çağının en büyük yanılgısı, bilgiye erişimin güya düşünme kapasitesi üreteceğini de varsaymasıydı. Oysa bugün giderek daha görünür hale gelen gerçek şudur: Dijital toplumun temel eşitsizliği teknolojiye erişimde değil, anlam üretme kapasitesine-becerilerine sahip olmada kendini gösteriyor.

Son kırk yılda insanlık, tarihte benzeri görülmemiş bir dönüşüm yaşadı. Kişisel bilgisayarlarla başlayan dijital paradigma ardından gelen internet, mobil iletişim, sosyal medya ve son olarak yapay zeka sayesinde bilgiye erişimin hızını-maliyetini dramatik biçimde düşürdü. Birkaç on yıl önce yalnızca uzmanların, kütüphanelerin veya kurumsal yapıların erişebildiği veri kaynakları bugün milyarlarca insanın parmaklarının ucunda. Bu gelişme doğal olarak iyimser bir beklenti yarattı: Bilgiye erişim yaygınlaştıkça toplum daha bilinçli, birey de daha donanımlı hale gelecektir! Ancak ortaya çıkan tablo başka şeyler söylüyor.

Öncelikle anımsamakta fayda var: Veri ile bilgi aynı şey değildir. Veri, işlenmemiş ham malzemedir. Enformasyon, bu verinin düzenlenmiş halidir. Bilgi ise bireyin bu enformasyonu anlamlandırması, ilişkilendirmesi ve kendi yaşamında kullanabilir hale getirmesidir. Ham petrol veri ise benzin ya da plastik poşet bilgidir! Dijital dönüşüm ilk iki aşamada olağanüstü başarılar elde etti. Fakat üçüncü aşamada (bilgi üretimi) aynı başarıyı gösterebildiğini söylemek zor.

Bugün birçok insanın sorunu bilgiye ulaşamamak değil, ulaşabildiği enformasyonun altında ezilmektir. Sürekli akan içerikler, bildirimler, haberler, yorumlar ve öneriler bireyin dikkatini tüketirken, düşünmek için gerekli zihinsel alanı da daraltıyor. Enformasyon yorgunluğu yalnızca psikolojik bir rahatsızlık değil, dijital toplumun yapısal sonuçlarından biri olarak karşımıza çıkıyor. Sorun artık bilgi kıtlığı değil, dikkat kıtlığı.

Bu nedenle dijital çağın cehaleti de bildik cehaletten farklı. Geleneksel cehalet bilgi eksikliğiyle tanımlanıyordu. Yeni cehalet ise enformasyon fazlalığı içinde muhakeme yeteneğinin zayıflamasıyla ortaya çıkıyor. Bir kişi gün boyunca yüzlerce içeriğe maruz kalabiliyor; fakat bunların çok azını bilgiye dönüştürebiliyor. Daha da önemlisi, algoritmalar tarafından yönlendirilen dijital ortamlar bireyi düşünmeye değil, tepki vermeye teşvik ediyor. Böyle bir ortamda enformasyon bolluğu her zaman daha yüksek farkındalık üretmeyi olanaklı kılmıyor.

Temele gidildiğinde şu tespiti yapmak yanlış olmayacaktır: Sanayi toplumu kendi kurumlarını yaratmıştı. Okullar, üniversiteler, kütüphaneler ve mesleki eğitim yapıları o dönemin ihtiyaçlarına göre şekillenmişti. Dijital toplum ise teknolojik dönüşümü büyük ölçüde gerçekleştirdiği halde, bireyi bu yeni paradigmanın bilişsel gerekliliklerine hazırlayacak eşdeğer bir kültürel dönüşümü henüz tamamlayabilmiş görünmüyor. Dijital okuryazarlık hala çoğu zaman teknoloji kullanabilmekle karıştırılıyor. Oysa asıl ihtiyaç, bilgiyi ayıklayabilen, kaynakları sorgulayabilen ve anlam üretebilen bir bilişsel formasyona sahip olabilmek.

Yapay zeka bilgiye erişimi daha da kolaylaştırıyor. Fakat bilgiye erişimin kolaylaşması ile düşünmenin kolaylaşması aynı şey değil. Bilgiye erişim kolaylaştıkça, ortaya çıkan epistemolojik sel içinde bireyin karşı karşıya kaldığı ilk tehlike düşünce kapasitesinin, bilişsel becerilerinin körelmesine imkan vermemektir. Dijital toplumun birey yetiştirme kurumlarını dönüştürmesi bu açıdan da önemli. Böyle bir paradigmada yetişen birey için bu tür tehlikeler söz konusu olmazdı. Madem daha yetiştirilecek onca yeni kuşak var, geç kalınmış sayılmaz! Ama başlamadan da sonuç alınmaz!

Herkese Bilim Teknoloji Dergisi; “Dijital Kültür” Köşesi (Sayı 532 07.08.2026)

Mallarme-Shannon-YZ-Mallarme döngüsü!

Entropi olduğu müddetçe, evren sonsuz veri de üretmekte. Bu sonsuz veriyi yakalayabilecek bilişsel bir kapasite ya da yapı mümkün olursa o veriden enformasyon, hatta bilgi üretmek de söz konusu olabiliyor. Ama bütün bu dönüşümlerin sonunda ortaya bir anlam çıkmıyorsa, insanlığın (ya da benzer bir veri-işleyen bilişsel kapasitenin) en gelişmiş teknolojileri bile yalnızca kusursuz bir gürültü üretmiş olmaz mı?

Fransız şair Stéphane Mallarmé’nin ünlü sözü, ilk bakışta romantik bir edebiyat hayali gibi görünür: “Dünya, nihayetinde güzel bir kitaba varmak için yaratılmıştır.” Oysa bu tümce yalnızca edebiyata değil, insanlığın bilgiyle kurduğu ilişkinin tamamına dair bir önerme içeriyor. Çünkü Mallarmé’nin vurgusu “kitap”tan çok “varmak” sözcüğündedir. Dünya olduğu haliyle yeterli değildir; bir dönüşüm geçirmelidir-geçirmektedir. Ham olan işlenmeli, dağınık olan düzenlenmeli, yaşananlar anlamlı bir bütüne dönüştürülmelidir.

Bugün dijital toplumun merkezindeki veri tartışmaları da aslında benzer bir dönüşüm fikrinden besleniyor. Her hareket, her etkileşim, her süreç veri üretir. Akan bir nehir, çalışan bir fabrika, bir şehirde dolaşan insanlar, hatta insan bedeninin kendisi bile durmaksızın veri üretmektedir. Ancak belli bir mekanizma olmadığı müddetçe bu veri yakalanamaz-işlenemez; yani enformasyona dönüşemez! Bu manada gövde çeperindeki halkalar nedeniyle ağaç da bir mekanizma, insan beyni de kitap da bilgisayar da… Daha sonra bu enformasyon çeşitli modeller, algoritmalar vb. aracılığıyla ilişkilendirilir; örüntüler ortaya çıkarılır. Ve bilgi üretilir.

Bu açıdan bakıldığında veri, enformasyon ve bilgi arasında bir hiyerarşi değil, bir dönüşüm zinciri vardır. Ham madde nasıl işlenerek bir teknoloji ürününe dönüşüyorsa, veri de işlenerek bilgiye dönüşür. Bir akıllı telefon yalnızca metal, silikon ve plastikten oluşmaz: O malzemelerin belirli bir amaç doğrultusunda örgütlenmiş halidir. Aynı şekilde bilgi de yalnızca enformasyon yığınından ibaret değildir; belirli bir anlam ufkuna göre düzenlenmiş şeklidir.

İşte Claude Shannon’un önemi burada ortaya çıkıyor. Shannon, 20. yüzyılın ortasında enformasyonun matematiğini kurdu. İletişimin başarısı için mesajın ne anlama geldiğini bilmeye gerek olmadığını gösterdi. Bir mesajın içeriğinden çok, nasıl kodlandığı-aktarıldığı önemliydi. Bu yaklaşım dijital çağın temelini oluşturdu. Bilgisayarlar, ağlar ve nihayet yapay zekâ sistemleri bu düşüncenin üzerine inşa edildi. Ancak Shannon’un başarısı aynı zamanda bir sınır da içeriyordu. Çünkü enformasyonun matematiği, anlamın matematiği değildir. Bugün yapay zekâlar devasa miktarda veriyi işleyebiliyor, enformasyonu bilgiye dönüştürebiliyor ve hatta yeni bilgiler üretebiliyor. Fakat bütün bunların ne anlama geldiği sorusu hala insanın önünde duruyor.

Belki de Mallarmé ile Shannon arasındaki ilişkiyi bir karşıtlık olarak değil, bir yolculuk olarak düşünmek gerekir. Shannon dünyanın nasıl hesaplanabileceğini gösterdi. Yapay zekâ bu hesaplamayı benzeri görülmemiş bir ölçeğe taşıyor. Fakat Mallarmé’nin sorusu yolculuğun sonunda yeniden ortaya çıkıyor: Bütün bu veri, bütün bu bilgi, sonunda neye dönüşecek? Belki de yapay zekâ çağında insanın görevi artık bilgi üretmek değil, anlam üretmektir. Makineler malzemeyi hazırlayabilir. Veriyi işleyebilir. Bilgiyi çoğaltabilir. Ama o malzemeden “güzel kitabı” kimin yazacağı sorusunun cevabı hala aynıdır: İnsan!

Herkese Bilim Teknoloji Dergisi; “Dijital Kültür” Köşesi (Sayı 527 03.07.2026)

Papa XIV. Leo da bir önceki Leo gibi teknoloji-toplum-birey üçgenine odaklanıyor!

Yapay zekayı sanayi devrimi unsuru olarak görmek kolay. Peki ya ortada yeni bir toplum modeli varsa? Papa XIV. Leo geçtiğimiz günlerde yayımladığı Magnifica Humanitas (Muhteşem İnsanlık) adlı kapsamlı tebliğinde yapay zekayı insanlığın önündeki en önemli dönüşümlerden biri olarak tanımladı. Metin boyunca sık sık sanayi devrimi dönemine gönderme var. Bu tercih tesadüfi olmasa gerek. Katolik Kilisesi, 19. yüzyılın sonunda da sanayi devriminin ortaya çıkardığı sosyal sorunlarla yüzleşmek zorunda kalmıştı (Bkz. Papa XIII Leo, Rerum Novarum “Yeni Şeyler” tebliği, 1891).

Ancak burada dikkat çekici bir nokta var. Yapay zeka ve dijital dönüşüm söz konusu olduğunda kullanılan kavramlar hala büyük ölçüde sanayi toplumundan miras. Dönüşümü anlamaya çalışırken başvurulan son yaygın çerçeve “Dördüncü Sanayi Devrimi” (“Endüstri 4”) kavramı. Bu ifade ilk bakışta güçlü görünse de önemli bir varsayım içeriyor. Eğer dördüncü sanayi devriminden söz ediliyorsa, içinde yaşanılanın hala sanayi toplumu olduğu da kabul edilmiş oluyor. Oysa tarihe biraz daha geniş açıdan bakıldığında farklı bir ihtimal beliriyor.

Tarım toplumundan sanayi toplumuna geçiş yalnızca yeni makinelerin ortaya çıkması değildi. Değişen şey üretim araçlarından çok daha fazlasıydı. Aile yapısı, eğitim sistemi, yaşam şekli vd. değişti. Şehir yaşamı yükseldi. Zaman algısı farklılaştı. İnsanların çalışma biçimleri kadar düşünme biçimleri de dönüştü. Kısacası yeni bir teknoloji değil, yeni bir toplum doğdu: Sanayi Toplumu (bir diğer adıyla Modern Toplum). Bugün de benzer bir durum söz konusu. Yapay zeka mevcut sanayi toplumunu daha verimli hale getiren yeni bir araç mı yoksa sanayi toplumunun üzerine yeni bir toplumsal paradigma inşa edecek potansiyel mi?

Papanın tebliğinde bu ayrım açık biçimde yapılmasa da metnin bazı bölümleri ikinci ihtimale işaret ediyor. İş kayıpları, otomasyon ve ekonomik eşitsizlik üzerine yapılan değerlendirmeler büyük ölçüde sanayi toplumunun klasik sorunları. Buna karşılık insan muhakemesinin algoritmalara devredilmesi, karar alma süreçlerinin makineleşmesi, hakikatin yapay sistemler tarafından üretilmeye başlaması ve bireysel özerkliğin aşınması gibi kaygılar artık başka bir düzlemin işaretleri. Çünkü bunlar üretimden çok bilinçle ilgili.

Sanayi toplumunun kavramlarıyla anlamaya çalışılan dönüşüm çoktan yeni bir toplum üretmeye başladı: Dijital toplum! Sanayi toplumu fabrika ise dijital toplum platformdur. Sanayi toplumu enerji ve sermaye ise dijital toplum veridir. Sanayi toplumu işçi ise dijital toplum kullanıcıdır. O nedenle güncel temel çatışmalar yalnızca emek ve sermaye arasında yaşanmıyor; veri, dikkat ve algoritmik güç etrafında da şekilleniyor.

Papa’nın metnindeki en önemli uyarı tam da burada ortaya çıkıyor. Temel kaygı makinelerin insanlaşması değil insanların giderek algoritmik sistemlerin uzantısına dönüşmesi. Yapay zekanın ne kadar akıllı hale yükseleceği değil; insanın ne kadar edilgen hale düşeceği. Bu bağlamda konu teknolojik olma sınırlarını aşıyor, uygarlık ölçeğinde ele alınması gerekli hale geliyor. Bunu sezgisel olarak fark eden ilk ciddi kurumun iki binlik yıllık Katolik kilisesi olması ise… Bir tür paradoks olsa gerek!

Herkese Bilim Teknoloji Dergisi; “Dijital Kültür” Köşesi (Sayı 524 12.06.2026)

Ha Batı, Ha Çin! İnsanlar mahremiyetlerinden gönüllü olarak vazgeçiyor!

ABD Başkanı Trump’ın son Çin ziyareti kapsamında ülkeye giden ABD’li iş insanları, danışmanlar ve medya temsilcileri arasında dikkat çeken konulardan birisi de kamusal alanlardaki yoğun güvenlik kameraları oldu. Batılı gazeteciler özellikle büyük şehirlerdeki yaygın dijital gözetim altyapısını “rahatsız edici” ve “aşırı” olarak tanımladı. Hatta bir muhabir, park yapılması yasak bir yere araçlarını kısa süreli park ettiler diye ceza yediklerini (ceza dakikalar içinde aracı kiralayan kişinin cep telefonuna dijital yoldan ulaşmış) şaşkınlıkla karşılayıp, eleştirdi. Bir başka deyişle kaos yaratmış olduklarını görmezden geldi ama bunu görmezden gelmeyen düzeni eleştirdi. Oysa o kısa süreli trafik ihlallerinin dahi dünyanın her yerindeki büyük şehirlerde trafiği nasıl alt üst ettiğini herkes bilir. Anlaşılan olay Çin’de geçince eleştiri konusu oluyor: “Totaliter devlet[in dijital yüzü]”!

Peki Çinliler neden bu durumdan Batılılar kadar rahatsız görünmüyor? Çünkü Çin toplumunun önemli bir bölümü bu sistemleri öncelikle “güvenlik altyapısı” olarak değerlendiriyor. Devletin kamusal düzeni sağlamak, suç oranını azaltmak ve toplumsal güvenliği artırmak amacıyla teknoloji kullanmasını doğal kabul ediyor. Olaya bireysel mahremiyet merkezli değil, kolektif düzen perspektifinden bakıyor. Ha bir de görmezden gelinen bir şey var: Çinliler devletlerine güveniyor!

Görünen o ki Batı’nın itirazı daha ziyade devletin görünürlüğünün artmasına yönelik. Modern Batı siyasal kültürü, devlet gücüne tarihsel olarak kuşkuyla yaklaşır. Çünkü modern liberal düşünce büyük ölçüde (güvenilmez) devletin birey üzerindeki denetimini sınırlama fikri üzerine kuruludur. Bu nedenle gözetim devlet eliyle yapıldığında refleks hızla “otoriterlik” kavramına yönelir. Ancak burada ciddi bir zihinsel çelişki ortaya çıkıyor. Bugün Batılı bireylerin hayatı zaten olağanüstü ölçüde izleniyor. Akıllı telefonlar sürekli konum bilgisi üretiyor. Sosyal medya platformları davranışsal profil çıkarıyor. Arama motorları düşünsel eğilimleri kaydediyor. Dijital ödeme sistemleri tüketim alışkanlıklarını takip ediyor. Üstelik bütün bunlar yalnızca teknik veri değil; psikolojik ve sosyolojik örüntüler de üretiyor. Yani dijital toplum zaten insanı şeffaflaştırıyor, mahremiyetini hiçe sayıyor!

Sanayi toplumunun temel ihtiyacı disiplinli üreticiydi. Üretim sistemi bunun üzerine kurulmuştu. İnsan belli saatlerde çalışan, standart davranışlar gösteren ve üretim zincirine uyum sağlayan bir varlık olarak tanımlanıyordu. Dijital toplumun ihtiyacı ise farklı. Artık sistem için en değerli kaynak fiziksel emek değil, veri. Bu nedenle birey yalnızca çalışan bir insan değil; aynı zamanda sürekli veri üreten bir kaynaktır da. Hareketleri, tercihleri, ilişkileri, dikkat süresi, hatta duygusal eğilimleri ekonomik ve yönetsel değere dönüşür.

Dolayısıyla dijital toplumun doğal eğilimi bireyin görünürlüğünü artırmaktır. Çin modeli bunu devlet merkezli yaparken Batı modeli büyük ölçüde özel sektör üzerinden gerçekleştiriyor. İlginç olan aynı gözetim pratiğinin, devlet yaptığında “totaliter”, şirket yaptığında ise “yenilikçi hizmet” olarak algılanması. Bugün bazı teknoloji şirketlerinin birey hakkında sahip olduğu veri kapasitesi birçok devletten daha büyük. Fark şurada: Devlet gözetimi zor kullanma ihtimali nedeniyle korku yaratıyor; şirket gözetimi ise sözde konfor sağlıyor. Oysa insanlar mahremiyetlerini baskıyla değil, kolaylık-güvenlik karşılığında gönüllü olarak teslim ediyor. Her iki mahallede de!

Herkese Bilim Teknoloji Dergisi; “Dijital Kültür” Köşesi (Sayı 522 22.05.2026)

Teknoloji, icatların tarafsız sahası olarak kalmayı sürdürebilecek mi?

Gizemli yapay zeka şirketi Palantir’in kurucu isimleri tarafından kaleme alınan The Technological Republic (Teknolojik Cumhuriyet) kitabı geçtiğimiz günlerde firmanın X hesabından yayımladığı 22 maddelik özetle birlikte bir tür manifestoya dönüştü. Metnin çağrısı açık: Silikon Vadisi artık yalnızca ürün geliştiren bir ekosistem olamaz; devletle hizalanmalı, ulusal güvenlikten jeopolitik rekabete kadar uzanan alanlarda aktif rol üstlenmeli. Bu tespit değişen dünya koşullarına verilmiş pragmatik bir yanıt olmanın ötesine geçiyor!

Batı düşüncesi uzun süre gücü ikiye ayırarak anlamlandırdı: Sert güç ve yumuşak güç. Sert güç askeri kapasiteyi, yumuşak güç ise değerler, kültür ve söylem üretimini ifade ediyordu. Oysa dijital toplumda bu ayrım çözülüyor. Çünkü yazılım, veri ve algoritma artık yalnızca ekonomik değer üretmiyor; doğrudan davranış belirleme, yönlendirme ve kontrol kapasitesi yaratıyor. Eğer güç, başkalarının davranışını belirleyebilme yeteneğiyse, bu yetenek giderek teknoloji altyapılarında yoğunlaşıyor. Palantir’in “sert güç artık yazılım üzerinden inşa edilecek” iddiası bu nedenle teknik bir tespit değil, yeni bir iktidar tanımı.

Bu dönüşüm, Silikon Vadisi’nin bugüne kadar üstlendiği rolü de tartışmalı hale getiriyor. “Uygulamalar çağı” olarak adlandırılabilecek dönem, insan davranışını optimize etmeye odaklandı: Daha fazla etkileşim, daha uzun ekran süresi, daha verimli tüketim. Kitaptaki “uygulama tiranlığı” eleştirisi ve “ücretsiz e-posta yetmez” vurgusu, yüzeyde bir özeleştiri gibi dursa da derinde, teknoloji üretiminin yön değiştirmesi gerektiğini ima ediyor. Konfor ve verimlilikten güvenlik ve sürekliliğe. Bu geçiş, yalnızca ekonomik değil, medeniyet ölçeğinde bir öncelik değişimi.

Yapay zeka bu kırılmayı daha görünür kılıyor. Artık tartışma, bu teknolojilerin kullanılıp kullanılmayacağı değil; kim tarafından ve hangi amaçla kullanılacağı. Nükleer çağın görece istikrarlı caydırıcılık dengesi yerini daha dağınık, daha hızlı ve öngörülemez bir yapıya bırakıyor. Palantir’in “atom çağının sona erdiği” tespiti bu açıdan sembolik. Yeni çağda sivil ve askeri teknoloji arasındaki sınır silikleşirken, yazılım doğrudan stratejik bir silaha dönüşür. Etik kırılma yaşanır; “Doğru mu?” sorusu yerini “Kim önce yapacak?” sorusuna bırakır. Böylece devlet ile teknoloji şirketleri arasındaki ayırım aşınır. Silikon Vadisi’nin “tarafsız inovasyon alanı” kimliği yıpranmaya başlar çünkü artık şirketler iletişim, finans, güvenlik gibi kritik alanları kontrol eder hale gelmiştir. “Sadece ürün geliştiriyoruz” iddiası inandırıcılığını kaybeder. Bu yapı, giderek “tekno-feodal” bir karakter kazanır: Altyapıyı kontrol eden düzene egemen olur!

Yunanistan eski ekonomi bakanı Yanis Varoufakis’in manifestoya getirdiği sert eleştiri bu dönüşümü karikatürize ederek görünür kılıyor. Abartılı bir dille de olsa gerçek bir kırılmaya işaret ediyor. Teknolojik kapasite ile siyasal iktidar arasındaki mesafe kapanmakta. Bu kapanma, yalnızca güç yoğunlaşması değil; aynı zamanda denetim sorununun derinleşmesi anlamına da geliyor. Asıl gerilim de burada ortaya çıkıyor. Teknolojik kapasitenin jeopolitik güce dönüşmesi daha güçlü devletler mi yaratır, yoksa daha kırılgan sistemler mi? Devlet ile şirketin iç içe geçtiği bir yapı koordinasyon avantajı mı sağlar, yoksa hesap verebilirliği mi aşındırır? Ve belki de daha temel bir soru: Eğer teknoloji artık ilerlemenin değil, iktidarın dili haline gelmişse, “cumhuriyet” denilen siyasi model dijital toplumda ne tür bir değişime uğrayacak (mı)?

Herkese Bilim Teknoloji Dergisi; “Dijital Kültür” Köşesi (Sayı 519 01.05.2026)

Dikkat çekenler galip, dikkati çekilenler mağdur ya da kullanılmış!

Birisi çıkıp “Zamanında televizyon yayınlarının Türkiye’ye gelmesini beş sene geciktirmiştim” dese tepkiniz ne olurdu? Az bile yapmışsın mı derdiniz, iyi b.k yedin mi? Bu cümleyi zamanında Yalçın Küçük’ün söylediği rivayet edilir. 1960’lı yıllarda Devlet Planlama Teşkilatı’nda yönetici olarak çalışan, geçtiğimiz günlerde vefat eden Yalçın Küçük. En iyi ihtimalle doğru soruna yanlış teşhis. Kamuoyunu yönlendirme potansiyeline sahip hiçbir medya aracı bugüne dek ıskalanmadı; cilalandı, dolaşıma çıkarıldı. Dün gazete, radyo, televizyon (ana akım medya). Bugün internet, sosyal medya (yeni medya).

Ama yeni medyacılar, ana akımcılardan daha dürüst çıktı. Tuzları kuruduktan sonra bile olsa, günah çıkarmayı bildiler. Like tuşunu icat eden, sosyal medyayı devasa bir reklam geliri üreten sağmal ineğe çevirmeyi akıl eden, YouTube’daki “bunu izlediysen bunu da seveceksin” algoritmasını geliştirenler, önlerine konan kameranın karşısına geçip “iyi bir şey yapmadık” demekten de çocuklarının eline akıllı telefon ya da tablet vermediklerini itiraf etmekten de kaçınmadılar. Bu itiraflar, teknolojinin kendisini değil, onun hangi teşviklerle çalıştığını gözler önüne seriyor: Dikkat ekonomisi! Basit tanımıyla, insanın sınırlı dikkatini ölçen, yönlendiren ve paraya çeviren bir sistem. (Yakın gelecekte günah çıkaranlar ordusuna yapay zekacılar da katılırsa şaşmamalı).

Bir medya aracını topyekun yasaklamak son tahlilde bireyin de toplumun da ilerlemesini engellemekten öte bir işe yaramaz. Özellikle de sınırların ortadan kalkıp “global köy” haline gelen günümüz dünyasında. Ancak bu, medya üretiminde ve kullanımında hiçbir ölçü tanımamak anlamına da gelmez. Sorumluluk var, sağduyu var. Bağıra bağıra duyuralım bu dünyada benden-bizden başka “öteki” de var! Benim gibi-bizim gibi olmayanlar da var! Bireysel ya da toplumsal yaşamın bir ölçüsü olduğu gibi, medya kullanımının da bir ayarı olmalı. Fakat iş ayar vermeye gelince sorun da baş gösteriyor: Ölçüyü kim belirleyecek? Devlet mi, piyasa mı, platform mu, yoksa bireyin kendisi mi?

Avustralya’nın (çeşitli engelleme girişimlerine rağmen) sosyal medya erişimine yaş sınırı getirmesi bir domino etkisi yarattı. Pek çok Avrupa ülkesi (Türkiye dahil) benzer yasalar için hazırlık yapıyor(*). Zararın neresinden dönülürse kâr. Şu artık net: Erken yaşta sosyal medyaya maruz kalmak bireyin gelişimini olumsuz etkiliyor. Geçtiğimiz günlerde ABD’de bir mahkeme popüler sosyal medya sitelerini bir kullanıcısına milyonlarca dolar tazminat ödemeye mahkum etti!

Nedeni araçta aramak ile yapıda aramak aynı şey değil. Sorun araçta değil, araçların üzerinde çalıştığı teşvik mimarisinde. Daha fazla etkileşim, daha fazla süre, daha fazla veri… Bu üçlü, platformların görünmez anayasası haline geldiğinde, içerik doğal olarak uçlara savruluyor. Aşırılık dikkat çekiyor, dikkat çekenler kazanıyor. Dikkati çekilenlerse ya mağdur oluyor ya da kullanılmış!

Yasaklar semptomu bastırabilir ama nedeni ortadan kaldırmaz. Tersine, daha derin bir soruyu görünmez kılabilir: Dijital toplumda birey, kendi dikkatinin sahibi midir, yoksa onun kiracısı mı? Belki de asıl odaklanılması gereken husus medya aracının bireyi ve toplumu nasıl yoğurup şekillendirdiği, onu ne yöne doğru savurduğu. Dün ses etmesin diye televizyonun önüne oturtulan çocuklar, bugün ses etmesin diye çocuklarının eline tablet veriyor! Beş dakikalık huzurun bedelini küçük canlar ödüyor!

(*) İlgili yasa 1 Mayıs 2026’da Resmi Gazete’de yayınlanarak yürürlüğe girmiştir

Herkese Bilim Teknoloji Dergisi; “Dijital Kültür” Köşesi (Sayı 518 24.04.2026)

Veriye dayalı, algoritmik hedeflemelerin yapıldığı savaşlar çağı başladı!

Savaşın teknolojik tarihi genellikle silahların gelişim süreciyle ilgilidir. Önce beklenmedik bir icat sonra onun daha iyi versiyonları. Kılıç varken tüfek. Top varken savaş uçağı. Sonra taramalı tüfekler, uzun namlulu tüfekler, hayalet uçaklar, güdümlü füzeler vd. Savaşın aracı konumundaki silahlar enine boyuna değişse-evrilse de değişmeyen bir başrol var: Savaşın öznesi! Yani ateş emrini veren insan! Son Ortadoğu savaşında da görüldüğü üzere bu rol dağılımı da insanın aleyhine doğru değişmeye-dönüşmeye başlıyor. Artık sadece araçlar (silahlar) değil karar mimarisi de değişiyor. Beklendiği üzere olağan şüpheli yapay zeka!

Gelişmiş teknolojiye sahip ülkelerin elinde artık şu tür yapay zeka araçları var: Yüzlerce-binlerce görsel-işitsel-metinsel veri analizi yaparak imha edilecek fiziksel hedefleri belirlemek. Çeşitli kamera görüntülerini analiz ederek bir kişinin “düşman” safların bir üyesi olup olmadığı konusunda tahminde bulunmak. Keza hedef olarak belirlenmiş bir kişinin anlık olarak nerede olduğunu tespit edebilmek-tahminde bulunmak!

Kimi zaman on katlı bir binanın sadece sekizinci katına füze gönderiliyorsa bunun nedeni bu tür analizler olsa gerek! Tabii her yapay zeka sisteminde olduğu gibi burada da tahmindeki hata payı olasılığı zaman zaman beklenmedik sonuçlar da doğurmuyor değil! Dünyanın öte yanında insanlar bir ilkokul nasıl bombalanır da masum kız çocukları öldürülür diye hayıflanırken belki de analiz sonuçlarına göre karar veren askerler suçu algoritmaya atıyor. Eskiden askeri literatürde eğitim zayiatı vardı şimdi algoritma zayiatı kavramı peydahlanıyor!

Artık savaşların doğası da dönüşüme maruz kalıyor. Sanayi toplumunun savaşları fiziksel üretim ve kaynak kapasitesine dayanıyordu (silah, insan). Fabrikalar tank, uçak ve mühimmat üretir; cepheye bunlarla bezenmiş askerler gönderilirdi. Askeri güç, büyük ölçüde bu üretim kapasitelerinin sonucuydu.

Dijital toplumda ise savaşın en belirleyici unsurlarının başını veri işleme kapasitesi çekmeye başlıyor. Algoritmalar, milyonlarca veri noktasını aynı anda analiz edebiliyor. İnsanın haftalar sürebilecek bir çalışmasını algoritma saatler içinde neticelendirebiliyor. Böylece savaşın ritmi değişiyor. Hedef belirleme süreci hızlandıkça operasyonların ölçeği de genişleyebiliyor. Eskiden komuta kademesi nereye saldıracağını belirlemeye çalışırdı, şimdi önüne gelen hedef önerilerini önceliklendirmekle uğraşıyor!

Bu tablodaki paradigmatik nokta kararın nasıl oluştuğudur. Yapay zeka sistemleri çoğu zaman “öneri sistemi” olarak tanımlanır. Nihai kararı hep insanın verdiği vurgulanır. Ancak bu karar süreçlerinin detayını bilenler şunu da bilir: Bir sistem öneri üretmeye başladığında, insan kararları giderek o önerilerin etrafında şekillenmeye başlar. Algoritma yalnızca veri analizi yapmaz; kararın yönünü de belirler. Böylece savaşın görünmeyen bir katmanı oluşur: Algoritmik hedefleme. İnsan mı daha iyi tahmin edecek milyonlarca dolarlık algoritma mı? Ayrıca önerilen hedef yanlış bile olsa bu çoğunlukla “karşı tarafın” sorunu olacak! Nihayetinde ölecek olan düşmanın çocukları. Oysa hala öğrenemediler: “Bebeklerin ulusu yok”!

Sonuçta ortaya yeni bir savaş mimarisi çıkıyor: Veriye dayalı savaş. Bu mimaride cephe sadece coğrafi değil, aynı zamanda devasa veri merkezi odaklı, algoritmik ve analitiktir. Eskiden kritik üretim merkezi silah fabrikalarıydı, şimdi algoritmaların çalıştığı veri merkezleri. Modern savaşın iki temel unsuru insan ve silah idi. Görünen o ki postmodern savaşta veri ve algoritma onların yerini alıyor!

Herkese Bilim Teknoloji Dergisi; “Dijital Kültür” Köşesi (Sayı 515 03.04.2026)

Dünyada derebeylik mi, yoksa yepyeni bir gezegen mi?

Eric Schmidt’in geçen ay yayınlanan TED seansında yapay zeka ile ilgili değindiği konulardan bir tanesi de AGI üretim süreciydi. Bu süreçte kayda değer iki rakibin olduğunun altını çizdi: ABD ve Çin! Körfezdeki Arap ülkelerinin ise üçüncü aday olmaya çalıştıklarını söyledi. Olağan şüpheliler listesinde yer alan Avrupa Birliği ve Hindistan ise nal topluyor. Schmidt bu değerlendirmeyi en kritik parametreyi baz alarak yapıyor. Yapay zekaya milyarlarca dolar yatırım yapacak kadar çılgın (ve para sahibi) olabilmek!

Hindistan ayrı bir tartışma konusu olabilir ama Avrupa Birliği’nin bu tabloyu nispeten uzaktan seyretmekte olmasının gerisinde ne var? AB neden “milyarlarca doları yapay zekaya yatıracak kadar çılgın” değil?

Şu dört olayı ve gerçekleşme tarihlerini anımsamalı: 18.3.2014: Rusya Kırım’ı ilhak eder. 2015: AB ülkelerine yapılan düzensiz göç zirve yapar. 8.12.2021: Merkel on altı yılın ardından Almanya başbakanlığından ayrılır. 24.2.2022: Ukrayna-Rusya savaşı başlar. Sanki başka önemli parametre yokmuş gibi bu dördü baz alınarak şöyle bir okuma yapılabilir: Merkel göç sürecinden AB’yi Türkiye ile anlaşmalara yaparak korudu. Rusya Ukrayna savaşı çok daha önce (2010larda) çıkabilirdi. Bunun AB bölgesinde yaratacağı olumsuz etkilerini iyi değerlendiren Merkel sorunun büyümesini engelledi. Ancak politik ömrü biter bitmez süreç kaldığı yerden devam etti.

Bu senaryo Ukrayna-Rusya savaşının AB ülkelerine “de” yönelik bir operasyon olduğunu düşündürüyor. Son dönemde NATO’nun gündemindeki en önemli konu nedir? AB ülkelerinin savunma bütçelerini artırması. Neden? Rusya’ya karşı önlem olarak! ABD ben sizi korumak için sizin kendinizi korumak için ayırdığınız paradan daha çok para ayırıyorum; bu adil değil diyor! Yeni denkleme göre ABD AB için daha az savunma bütçesi ayıracak; AB ise daha çok. Böylece ABD yapay zekaya daha çok para aktarabilecek! AB ise daha az! İşte o nedenle AB, Schmidt’in sebep göstermeden tespit ettiği üzere “yapay zekaya milyarlarca dolar yatırım yapacak kadar çılgın” değil! Değil çünkü olamıyor! Şartlar onu gerektiremiyor! Savaşın ilk döneminde “enerji krizi” formunda oluşan etki ABD’de başkan değişiminden sonra doğrudan “savunma krizi” formuna dönüştü!

Yapay zeka geliştirmelerindeki en kritik iki parametre nedir? Enerji ve veri. Algoritmaların üretilebilmesi ve kullanılabilmesi için yoğun veri kümesine ve yüksek bilişim kapasitesine gereksinim var. O nedenle dünyanın her yerinde yüksek kapasiteli veri merkezleri kuruluyor. Ki o devasa yapay zekalar üretilebilsin-çalışabilsin. Doğal olarak o veri merkezlerini besleyecek elektriğe gereksinim var. Bu elektrik yenilenebilir de nükleer enerji kaynaklı da olabilir. Harari yıllar önce altını çizmişti: Gelecekte veri merkezleri askeri bölgeler içinde koruma altında tutulan mekanlar olacak!

Yapay zeka ile sanayi toplumu yeni bir evreye geçirilmeye çalışılıyor. Belki de bu evresinde sanayi toplumunu talep eden, kazandığı parayı soylu, dini ya da askeri liderlere kaptırmak istemeyen siviller ilk kez kendilerini güvende hissedecek. Çünkü ya bu dünyada kalıp yeni derebeyi olacaklar ya da atmosferden güvenle çıkıp bir başka gezegene ulaşabilecekler!

Herkese Bilim Teknoloji Dergisi; “Dijital Kültür” Köşesi (Sayı 479 11.07.2025)

Bilim insanını icat çıkarmaya (bilim yapmaya) güdüleyen şey merak ama iş insanını o bilimden teknoloji üretmeye güdüleyen şey para!

Herkes “yapay zekadan bö geldi; kusacağım” derken Eric Schmidt tersini düşüyor. Geçen ay TED’de yaptığı konuşmada yapay zekanın hayata katacaklarının muhteşemliğini heyecanla anlattıktan sonra “gereğinden fazla abartmak (over-hyped) ne demek tam tersi hala hak ettiği ilgiyi görmediğinin (under-hyped)” altını çizdi. Schmidt yıllar önce, Google’da CEO iken “Teknoloji özünde yıkıcıdır” (doğru) tespitini de yapmıştı.

Teknoloji gerçekten de yıkıcı! Yıktığı şey eski teknoloji olsa da insanın derdi başka! Yıkıcı etkiyi insan ancak yeni teknolojiden olumsuz yönde etkilediğinde idrak ediyor. Kişisel bilgisayarların gündelik hayatta yaygınlaşması örneğin. Bugün altmış yaşın altındaki pek çok kişi için kişisel bilgisayar hayatı olumlu anlamda dönüştürmüş bir teknoloji. Siz bir de onu 70’li-80’li yıllarda daktilo dünyasında (kullanıcısı, üreticisi, tamircisi, sarf malzeme sağlayıcısı olarak) yaşayanlara sorun! Kişisel bilgisayar daktiloyu yıktı; olan onca insana oldu!

Yapay zeka yaşı otuzun altında olanlara müthiş bir sıçrama imkanı sunarken, üstünde olanlar için er ya da geç yıkıcı bir teknoloji olacak. İşte en popüler tahmin: Gelecek beş-on sene içinde günümüzde insan işgücüne bel bağlayan pek çok meslek yapay zeka destekli yazılım ya da donanımın kontrolüne geçecek. Ve o insan işgücünü işsiz bırakacak.

Hal böyleyken nasıl olur da yapay zeka hala hak ettiği yeri alamamış olabilir? Üstelik bunu altmışını geçmiş birisi söylüyor! Cevap basit. Eğer otuzun üstündeysen ama milyar (olmadı) milyon dolar(lar)la oynuyorsan, gelmekte olan teknolojinin yıkıcılığından kendini kurtaracak imkanlar bulabilirsin. Çünkü o teknolojinin gelmesinde aktif rol alacak potansiyelin var demektir! Schmidt de onlardan birisi (aynı konuşmada, sanki herkesin yaptığı bir şeymiş gibi “geçenlerde bir roket firması satın aldım” demişliği var).

Bellidir ki gelecek beş-on sene içinde yapay zeka insanlığa bir başka kuantum sıçrama yaptıracak. Örneğin en küçük yerleşim bölgesinde bile her konuda dünyanın en bilgili (yapay) doktorlarının çalıştığını düşünün! Böyle bir dünyada sağlık sorunlarının çözümü kolaylaşmaz mıydı? Ya da bir ilacın toplam üretim maliyetinin milyon olmadı bin misli azaldığı bir dünya? Ya da her çocuğun üniversite eğitimine dek kendi anadilinde dünyanın en iyi (yapay) öğretmenleri tarafından yetiştirildiği bir dünya? Soru şu: Hangi tarihsel dönemeçte bu tür sıçramalar insanlığın iyiliği için düşünülmüş de yapay zeka ile de düşünülecek? Hangi firma ürettiği ilacı bedavaya sunuyor? Hangi sağlık sistemi? Sosyal devletin sübvansiyonları olmasa? Bilim insanını icat çıkarmaya (bilim yapmaya) güdüleyen şey merak ama iş insanını o bilimden teknoloji üretmeye güdüleyen şey para!

Schmidt’in yapay genel zeka (AGI) çalışmalarıyla ilgili değerlendirmesi de ilginç bir olasılığa işaret ediyor. Acaba üçüncü dünya savaşını AGI’yi üretim süreci tetikleyebilir mi? Eğer gücün aydınlık tarafı AGI’yi ilk üreten olursa, karanlık taraf onların veri merkezlerini bombalar mı? Peki ilk ulaşan karanlık taraf olursa? Aydınlık taraf sadece veri merkezlerini bombalamakla mı kalır? Şurası bir gerçek ki dünya bu tür problemlerin sadece bir grup insana-ülkeye yarayacak şeylerle çözülmesine olanak sağlamayacak kadar büyük ve çok bilinmeyene sahip.

Herkese Bilim Teknoloji Dergisi; “Dijital Kültür” Köşesi (Sayı 478 04.07.2025)

@Grok, ne diyor gene bunlar yahu?

İstanbul’da yaşanan deprem fırtınası bildik tartışmayı yeniden alevlendirdi. İstanbul’da büyük bir deprem olacak mı? Yakın gelecekte mi olacak? Şiddeti-büyüklüğü ne kadar olacak? Yıllardır bu tartışmayı izleyen sıradan vatandaş bilim insanlarının aynı resme bakıp farklı yorum yapmalarına bir anlam veremiyordu. Son tartışmalar bir perdenin aralanmasına da vesile oldu gibi görünüyor.

Perde aralığından görünmeye başlayan kimi detaylar ise bilimden ziyade defolu insan ile ilgili sanki. Bu vesile ile öğrenildi ki bilim insanları daha Marmara Denizi’nin altındaki faylarla ilgili tablo üzerinde bile anlaşmış durumda değil. Kimisi son yıllarda gerçekleştirilmiş olan detaylı analizleri dikkate alarak fay hattı haritalarını güncellemiş. Kimisi ise yirmi-otuz sene öncesinin haritalarını baz alarak değerlendirme yapıyor.

Peki bu ikinci gruba girenler, yeni üretilen fay haritalarını yanlış buldukları için mi ona itibar etmiyor? Keşke öyle olsa. Yapılan değerlendirme ve yorumlardan anlaşılıyor ki bu yeni haritaları dikkate almama nedenleri bugüne dek savundukları tezlerin çöpe gitme olasılığından kaynaklanıyor. Onca yıl emek vermişler. Bir tez öne sürmüşler. Yanlışsa yanlış, ne olmuş yani? Bu ülkede sütten çıkan ak kaşık var mı ki?

Ne yazık ki bu tür davranış şekilleri “bilim” bünyesinde gerçekleştiğinden etik dışı bu yaklaşım modelinin “bilim” olgusunun kendisine ne kadar zarar verdiği göz ardı ediliyor! Muhafazakarından bilim insanına, görünen o ki, bir grup var, onların derdi günü ve kendini kurtarmak. Birisi dini-inancı zedeliyor; diğeri bilimi-bilgiyi. Bugüne dek din tüccarı ya da “dinci” diye bir kesime yükleniliyordu. Şimdi özeleştiri yapmak vakti. Demek ki bunun karşısında bir de “bilim tüccarı” ya da “bilimci” diye bir kesim var! Onlar da bilimin sırtından geçiniyor!

İstanbul’da 250 senede bir deprem olacak diyenler, bu periyotla çelişen (ve tarihe geçmiş) deprem ya da depremleri görmezden gelmiş mesela! Dahil etseler bir tez üretemeyeceklerdi belki de. Acaba tek sebep bu mu? Örneğin dahil etmeyerek deprem korkusunu belki de politik bir baskı unsuru haline getirdiler. Kimisi bunun temelindeki ideolojik bakış açısına işaret ederek bu tavrı nizami bulabilir. Peki şuna ne demeli? Yakın zamanda şiddetli bir deprem olacak endişesini paraya çevirmek!

Yıllardır deprem konularında boy gösteren uzmanların-profesörlerin inşaat projeleri sahibi olduğu ortaya çıkmaya başladı. Bir yanda yakın zamanda çok şiddetli bir deprem olacak diye yayın yap. Diğer yanda en şiddetli depreme bile dayanıklı evler inşa ediyoruz diye reklam yap! Buna ne buyrulur?

X-olmuş-Twitter son dönemde yapay zeka destekli yeni bir özellik tanıttı. X platformu üzerinde görülen bir içeriği firmanın yapay zeka sistemi GROK’a sorarak bir tür içerik teyidi alınabiliyor. Diyelim ki birisi Türkiye’de son on iki ayın enflasyonu % 43 çıktı diye mesaj gönderdi. O mesaj @grok’a sorulabiliyor: “@Grok doğru mu bu bilgi?” Grok da dili döndüğünce o bilginin doğru olup olmadığını anlatmaya çalışıyor!

Deprem tartışmaları oldukça, insanın içinden Grok’a sormak geliyor: @Grok ne diyor bunlar gene yahu?

Herkese Bilim Teknoloji Dergisi; “Dijital Kültür” Köşesi (Sayı 471 09.05.2025)